A N N A L E S ACADEMIAE BHENO-TRAJECTINAM , Ann. ciDiDcccxxxiv — ciaiocccxxxv. ^i 6 7^? A N N A L E S ACADEMIAE RHENO-TRAIECTINAE , Ann. CI3I3CCCXXSIV — ciaiacccxxxv. HERMANNO JOHANNO ROYAARDS , RECTORE ACADEMIAE MAGNIFICO, J.L.C. SCHROEDER van der KOLK, SENATUS GRAPHIARIO. TRAIECTI Ai> RHENUM, APUD lOANNEM ALTHEER, ACADEMIAE TYPOGRAPHUH. MDCCCXXXYI. HOC ANNALIUM rOLVMINE CONTINENTUR: Nomina Professorum et Lectorum in Aca^ demia Rheno^Traiectina. ^. I. Quaestiones ad certamen literarium A, cioiocccxxxiv. propositae, J. II. Series lectionum habendarum* §, III. Series disputationum publice et priyatim defensarum, $, IV. Solennia. $. V. Hermanni Iohanni Royaards, Oratio» IV Responsiones ad quaestiones propositas: NlcOLAl VAN WiJK , ad quaestionem Theo- logicam. AbrAhami de Pinto , ad quaestionem Ju- ridicam. GUALTERI RoBBERTI VAN HoEVELL, ad quaestionem Literariam. JOHANNI EVERHARDI VAN DER TrAPPEN, ad quaestionem Matheseos et Philoso- phiae Naturalis. A N N A L E S ACADEMIAE RHENO-TRAJECTJNAE. Ann. CIDIOCCCXXXIT — ciowcccxxxv. $. I. Inde a die xxvi. m. Martii A. cioiocccxxxiv , usque ad diem xxvi. m. Martii A. cioiocccxxxv, in Academia Piheno-Traiectina docuerunt THEOLOGIJM, loDoccJs Heringa, E. F, Gabriel vAN Oordt, konorifice et ex voto suo dimissus, Hermannus Bouman, HeRMANNUS IoHANNUS PiOYAARDS, h. t, Acad, Rector , VI lURISPRUDENTlAM. Hermannus Arntzenius, IaNUS PiICHARDUS DE BrUEYS , CoRNEiiius Adrianus van Enschut, Adrianus Catharinus HoiiTIUS, Ianus Ackersdyck, Prof^ Extraord, MEDICINAM. Ianus Bleuland , propter aetatem sep- tuagenariam honorifice rude donatus , NicoLAus Cornelius de Fremery, Bernardus Franciscus Suerman , Ianus Isaacus Wolterbeek, Iacobus Ludovicus Conradus Schroeder vAN DER KoiiK , h. t. Senatus Acad. Gra- phiarius» PHILOSOPHIAM THEORETICAM ET LITERAS HUMANIORES PhILIPPUS GuiIilELMUS VAN HeUSDE , Antonius van Goudoever, Iacobus Cornelius Swyghuisen Groene- woud , LuDovicus Gerardus Visscher, Prof. Extraordinariu^. rii MATHESIN ET PHILOSOPHIJM NATURALEM NlCOIiAUS CORNELIUS DE FrEMERY, Gerardus MoiiL, iOANNES FRIDERICUS LUDOVICUS SCx4R6deP , Ianus Kops, Theodorus Gerardus van Lidth de Jeude, Petrus Ioannes Isaacus de Fbemery, Prof, Extraord. RlCHARDUS VAN ReES , Cornelius Adrianus Bergsma , Prof, Extraord. LECTORES SAMUEii Nyhofp, Linguae Graecae , Gerardus DornSeiffen, Literarum Hu- maniorum , CAROiiUS Thompson, Literarum Anglica- rum , lusTUS Henricus Koch, Linguae Germa- nicae , Georgius CAROiiUS Verenet, Literarum Gallicarum. MAGISTER ACADEMICVS L AMBERTUS DE France , Artis Gladiatoriae^ VIII §• H- Ad certaraen literarium, singularum disci- plinarum studiosis in Academiis et Athenaeis patriis, propositae sunt hae quaestiones: QUAEJSTIO THEOLOGICA. Laudetur et a vituperatione defendatur institutum, quoj in reformatis patriae nostrae coetibus , doctrina Christiana, du- ce Catechesi Palatind, exponitur. qUAESTIO JURIDICA. Exponatur et ad examen revocetur lo- qus Codicis Civilis de causa obligationis. qUAE&TIO MEDICA. Quid disputaverunt veteres et recentio- res ohstetricatores de placenta in utero incarcerata cjusque origine et causis ? Quaenam est ejus vera Diagnosis? Quae tandem optima curandi ratio? qUAESTIO LITERARIA. Flavii Josephi vita, Quatenus per vitae opportunitates ad conscribenclam Historiajn atque Antiquitatem Hebraicam idoneus fuit? Quid pronuntianduni de iis, quae hujus Scriptoris auctoritati obstare dicuntur. qUAESTIO BOTANICO-OECONOMICA. Quaeritur: historia SoLANi TUEEUOSI L. hujusque plantae descriptio botanica^ cul" turae modus et varius usus oeconomicus. qUAESTIO PHYSICA. Ex iis praecipue quae nostro tenipore de effectu luminis detecta sunt, dijudi- cetur quaestio, utrum theoria emissionis an undulationis luminis verosimilior sit habenda ? §. III. Lcctioniiin m Academia Rheno-Traiectina, inde a die viii Septembris A. cioiocccxxxiv, usque ad ferias aestivas A. cioiocccxxxv, a Profcssoiibus et Lectoribus habendarum, haec fuit formula : In FACULTATE THEOLOGICA. Theulogiae Naturalis Historiam tradet H.BOUMAN, dicbus lunaectinartis, hora X. Historiam Ecclesiae Christianae , inpri- niis antiquam ; una Cuuj Histuriadogmatum Christianorum antiqua, tradet H. I. ROY- AARDS, diebus lunae et martis, hora XI, et die mercurii , bora II. lus Ecclesiasticum hodiernum Belgicum , polissimum internum^ duce corapendio suo {^Hedend. Kerhregt hij de Hervormden in Nederland, Utr. l)ij J. Altheer 1834.) in- terprctari pcrget H. I. ROYAARDS, die io- vis , hora I. Disquisitionibus de Historia Eccl. Chr.^ probationi academicac praeviis, vacabit H. L ROYAARDS, dic iovis, hora IL xr Critices Keteris ac Novi Tocderis inilia tradet H. BOUMAN, die mercurii, hora IX. Utriusque Foederis Hermeneuticam ex- ponere perget H. BOUMAN, diebus iovis et veneris , hora X. Selecta FeterisFoederis loca, collata inter- ^vtidX\ontj:4lexandrind, illustrabit H. BOU- MAN, diebus iovis et veneris, hora IX. TJltimas J. C. Orationes et Paulli Epistolas ad Thessalonicenses interpretabitur H. BOU- MAN, diebus lunae et martis, hora IX. Theologiam dogmaticam docebit I. HE- PJNGA , E. F. diebus lunae , martis , iovis et veneris , hora XII. Collocutionibus de Theologia populari vacabit I. HERINGA, E.F. die iovis, horis vespertinis a YII. ad IX. Disquisitionibus , cum provectioribus insti- tuendis, probationi ecclesiasticae praeviis, va- cabit I.HERINGA, E.F. die mercurii, ho- ra XII. Ethicam Christianam docebit H. I. PiOY- AARDS, diebus lunae, martis et mercurii, hora I. Repetitorio de Ethica Christiana, cum futuris S.Ministerii Candidatis instituendo, va- cabit H. I. ROYAARDS, die raartis, horall. XII Praeccpla Jiomiletica tradct I. HERIN- GA , E. F. diebus lunae et iovis , hora VIII. Exercitationes oratorias sacras modera- bitur 1. HERINGA, E.F. die raercurii, ho- ra X. Ojfftcia doctorum (t antistitum in Eccle~ sia Christiana cxponct I. HERINGA , E. F. diebus martis et veneris , hora VIII. Puerorum doctrinae Christianae initiis eru- diendorum exercitationera instituet I. HERIN- GA, E.F. die vencris, hora XI. Commilitonibus , orationes habentibus sa- cras, praesides aderunt I.HEPilNGA, E. F. die martis, hora I. H. BOUMAN, die lu- nae,horaI. et H. I. ROYAARDS , die ve- neris, hora I. Publicis disputandi excrcitationibus prae- crunt alternatim , die raercu! ii , hora I. I. HE- RINGA, E.F., H.BOUMAN et H.I. ROY- AARDS. G. VAN OORDT, etsi suo rogatu honori- fice a Rege dimissus est, libentissime taraen sua officia ct consilia, quoad cius fieri possit, offert comaiiiitonibus. Orationes sacras ha- bentibus praeses adcrit, diebus et horis, et sibi et commilitonibus opportunis. XIII In FACULTATE lURIDICA, docebunt Institutiones H. ARNTZENIUS , dicbus martis, mercurii, iovis et veneris, hora IX. Pandectas, Westenbergio duce, H. ARNTZENIUS, diebus martis, mercurii, io- vis et veneris, hora X. lus Belgicum , ad ductum linearum lur. Civ.Holland. descriptarum a Cl. N. Smal- lenburg, I. R. de BRUEYS, diebus lunae, martis , mercurii , iovis et veneris , hora I. Encyclopaediam iuris I. R. de BRUEYS diebus lunae, hora X, mercurii et veneris, hora XI. Elementa Oeconomiae politicae I. R. de BRUEYS , diebus lunae , martis et iovis , ho- ra XI. lusNaturae C. A. VAN ENSCHUT, die- bus martis, mercurii et veneris, hora X. lus Publicum et Gentium C. A. vAn EN- SCHUT, diebus mercurii et veneris , hora XI, et martis, hora IX. lus Criminale universum et Belgicum C.A. VAN ENSCHUT, diebus mercurii, io- vis et veneris , hora IX. Historiam luris Romani privati ad Con- stantinum , secundum sua Lineamenta , (quae XIV prostant apud Academiae Typographura) A. C. HOLTIUS, diebus lunae et veneris, hora I, die saturni, hora X. lura Mercaturae et Maritima, e Gallo- Franco Codice et cura luris Belgici compara- tione, A. C. HOLTIUS, diebus martis , mer- curii et iovis, hora X. Exegeticas lectiones de selectis luris Roma- ni locis habebit A. C. HOLTIUS , diebus lu- nae et veneris, hora IX. HistoriaTn gentium recentiorum politi- cam I. ACKERSDYCK, diebus lunae, raer- curii et veneris , hora I. Rerumpublicarum ■, inprimis patriae , /zo— titiam I.ACKERSDYCK, diebus martis, io- vis et saturni, hora XII. Disputandi exercitationibus, alternis heb- domadibus, praeerunt Professores in facultate luridica. In FACULTATE MEDICA, docebunt Anatorniam I. L. C. SCHROEDER VAN DER KOLK, quater per dierum hebdomadem, hora IV. Physiologiam I. L. C. SCHROEDER VAN DER KOLK, diebus lunae, martis, mcrcurii ct iovis, hora VIII. matutina. XV Anatomiam Pathologicam , bis pcr dicrura hebdouiadem, I. L. C. SCHROEDER van DER KOLK, hora Auditoribus commoda. Dissectionibus Cadaverum Anatomicis , opportuno anni tempore instituendis , prae- erit quotidie L L. C. SCHPiOEDER van der KOLK. Pathologiam exponet B. F. SUERMAN, ler per dierum hebdomadem, hora IX. Doctrinam de cognoscendis et curandis hominum morbis L L WOLTERBEEK , qua- ter, hora XIL Therapiam generalem et apparatum me- dicaminum, exponet 1. 1. WOLTERBEEK, quater, hora I. Pharmaciam , vernaculo sermone , N. C. deFREMERY, diebus lunae et martis, hora IL Examen aegrotantium et Semeioticam , I.I.WOLTERBEEK, in Nosocomio Acade- mico, hora X. Institutionibus Clinicis morborum inter- norum vacabit LL WOLTERBEEK, singu- lis diebus, in Nosocomio Academico. Praxin chirurgicam tradet B. F. SUER- MAN, quater per dierum hebdomadem, ho- ra VIIL Operationes chirurgicas dcmonstrabit XVI B. F. SUEPiMAN , tempore hyemali , qua- ter per dicrum hebdomadem , hora V. Institutionibus in arte chirurgicUf quo- vis die, vacabit B. F. SUERMAN. Theoriam artis obstetriciae 1. I. WOL- TERBEEK, die martis, iovis et veneris, ho- ra IX. Institutionibus obstetriciis , in primis practicis , in Nosocomio habendis vacabit I.I. WOLTERBEEK. Medicinam Forensem tradet N. C. de FREMERY, diebus mercurii et saturni, ho- ra VIIL Disputandi exercilationibus , alternis heb- domadibus, Professores in Facultate Medica praeerunt. I. BLEULAND , licet propter aetatem ho- norifice rude donatus, comrailitonibus , qui ex- plicationem accuratiorem speciminum Anato- micorum et Patbologicorum in Museo prae- sentium desiderabunl , sua officia , quantum valetudo permittct, offert. In FACULTATE PHILOSOPHIAE THEO- RETICAE ET LITERARUM HU^ MANIORUM, docebunt Logicam^ atque Anthropologiam I. F. L. SCHRODER, die lunae atque saturni, ho- ra IX. Doctrinam Morum atque nonnulla loca doctrinae Metaphysicae I. F.L. SCHRODER, diebus iovis et veneris, hora II. Literas Latinas A. VAN GOUDOEVER, diebus niartis, iovis, veneris et saturni, ho- ra XI. interprelando cura Ciceronis libros de oratore , tum Selecla Tibulli et Propertii car- raina. Antiquitatem Romanam A. VAN GOUD- OEVER, diebus raartis, raercurii, iovis et veneris, hora X. Exercitationes Paedagogicas moderabitur A. vanGOUDOEVER, die mercurii horal. et die saturni hora XII. LiterasGraecas tradet Ph.G.vanHEUS- DE, interpretando cum Symposio Platonis^ adiunctis Quaestipnibus Platonicisy tum He- rodoti libro Vlli. die iunae, hora XI, et diebus raartis, iovis et veneris, hora I. Literas Hebraicas I. C. SWYGHUISEN GROENEVVOUD, cum interpretanda Gram- matica, tum eius^, ut et Syntaxeos usu in legendis quibusdam V. F. capitibus historicis monstrando, dicbus lunae, iovis et veneris, hora II, marlis, hora I. Literas, cum Aramaeas ^ tum yirabicas, ** XVIII I. C. SWYGHUISEN GROENEWOUl) , die- bus mercuiii, hoia Vill. et veneris, hora I. Aniiquitatem Hebraicam I. C. SWYG- HUISEN GROENEWOUD, diebus lunae, martis, iovis et veneris, hora VIII. Caeterum provectiorum comrailitonum de- sideriis, diebus iovis, hora I. quoad poterit, satis facietlibentissime, I. CSWYGHUISEN GPiOENEWOUD. Historiam gentium, praesertim orienta^ lium, Ph. G. vAN HEUSDE, diebus lunae, martis, iovis et veneris, hora XII. Historiam humanitatis , e gentium his- torid ductam , Ph. G. vAN HEUSDE , diebus mercurii, hora XI. et XII. Literas Belgicas et literarum Belgica" rum Historiam L. G. VISSCHER , diebus lunae, martis, mercurii et veneris, hora X. Praecepta Styli hene Belg» tradet L. G. VISSCHER, diebus raartis, mcrcurii ct ve- neris, hora Viil. Historiain, Patriae L.G. VISSCHER, die- bus lunae et martis, hora XI. iovis et saturni, hora X. Poetarum principum Belg. selecta loca L.G. VISSCHER, dicbus iovis et veneris, hora IV. Antiquitatem Germanicam cxponere pcr- get L. G. VISSCHER , diebus martis et mer- curii, horalV, Disputandi exercitationibus Sermone ver- naculo liabendis, praeerit, alternis liebdoma- dibus, die lunae, horalV. L. G. VISSCHER. Disputandi exercitationibus praeerunt, al- ternis hcbdomadibus, dic .saturni hora I. al- ternatim Ph. G. tan HEUSDE et A. van GOUDOEVER. In FACULTATE MATHESEOS et PHILOSOPHIAE NATURALIS, docebunt Elementa Matheseos, I. F. L. SCHRO- DEPi, diebus martis, mercurii, iovis et vene- ris, hora IX. Stereometriam , Trigonometriam Sphae" ricam , adhibitam ad Astronomiam Sphae^ ricam et Geographiani Mathematicam I. F, L. SCHRODEPi, die veneris atque saturni, hora VIII. Collocutionibus de ratione docendi disci- plinas Mathematicas vacabit I. F, L. SCHRO- DER, hora postea indicanda. Geometriam descrihentem R, vAnREES, diebus mercurii et saturni, hora IX, Calculum differentialem et integralem ** 2 R. vanREES, diebus lunac, raartis, iovis et vencris, hora X. Mechanicam analjticam R. vanREES, diebus lunae, martis,iovis etvcneris, horalX. Physicam experimentalem G. MOLL, die- bus lunae, raartis, iovis et veneris, hora L Astronomiae primas notitias G. MOLL, diebus lunae, raartis, iovis et veneris, ho- ra IX. vel alia, auditoribus magis commoda. Astronomiam theoreticam et practicam G.MOLL, iisdem diebus, hora IIL Elementa Hydrotechniae ^ ad praescntem conditionem Patriae adplicata, si sufficiens numerus auditorum adsit, belgico sermone, exponet G. MOLL , hora deinceps indicanda. Chemlam generalem et appUcatam N. C. DE FREMERY, diebus lunae, martis, mer- curii et iovis, hora XII. Elementa Chemiae Regni organici P, J. I, DE FREMERY, diebus veneris ct saturni, hora XII. Chemiam artihus adhibitam P. J. I. de FREMERY, die martis, hora pomeridiana \I-V1II. lis, qui instiluendis operalionibus chemicis operam darc cupiimt, praeerit P. J. I. de FREMERY, die salurni, hora IX. ad XL Botanicam et Physiologiam plantarum XXI I. KOPS, diebus lunae, raartis, mercurii et iovis , hora X. Botanicam Historiam plantarum medici- nalium et oeconomicarum C. A. BEFiGSMA, diebus lunae et veneris , hora IX. Anatomiam plantarum C. A. BERGSMA , diebus et horis auditoribus comraodis. Excursionibus botanicis singulis hebdo- madibus praeerit C. A. BERGSMA. Historiam naturalem Mammalium , A~ vium , Rcptilium et Piscium exponet Th. G. vAN LIDTHde JEUDE , diebus lunaectmar- tis, hora XI. Caeterorum autem anima- lium, vertebris carentium, Jiistoriam, du- ce V. CI. I. van d'er Hoeven, die mercurii, eadem hora. Anatomiam comparatam tradere pcrget Th.G. vanLIDTHdeJEUDE, dic saturni, hora L Mineralogiam et Geologiam N, C. DE FREMEPiY, diebus iovis et veneris, hora XL Oeconomiam ruralem 1. KOPS, bis perdie- rura hebdomadera , diebus auditoribus commo- dis , in Museo regio instrumentorum ruraliura. Disputandi exercitationibus , die saturni , ho- ra I , alternatira praeerunt Professores in Fa- cultate Matheseos et Philosophiae Naturalis, singuli in partibus sibi demandatis. 3£XII G. DORN SEIFFEN, Lit, Human. Lec- tor y diebus Imiac et iovis , hora V. , Gram- maticam Graecam exponct; iisdem diebus hora VI., aut alia, auditoribus magis com- inoda ) de rhythmica ratione , tam in Grae- corum, quam Latinorum poetarum car~ minibus, aget. I. H. KOCH, Linguae Germanicae gram- maticara et historiam litcrariam interpretabi- tur, hora auditoribus commodS. Literas Francicas tradct G. G. VERE- NET, diebus lunae et iovis, hora V. Literas Anglicas tradet C.THOMPSON, diebus lunae et iovis, hora IV. L. DE FRANCE , Academicus gladiatoriae artis Magister , quotidie aptum et elegantem ^ladii usum docebit. Bibliotheca Academica, diebns lunae, martisj iovis et veneris, ah hora I. in II ; diebus mercurii et saturni ah horal. inlV : xxm et feriarum tempore singulis diebus ioviSf ab hora I. in II. unicuique patehit. Mu- seum quoque zoblogicumy tam huius Aca- demiae y quam privatum in aedibus Pro- fessoris Historiae Naturalis^ cuique roganti patebit. $. IV. Summos honores in singulis Facultatibus, hoc anno Acadeniico , inde a dic xxvi Mar- tii A. cioiocccxxxiv, ad diem xxv Mar- tii A. cioiocccxxxv , hoc ordine consecuti sunt : Anno cioiocccxxxiv. Die XV m. Aprilis ^ Ioiiannes Francis- cus Bartholdus van Hasselt, Zutpha- niae^Gelrus, privatem dcfcnso Specimine lu^ ridico inauaurale , sisicnte Quaestiones ex iure cipili Frajicico ob doctrinae praestantiam luris Piomani ct Hodierni Docior creatus est. Die XVIII m.Jprills, Georgius Caro- LiUS Falck , Amstelodamensis , publice de- fensa Dissertatione luridica de Sen^o liberta- te donato, si Europae solum attiget, ob doctrinae praestantiam luiis Romani et Ho-. dierni Doctor creatus est. XXIV Die xiri m.Maiij Duco Geroldus Ren- GERS HoRA SiccAMA, Groninganus, pri- valim defenso Spcciminc luridico de acces- &ione inprimis ratione rerum immobilium secundum Codicem Civilejny ob doctrinae praestantiam luris Piomani et Hodierni Doctor renunciatus est. Die XVI m. Maii , Ferdinandus Eick , Recklinghusanus , post defensam privatim Dissertationcm Medicam de Polypis eorum- que differentia ab aliis pseudoplasmatibus, ob magnam doctrinae praestantiam Medicinae Doctor crcatus est, Die XX m. 3Iaii, A. L. A. Torck: vAN RosENDAAii, Gelrus , defensa privatim Dis- scrtatione luridica de remediis securitatis locatori rerum immobilium -excessis , luris Roraani et Hodierni Doclor ob raagnam doc- trinae praestantiam renunciatus est. Die XXI m. 3faii, Theodorus NicoiiAUS VAN Boetzelaer , Haganus , post de- fensani privatim Dissertationem luridicam de rescindenda hereditatis divisione , luris Ro- mani et Hodierni Doctor ob magnam doctri- nae pracstanliani rcnuntiatus est. XXV Die XXVI m. Maii^ Vincentius Mat- THIAS D'ABIiAING- VAN GlESSENBURG, Am~ stelodamensis , defensa privatim Dissertalio- ne luridica de iis, quae CodiceCivili circa famulos et ancillas singularia sunt sancita , renunciatus est luris Piomani et Hodierni l)oc- tor ob magnam doctrinae praestantiam. Die XI m, lunii, Henricus Bernaiidus Valkenhoff , e pago Soestd^jk , post dc~ fensam privatira Dissertationem Chirurgicam, XJtrum Compressio , an Zjigatura ad Aneu~ rismatis externi curam magis expediat , ob magnam doctrinae praestantiam Medicinae Doctor creatus est. Die XX m, lunii , Paulus Antonius Gu- liiEiiMUS DE MiJjTm: , Silvaducensis , defensa privatim Dissertatione luridica de Debiti re- missione, luris Komani et Hodierni Doctor ob doctrinae praestantiam renunciatus est. Die ■x.-x.Ym. lunii, LEOPOiiDUS Francis- cus VAN CooTH, Rheno-Traiectinus , publi- ce defensa Dissertatione luridica de lure pu- blico privatoruni pactis non mutando, ob summam doctrinae pracstantiam luris Roraani ct Hodicrni Doctor creatus est. XXVI Dle XXVI m. lunii^ Iohannes Hehman- NUS MoijKEJ:iBOER j^mstelodamensis j defen- sa publice Dissei tatione de rescindenda Trans- actione , ob summaui doctrinac praestantiam luris Romani et Hodierni Doctor creatus est. Eodem die , Petrus Feanciscus Fla- MENG, LessLnensis Hannoidcusy privatim defensa Dissertatione Medica, sistens Obser- vationes Medico-Chirurgicas , ob magnam doctrinae praestantiam Medicinae Doctor re- nunciatus est. Die sxviii m. lunii , Otto Wilhelmus DoMiNicus Daems , Mosa-Traiectinus f pu- blice dcfensa Dissertatione luridica de actio- nibus , quae ex dilecto nascuntur , luris PiO- inani et Hodierni Doctor ob raagnam doctrinae praestanliam renunciatus est. Die eodem , Petrus Marius Gerardus vAN Hees , Rher.o^Traiectinus , post publi- ce defensam Dissertationcm iuridicam de luris absoluti usu ex necessitate mcderando, lu- ris Romani et Hodierni Doctor ob summam doctrinae praestantiam creatus est. Die eodem, Cornelius Pen, e pago Baarn , defcnsa privatim Dissertatione Medica XXVII de Nervorum regeneratione ^ ob magnam doctrinae praestantiam Medicinac Doctor re- nunciatus est. Dle VIII m. Octob., CoKWEiiJUS Wer- NARDUS VAN VooRST VAN Beest , Rheno- Traiectinus , defenso privatini Specimine lu- ridico de Obligatione naturali eiusque ef~ fectu ex iure hodierno , ob raagnam doctri- nae pracstantiam luris iiomani et Hodierni Doctor crcatus est. Die XXX m. Octob. , Caroi.us Antonius RoMBACH , e pago MolenaarsgraaJ , Medi- cinae Doctor, instituto examine (^hirurgico ob magnam doctrinae pracstantiam CLirurgiae Doctor creatus cst. Die XIX m. Novemb.t Adolphus Ste- PHANUS PtUEB , Rotterodamensis , defenso publice Spccimine inaugurali de motu Gy- ratorio corporis rigidi nulla vi aCcelatrice sollicitati, ob summam doctrinae praeslan- tiam Mathescos Magister et Philosophiae Na- turalis Doctor rcnunciatus est. Die IV m. Decemb., GuiiiEDMUS Hen- Ricus VAN DER VooRT , e pago Kouder- kerk, defensa puWice Dissertatione luridica XXVIII de legale Uxoris in bonis Mariti Hypothe'- tica ob summam doctrinae praestantiam luris Romani et Hodierni Docfor crcatus est. Die XVI m. Decemb. , IoAnnes GuiLiEii- Mus VAN RoMUNDE, Campensis , publice defensa Dissertatione luridica de recepta Ma- ritimi cautione , quae vulgo cognoscomen~- tum appellatur , ob sumraam doctrinae prae- slantiam luris Romani et Hodierni Doctor re- nunciatus est. Die XVII m. Decemb. , Theodorus Cor- NELius Seegers, Harlemensis y privatim defensa Dissertatione Medica de eximio Ni-~ tratis potassae depurati in Ascitide et Anu' sarca usu ohservationihus probato , ob mag- nam doctrinae praestantiam Medicinae Doctor creatus est. Eodem die , Ianus Wittop Konjng, Rheno-Traiectinus , defenso privalim Speci- mine Anatomico-patiiologico de \>i Nervo^ rum in regeneratione ossium , ob magnam doctrinae praestantiam renunciatus est Medi- cinae Doctor. Die XIX m. Decemh., Theodorus Cor- NEL.IUS Seegers , Harlcmensis , Medi- XXIX cinae Doctor , instituto examine Chirurgico ob magnam doctrinae praestantiam Cliirurgiae Doctor creatus est. Bie XIX m. Decemb. , Ianus YVittop Ko- NiNG, Rheno-Traiectinus , die huius mensis XVIII Medicinae Doctor creatus, nunc legiti- mis institutis inquisitionibus ob magnam doc- trinae praestantiara Chirurgiae Doctor creatus est. Die XX m. Decemb. , Idem Ianus Wit- TOP KoNiNG , Medicinae et Chirurgiae Doc- tor , instituto legitimo examine ob doctrinae praestantiam Obstetriciae Doctor creatus cst. Anno cioiocccxxxv. Die XXII m. lanuarii, Iohannes Linde- BooM, e pago Heino, privatim defensa Dis- sertatione Medica de Dysphagiae speciebus recte distinguendis, propter magnam doctri- nae pracstantiam Medicinae Doctor creatus est. Die II 772. Februarii , Hubertus Corne- liius Antonius LEOPOiiDUs FocK., Rheno- Traiectinus, publice defensa Disscrtationc Medica de Quaestione , num pharmaca ante XXX absorptionem ejfectus specificos praestare possint, oIj summam doctrinae praestantiara Medicinae Doctar creatus est. Die III 7n. Febr., Iohannes de LoUTER, Amisfurtensis, defensa privatim Dissertatio- neluridica, sistentc Observationes ad locum Codicis Civilis de iuribus , quae liberis na- turalibus agnatis competunt in bonis pa- rentum, luiis Pvomani et Hodicrni ob mag- nam doctrinae praeslantiam creatus cst. Die V m. Febr.j Petrus Iohannes Cor- NEiiius LucHTMANS , Rotterodamensis , pri- valim defcnsa Dissertatione Medica de Phle- bitide , ob magnam doctrinae praestantiam Medicinae Doctor creatus est. Die X m. Fcbr., NicoLAUs Ianus FrAN- ciscus Versciioor , Goesa-Zeelandus , pri- vatim defensa Dissertatione Medica de Balbu- tie, propter magnam doctrinae praestantiam Medicinac Doclor renunciatus est. Die XIV m. Febr., Ianus Christopho- RUS FocKE, Paramariboa-Surinamensisy privatim defensa Dissertalione Medica , sistente Obseri^ationes de Aneurismatibus Aortam Thoracicam ajjlcientibus, oh summam doc- I XXXI trinae praestantiam Medicinae Doctor creatus est. Die XVI m. Febr. , Theodorus Corne- liius Seeg-ers , Harlemensis , Medicinae et Chirurgiae Doctor, legitimo instituto exa- mine ob doctrinae praestantiam Obstetriciae Doctor creatus est. Die XIX m. Febr., Fredericus Iamus Steengracht, Haganus , defenso privatim Specimine luridico , sislente Observationes de puniendi lure , ob doctrinae praestantiam summos in lure Romano et Hodierno honores assecutus est. Die XXVIII m. Febr. , Iohannes Linde- BOOM , e pago Heinoy Medicinae Doctor , instituto legitimo examine ob doctrinae praes- tantiam Obstetriciae Doctor creatus est. Die xviii m. Martii, Iohannes Henri- cus Scholten, J^leuta-Traiectinus , publi- ce defensa Dissertatione de Demostheneae eloquentiae charactere , Philosopliiae-Theo- reticae Magister et Litterarum Humaniorum Doctor, ob sumraam doctrinae praestantiara renunciatns cst. XXXII Die XXIII m. Martii, Carolus Iose- PHUS VAN CooTH , Amstelodamensis ^ de- fensa publice Dissertatione Medica in Diae- taeticam J^eterum maxime A . C. Celsi prae- cepta diaetetica Hippocratis et Galeni pla-' citis illustratay ob summam doctrinae praes- tantiam Medicinae Doctor renunciatus est. $. V. Anno CIOIOCCCXX.XV. XXV Februarii. Lecta Curatorum Epistola certior redditur Senatus, decreto Rcgio de die ix m. Martis huius anni Virum Cl. Ioan Michael Frans BiRNBAUM, lur. Utr. Prof. in Academia, quae Freiburgi in Breiscavia est, successo- reni csse vocatum in Virum Cl. Corn. Adr. VAN Enschut, propter adversam valetudi- ncm rude donatum. xviii Martii. Fieclor cum Scnatu communicat Epistolam a Vir. Ampl. Curatoribus acceptam, qua signi- ficant decreto Regio d. xxiii m. Fcbr. Vi- rum Cl. IIermannum Arntzcnium, lur. XXXIII Utr, Prof., ob aetatera lege definitam rude donatum esse, et Q. Virura Adrianutvi Ca- THARiNUM HoiiTiuM, Professorcm Acade-^ miae Piheno-Traiectinae adscriptum a Rege ei successorem datum esse. XXI II Martii. Refert ad Senatum Rector Vir. Doct. Fre-. DERICUM SlGISMUNDUM AliEXANDRUM , Mcd. Doct. et Nosocomii Milit. praefectum , decreto Regio d. V m. Mart. Professoris honorarii Academiae Rheno-Traiectinae titulo esse con- decoratum. Porro a Rectore certior factus est Senatus in conventu Curatorum Rectoris* Assessorumque et Actuarii lectos esse in an- num subsequentem Assessores quatuor I. L. C. SCHROEDER VAN DER KoTiK , Ph. GuITj. VAN Heusde , loD. Heringa , E.F. et Ger. Moll. Actuarii autem munus demandatum esse IIerm. loH. PioYAARDs, Viro Clarissimo. XXVI Martii. In Senatura venerunt Acadcmiae Curatorcs Viri Aniplissimi, quorum Praeses Adriano Catharino Holtio, Viro Clarissimo, desi- gnato in prosimura annum riectori Magnifico novos hosce honores gralulatus cst, postquam XXXIV solenne iusiurandum praestitcrat. Ideraquc Rectori munere suo iamiam abituro Eer- MANNO loHANNO RoYAARDS , Viro Clarissi- mo, pro fide et cura, qua in provincia sua vcrsalus csset, gratias egit. Gratulationi con- tinuo humaniter respondit novus Academiae Rector. His peractis Curatores universo comitante Senatu in cathedram deduxerunt Hermannum loHANNEM RoYAARDS , Virum Cl., qui habita oratione: de proavorum nostrorum pietate, in condenda tuendaque Belgii foederati Re- publica conspicua, enarratisque quac Aca- demiae ipso Rectore cum laeta tum tristia accedissent , praemia tradidit iuvenibus , in certamine literario victoribus, Nicolao van WiJK, Theol. Cand. in hacce Acaderaia, Abrahamo de Pinto, lur. Cand. in Aca- deraia Lugduno-Batava, Gualterii Rob- BERTi vAN HoEVEiiL, Thcol. Caud. in Aca- demia Groningana, et Iohanno Everardo vAN der Trappen , Med. Cand. in hacce Acaderaia, ut et honorifica testimonia Ben- jamino Georgio Adamo Pabst , lur. Cand, in nostra Acad. ct Christiano Iacobo van der Vlis , Thco!. Stud. in Academia nostra. XXXV Recitatis tandem quaestionibus in proxi- mum annum Academicum a singulis ordinibus propositis munere se suo abdicavit datum- que sibi successorem Cl. Adr. Cath. HoiiTiUAi Academiae Rectorem procla- maYit. HERM. JOH. ROYAARDS ORATIO OB PROAVORUM NOSTRORUM PIETATE, IN CONDENDA TUENDAQUE BELGII FOE. DERATI REPUBLIGA CONSPICUA. Habita Dm XXVI. M. Martii a. MDGCGXXXV. CDM AcADEanAE REGUKDAE MUNUS SQLESm RITU POXERET. 17"' illU Est quaedam homini yoluptas, parentutri celebrare laudes. Quodsi nemo, cujus ani- mo integer inest veri justique sensus patris matrisve non lubens piam recolit memoriam; haud mirum, gentes adeo in celebrandis proa- vorum virtutibus saepe dulce sibi parasse dolorum levamen, malorum solatium; quin et in media, qua utebantur, fortuna prospera saepius majorum suorum aetatem oculis pro- posuisse, quo rectius suam, quam vivebant, aetatem comparando cognoscerent. Id vero, ut jure meritoque fiat, virtute praestiterint , necesse est. Vere enim pro- nunciavit Horatius: » Dos est magna parentium , . Virtus." (0 4 HERM. JOH. ROYAARDS Quae sane virtus gentlum summam nobis indi- cat praestantiam. Quippe excelsius nihil et sanctius in horaine habetur, virtulis et reli- gionis scnsu. Hic homincm tollit a terrestribus^ ad altiora. Hic y animis inditus , divini quid refert , quod cum ad sublimiora natum indicat. Quod , si de homine valel , valet haud minus de gentibus, quae hominibus constant. Has igitur summas gentium laudes in majoribus celebrare , est pietatis erga parentes in pos- teris ofScium. Habetis A. A. I-egem, quam hodie mihl scripsi. Gentem nostram superiori tempore intucri hibet. Excmplum illa nobis virtutum plurimarum pracbuit, quas rite attcndant nc- cesse cst noslri aevi homines, sive suac aeta- tis conditionem omnium , quae fuerunt tera- porum , habcnt fclicissiraam , sive illud in ore continue habetur: > Aeta(s parentura, pejor avis, tulit » Nos nequiores." — (2) llas autem virtutes, vi Religionis Christianae O Pi A T I O. 5 illustratas, speclandas vobis praebere in ani»- inum induxi. Cogilanti enim de argumento , quod dicefi«> di niihi praeberet inatcriara, turbatae hodie- ct Juvenura,^ variis disciplinis operam dantiura., verba fa- -cere mihi contingit, in supcriorum tcmporum memoriara vos rcv^care malim. iDicara igi- tur : deProavorura nostrorum pie~ ^ate, in condcnda tucndaque Bclgii focderati JR.epublica conspicua. ,ir.; Quod sanc ajgumcntum jiiihi videtur a mostri tcmporis rationc nequaquam ahenum^ quin et ad vos omnes ijlud pertincre, optimi Juvencs ! ad quos mea hodie sese conver* dit Oratio, non temere existimo. Kon tamen -cst, A. A. quod omnem perlustreraus histo« xiam; oculos convcrtamus potius ad unum se- -culum sedecimum, quo condebatur Piespublic» 6 HERM. JOH. ROYAARDS nostra. Pietatem autem cum dico , a geiite excultam, non est, quod hanc illamve pe- culiarem illius formam ob oculos habeam, sed vero pios illos innuo sensus, quos erga Deum hominesque publice profitetur gens, aliisque commendat; verbo: sensus significo, quibus virtutes Christianas, fidem, spem et caritatem, et palam profiteatur, et ipsa colat. ■.:iVos autem A. A. me , in dicendo tenuem , benevole audiatis et auribus faveatis, rogo. r Spectaculum praebent sublime prorsus gen^ tes Europaeae seculo sedecimo, ad novam veluti vitam excitatae. Jara gentcs barbarae eaeque nomadicae, ad cultum , humanitatem et moralem conditionera accesserant, ut per seculorum decursum sensim varias explicarent animi ingeniique facultates. Jam apud illas canebant Poetae , maxime Trouvarii , philoso-- phabanlur Scholastici, disputabant Rhetores. Disciplinas Juris, Medicinae, Thcologiae pro- O R A T I 0. ■ ^ movebant conditae ubivis per Europara Acadei miae et Universitates. Maxime vero studia eli- ciebantur moralia, ut pateret, rudibus hisce gentibus altius quid inesse , quam ceteris , quae hactenus primas gesserant in orbe partes; vim suam moralem in dies exserebat Religio Christiana. Ita religionis sensu imbuebantur gentes. Quae medio aevo Ecclesia fere rege-^ bantur , hae jatn ipsius religionis amore arde- bant, Hic illic exstiterunt, qui libertate Reli- gionis vindicanda ad majora gentes Europaeas excitarent. Surrexerunt ita populi, vinculo- rum pertaesi, libertatis suae conscii; liberta- tcni petunt, non agendi tantum, sed vero sen- tiendi, loquendi, imo cogitandi. Alunt liber- tatis huncce ardorem inventa Typographiai detecta America , reduces jam in Italiam Mu- sae; fovent illum studia gentium moralia» In lucem prodeuntibus Reformatoribus , gentium ducibus et antesignanis , ecce! indolem suara planc explicare videntur gentes, ad maturi- tatem ingenii animique accedentes , ut Religio fere vis raotrix exstiterit totius vitae gentium. ilaec in gentibus septentrionalibus aUiores cx- 8 HERM. JOH. ROYAARDS citare viresj haec causa oranern agitare Eu- ropam. In opposito ardore Catholicismi et Protestantismi gentes sacro imbuere animo, ut unanimi consensu pro aris pugnarent et focis. (5) Quid mirum igitur, in lanto animorum fer- vore , per universam ferme Europam , semina discordiac laete succrevisse ubivis ! Cerne- bantur hic illic igniculi, qui quidem suscitati in flammam eruraperent. Jam lites intestinao agitatac pcr Galliam, Angliam, Germaniam, et vehemcns aniraorum irritatio. Testis sit infelicissiraa Maria Graija , ct cacdes ista Parisina Bartholoraei ! Exarsit mox bellum Iricennale , e variis lilibus de religione ena- tum, ubivis Europam incendens, Suecos ae- que ac Bohcmos , Germanos, Hispanos, Fran- cos agitans. Diu pugnas agunt Europaei. Tandem lites corapositac. Ad pacem et con- cordiam redeunl. Libertate gaudent. Pace GuestphaUca ut Politices, ita Religionis cau- ua, constituitur. In niediis hiscc litibus codemque hoc am- HL'\l O R A T 1 O. 9 xnorum fervore Europacorura cxcreVerat Res- publica , e parvulis orla inilils. Quae enim gcns a primis inde Frisiorum ct Francorum tera-^ poribus libci tatis amore viguerat ; hacc prae ccteris omnibus hoc libertalis ardore concita- batur seculo scdccinio. Ad summum florem jam pervenerant urbes nostrae et Provinciae, raercatura, divitiis et litcrarum cultu splendi- dae, illisquc faciic sua in commoda uti potuissct Hispaniae Rcx. At vcro juribus eos dcsti- tuit; et mox parva illa iiimilia hominum acri- tcr , idque publicc , scse opponit Hispanorum Doraino , in cujus ditionibus sol non occideret. Jam eos pclit vi polilica ac militari horren- dus Dcspota , qui nulu intcgras trcmcfccit re- gioncs. Dli vcro quicli, juribus suis nitcntes, Tyranno rcsistunt. Hic sacvire, dorainari, trucidarc, atrociora continuc cdicta darc, tor- tores in Belgium mittcrc. llli omnia pati pro libertate. Hic copiis et armis suam , stabili- tam per Europam ct Americam, auctoiitatcra in imperii angulo stabilirc. Illi frustra suarura regionum auctoritatcm Galliae olTerre ct An- gliae; neque taraen de causa sua dcsperare; 10 HERM. JOH. ROYAAKDS omnia tentare ; armis Hispanis resistei^e ; liber- tatem petere; vi eam tuerij copias instruere; proelia agere; sua auctoritate convcntus Or- dinum convocare ; Guilielmum Arausiacum ducem sibi constituere ; urbes secum invicem stricliori continuo foedere conjungere ; per concordiam in dies magis magisque increscere. Quibus constanter praestitis , tandem Hispa- Borum jugum excutiunt, illorumque palam ab- jurant aucloritatem , pro aris pugnare et focis ad mortem usque parati. Sic publicum in gentibus Europaeis locum sibi vindicant , ne- gantibus Hispanis , assentientibus ceteris Euro- paeis ; tandera post atrocissimas pugnas poe- nasque eo perveniunt , ut liberam condant Beigii foederati Kempublicam, ab Hispanis tutara, pace Guestphalica sancitam , Deo auspice sta- bilitani. Quis, quaeso , est ingenio vel animo tam lie- bes, qui non admirctur in Proavis nostris ar- denlissimum illud libertatis studium , quod imis erat infixura mcdullis , studiorum illam con- stantiam , fortitudineni gentis heroicam, con- cordiani, qua parvac res &j'evernnt, ardorem 2a/]/)RATao. M U adeo pro patria omnia pati? --^ Ne vero injhis^ ce subsistaraus. Namque singulis hisce.inerat aliquid sanctius et excelsius; scilicet gcntis pietas et religionis amor. HaeCjeve,- hebat libertatis amorem j haec virtutem her;oip cam puriorem reddidit. Haec gentis vires auxit, Neque tamen accessit illa ad Civitatem nostram , tanquam aliena quaedamvirtus, majoribus an- tea incognita. Pietatem enim a primis inde temporibus coluerant proavi, adeo ut gentis nostrae nota characteristjca sit dicenda ; ^exci- tarunt eam et commendarunt viri , quos tulit Pa- tcia nostra Eurbpae institutores , Hegiun) pu? ta, Agricolam,. Wesselum, Erasmum adeor, qui facem praetulerunt Europaeis. Hancjv.ero gens , ini qua sparsa semina fruCtus tulerunt uberrimos, seculo sedecimo, ita omni vita sua domestica ac comrauni, scriptis factisque, com- mendavit^ ut de illa ne dubitet quispiam- rr Verum enim vero non nostrum est hodi^ per latissimum huncce campura vobiscum ex- spatiari. Unam, ceteris missis , excitandam aobis proponimus causam, qua hancce pror priam gentis nostrae pietatem seculo sedeciino n HERM. JOH. ROYAARDS «peclandam praebeamus; scilicet: RempubU- cam nostram — Agite , eo oculos converta- Hius , equemagna, quae habelur, docuraen- torum copia , hic illic nonnulla excitemus , guae pietatem proavorum in condenda tuen- ^aque Republica referant. .-;i i,jj In condend^a civitate nostra proavorura /7/e^a* pfincipium fcre constiluit, t\. fundamentum Reipnblicae. Qua , quaeso , opportunitato enata est Belgii foedrrati Piespublica ? Tyranni- disHispanicae et libertatis ardore, quem exse- rcbat gcns nostra. Sit ita. Atvero, interius in ipsam originera Reipublicae inquirentibus , lacile nobis apparcbit e religionis amore, ve-» luti principio, ducendam esse Rerapublicam nostram. Agebatur in Europa de libertate religionis , eamque in Belgio nostro exstingue- re studebat Hispania. Agebatur de principio q. d. stabiliendo, non politico, sed religioso. Quod sane ne in dubium vocet quispiam , qui j^onuQ habet temporura rationera, jNisi enira . .0 R A 1,1,0. 13 purioris religionis et pietatis studio ducti fuis- sent proavi, haud iis obstetissent Hispani, Nisi pietas illos jussisset pro aris pugnare ct focis, quieti et securi vixissent in solo suo natali; neque opus fuisset Inquisitione ; ncque Edictis et Decretis sevcrioribus : quam enim per quadraginta fere annos ad sancitum us- que Foedus nobilium Nostrates Hispanis oppo- suerunt vim; hanc edictis et decretis de re- Jigione et inquisilione fere unice opposuerunt. Libertatem religionis petebant; causam ita agcbant Europaeam , eaque inducli , qui pri- vilegia sua tuerentur, pro religione et anirai libertate omnia pati audebant Bclgae. Jam vero , quo raagis furor saevit Hispanorum , eo magis ad rogum usque sunt libcrtalis re- ligiosae tenaces, et valet dc iis praeclara illa Grotii senlentia: «Religio Christiana, graviiis « pressa, feliciter exsurgit, et nihil est ipsa « raorte foecundius." W Hisloriam inspiciamus , A A. — Pielati super- stitionem opponunt Hispani; scnliendi liberla- tera petunt Nostrates. Despotismura condunt Hispani. Saeviit in dies magis magisque atro- l4 HERM. JOH. ROYAARDS cissiraa illa Inquisitio ; saeviit Albarms iste , ut arbores et obvia quaeque aedium tigna pati- bulis inservirent. Neque tamen ab imminenti periculo ita sibi timebant illi, quorum ardor heroicus et fides Christiana hoc sibi proposue- rant: dulce est pro patria mori coelesti. Nam referente eodem Grotio , «: post confiscata ho- <( rainum non minus centum millia, exquoten- « tatum , an posset incendium hoc sanguine (c exstingui, tanta multitudo per Belgicara insur- «rexerat, ut publica interdum supplicia, quo- enses scrip- sit (8) , et observate quam intimo animi sensu religionis simul et Patriae agat causam ; quan- topere Turenium Gandavensibus coramendct O R A T I 0. 21 hac una de causa , quod niagnopere ille ik vera religione et Patria meruerat. Videte, quan- topere id curae habeat cordique, ut veram religionem Reformatorum ct Patriam simul curet, quae utraque in Guilielmi mente arcte erant conjuncta. In quibus sane Epistolis armorum victoriam non adeo militum virtu- ti, sed IUi tribuit, cui ipsam militum virtu- tem acceptam refert , Deo O. M. — Quodsi intcrius in Guilielmi animum inquirere velis, supersunt Epistolae , intimae pietatis testes, ad Reformatos Belgicos Londinenses (9) dalac, quibus iis persuadere studet , ut, Christianis ducti principiis , fralribus in Belgio succurrant et omnem Patriae vindicandae cu- ram Dci causam habet, « pro qua lubens," uti ait, (( militatunusqmsque." Sedquidhaec- ce inemoro ? Jam enim vestrum plurimis sue- currit , quo pacto , araisso Harlemo , animum addiderit Sonoyo, de Patriae causa desperanti, nisi forte cum Principe quodam foedus ini- isset Arausiacus. (c Estne — ita Guilielmus — (c propterea Dei manus fiacta aliquatenus? « ejusve Ecclesia pcrdita ? anne propterea '22 HERM. JOH. ROYAARDS «c Deljni abncgabimus et verbura divinum? (c Quod vero de foedere cum Principe quo- /indicem Academiac nostrae venera- mur ! Tibi sit laus ! Fuit enim haec nobis laetandi causa, quod optimum Picgem nobis conservavit Deus. Valetudinem Ille restituit, ad raortera , quod metuebat Patria, afflictam Principis Arau- siaci , juvenura nostrorum in castris ducis iide- lissimi, de quo et ipsi illi gratias agunt Deo. Salvos suspitesque intuemur Curatores, Viros Amplissimos , illorumque Graphiario res- titutam esse gaudemus valetudinem; qui qui- dem quo sint studio rerura Acaderaicarum , cum aliis docuerunt documentis, tum ipse expertus sum et mecura CoUegae , quo tem- pore ipsos sollicitos vidiraus ea nobiscum mature ordinandi, quorum procrastinatio fu- turo Jubilaeo celebrando obesset. In quibus Tuum, Amplissime huius Urbis Consul! in res Academicas ardorem denuo cognovimus, cligendis delcgatis e Magistratu urbano ; do- 42 HERM. JOH. ROYAARDS cumento, quot quantaque nobis sint in futu- rum Jubilaeum ab. huius Urbis Magistratibus et incolis exspectanda. Intactum vidco vestrum ordinem, Viri Clarissimi, Collegae conjunctissimi ! NuUum desidero CoUegarum , hocce auno morte nobis creptum. — Contravivit, restituta valetudine, Bleulandus noster , de cuius vita fuimus soUiciti, suis ille et humanitati redditus. Sit Viro, Academiae nostrae suaeque disciplinae Nestori, uti et Oordtio nostro dulcis ad- modum senectus! — "Vidimus hoc anno Ac- kersdyckium nostrum , peracto itinere , restituta valetudine ad nos redeuntem. Ordinem nostrum adauctum vidimus , collato, Regis benevolentia , Professoris Honorarii ti- tulo in Virum Doctissimum , Fredericum Sigismundura Alexander, meritis iri curandis mililibus conspicuum, cui adeptum honoris titulum gratulamur. lNo Omnes eodem cogiraur : omnium • Versatur urna ; serius , ocius » Sors exitura; — omnes una manet nox B Et calcanda serael via lethi." Luget nobilissimus Lyndenus, Vir Am- pliss. conjugis dilectissimae mortem, hesterno die ipsi ercptae. Quam colit gens Lynde- niana pietas, haec solatium praebeat afflictis, et conjugi et liberisl Sic quidem tuus ad nos pertinet luctus , Doctissime Kochi! hacce tua aetate desi* deratam lugens uxorem , fidelissimam vitae so- ciara , nuper tibi ereptam. Faxit Deus , ne acerbus animi dolor corporisve adversa va- letudo tuas frangat vires, quibus ulterius pro- sis Bibliothecac nostrae, et juvenibus ita nostris, tuisque item liberis! Luget Acaderaia mortem Viri expertissimi , Petri Koning, Prosectoris dexterrirai in theatro anatomico, qui proborum omniuin 4* 52 HERM. JOII. ROYAAIADS existiiiiatione ci: dignus crat ct iVuebatur. {n" signia eius in Anatomcn merita valuerunt ad oraaudani revcra, qua ruagcbatur, provin- ciam. Bleulando nostro institutore usus, in Anatome et Chirurgia , ita per plures an- nos et patriae fuit honori ct Academiae emo- lumento , ut simyl modestia , virtutibusque Christianis sese commendaret Ipse suo in- genio ducebatur ad ea imitanda, quibus Itali praestabant, ut cera exprimeret anatomiam corporis. Quid mirum extraneos ipsos ad- vertisse eius Museum speciminum , e cera confectorum, Viri suspicientes ingenium? — Qualem vero eum Chirurgum ducerent Urbis huius incolae, Regni Nosocomia et pauperum aedes, neminem fcre latet, cuiu sacpissime solatium miseris affcrret^ Nec vero minoii ar- dore illum suas coluisse disciplinas, testcs sint duae Dissertaliones , quas Institutum Regium typis excudi curavit (^S)^ Quae si attenda- mus , nemini mirum accidit, varias socictates ei sodalitium obtulisse; ritc cius memoriam cclebrassc Acadcmiae studiosos ia Calendario suo; summa illum hac in urbc usuui fuissc O R A T I O. 53 •existimatione et doluisse plures moilem Yiii, in ipso aetatis vigore a Deo linc avocati. ' 'LugetpcJrfo' Aejfdernia mortera octo juvc- num, quorum plerique lenta tabe sunt cx- ■hausti: Petri Piegenbogen, Antonii Pe- tri van Citters, Arii Leonardi van Veen , Jani Guiiielmi Swellengrebcl , Frederici Theodori Mich. van Grovcs- tins, Adriani Striiben, Ever. GaroH Guil. Henr. van Heeckeren, Henrici van Belkum. Quae quidem Parentibus el: amicis et Academiae carissiraa caplla suis «ommilitonibus in raemoriajn vocant: » Mors et fugacem persequitur Virani , » Nec parcit imbellis juventae » Poplitibus, timidoque tergo. Meraentote mori! Jam ineuiite aetate sunt illi nobis erepti, quorura studia Academi- ca spem cxcitaverant egfcgiam. Sit vero suis 5olatium illud, Beo benignissimo modcranfe haec ita fieri et plurimos eorum moribundos — ipse expertus sum, — pictatem significassc, imica reposita spe in Deo Christoque Conscrva- 54 HERM. JOH. ROYAARDS fore fidelissimo. In quibus sane recensendis paterni tui animi dolorem lugemus, Araplis- sime Swellengrebel, cui magnae spei fi- lium mors eripuit. Tu vero tuo nos docuisti exemplo aequam servare in rebus arduis men- lera , et qualis quantaque sit Religionis Chris- tianae vis , quae in mediis vitae calaraitatibus depressum animum ad coelestia evehat. Jara moUiter ossa cubant ! Havete , piae defunctorum animae , ipsaeque vos lugeant Musae Acadcmicae! (Concentus Musicorum lugubrisC) Horura recordatio juvenum in memoriam rcvocat Henricum illum van Belkum, qui superiori festo Academico Victori proximus renunciabatur. Quam fragiles sint \ires hu- manae , hoc ita ct vos rcputetis , Viclores in certamine literario ! ad quos me jara esse de- latum , gestit animus. Sunt mihi vobis prae- O iV A T I 0. i5 luia distribuenda ; quo vero pacto , hoc ipsi audiatis e judiciis variorum Ordinuin. JuDiciuM Ordinis Theologorum. Quatuor oblatae sunt Theologorum Ordini disputationes ad propositam superiori anno quaestionem: Laudetur et a vituperatione defendatur institutumy quoy in rejormatia patriae nostrae coetibus^ doctrina Chris^ tianUf duce Catechesi PalatinUf exponitur; Adscripta illae habebant haec lemmata. 1. What ever is j is right. Pope. 2. UavTct hKifjLU^eTS^ rb kuXov KOiri^eTS, Paullus. 3. Trahimur omnes laudis studio caet. Cicero. A. TvdxTSfr^e r^v cc^^^eictv , ku) ij cc^ijSsiat e^svQspuasi vfjicig. Jesus. Disputationes tres posteriores non nisi vo- luntalis et industriae laudibus sese conimen- dant. Auctores minus dc instituto , quo in reibrmatis patriae coetibus doctrina Christia- 56 HERM. JOH. ROYAARDS na, duce Catechesi Palatina exponitur, quara de usu ejus sjmbolico egerunt, et oratione minus bene Lalina , argumcntum tractarunt. Praeplacuit longc prima Disputatio, cui sym- bolura Popii: TVhat ever is , is right. — Quamvis enim in ea non singula probanda videantur, eam tamen dignam judicavit Ordo, quae aureo praeraio condecoraretur. Aperta schedula , nomen cxiit Nicolai van Wijk, TLeol. cand. in hac Acad. Qui instituta probatione , auctor fuit re- nunciatus. Escendas ita , praestantissime v a n W ij k , quera discipulura haberaus carissimum. Au- rum accipe! Laudasti proavorura institutura, quod intimara refert pietatera. Tu prope- diera Sacro muneri adraotus, quara vere ex- pressit Catechesis doctrinara Sacri Codicis ita tueare , ut raediis in htibus raediura teneas , meraor illius sentcntiae : In necessariis uni~ tas , in non necessariis lihertas , in omni— bus prudcntia et caritas. R A T 1 0. 57 mJnv. JUDICIUM OrDINIS JuRE CoNSUIiTORUM. Ordo Jure Consultorum , cum ei duae scrip- tiones exhibitae essent, utriusque momentis rite perpensis iiujusmodi tulit judiciura. Neutra orationis perspicuitate justaque par- tium dispositione deficitj neutra industriae laude. Ceterum ista cuni lemmate: c( Quo fata trahant^'* argumento ac disputatione exilior est, quam ut palmam aut reportare, aut aemulae suae dubiam reddere possit. Auctorem tamen, propter dotes praedictas, dignura censemus, qui honoris causa palam nominetur, ejusque rei scriptum testiraonium accipiat. Altera Ciceroniano syrabolo notata: .vi^sici,v oXtywpoi Koti h'' e^Opai/ jj kxi %«/>/;' t)> ^sv^li ovK svrpeTO[/.s-joi) o[Ji.oiov ti toU Tep) a-V[Ji(2oXa.iuv KXua-ra, ypa.[j:,[j.uroi. (rvvTiQsiTtv Tca S\ [j!,yj$S[Jt.toiv o[JiOiui Tifjiwpluv sKsivoig SeSisvat , KUTaCPpovoucrt rvic: uXi^^sia.?. Quinta: Tw ia-Topiav ccvaypoi(p6vTi rb fJih aXvj^svstv avayKoiov. In his quarta et quinta sic caeteris inferio- res visac sunt, ut contendere ad praeraium vis posse existiraarentur. ]^Iagis placuit priraa, quippe quae nobis studiura et diligcntiara auctoris probaret, sed desiderabatur cura perspicuitas , tum in rebus exponendis brevitas ac concinnitas: rcperie- bantur adeo, quae aliunde csscnt descripta, ut huic etiam praemium negandum censeretur. R A T I 0. 63 ;:: Contendcrunt igitur de eo, secundum nos- tram sententiam , secunda et tertia : quarum haec rerum cognitioni et judicio, illa orationis Jjonitate atque disserendi elegantia praestare visa est. Quum autem utraque satisfacere propositae Quaestioni censeretur, secunda au- tem scriptionis laude excelleret, liuic prae- mium, tertiae secundos honores tribuiraus. Scriptorem secundae Commentationis pro- bavit sese Wolter Robert van Hoevell, S. S. Tlieol. cand. in Academia Groningana; tertiae Christianus Jacobus van der Vlis Phil. Theor. et Litt. Hum. cand. , Theol. stud. in Academia Rheno-Trajectina. Hanc tibi victoriae palmara, nobilissimc van Hoevell! Academiae Groninganae ci- vis, nomine Acadcmiae Rhcno-Trajectinae palam offero. — Tu exemplo demonstrasti , te in regundis studiis Theologicis a Flavia- nis scriptis incepisse. Quodsi igitur Josephi scripta viam tibi paraverint ad Patristicara €amque sedulo colueris, erit quod non tantum 64 HERM. JOH. ROYAARDS Academiae tuae, sed vero Patriae nostrae in excolcndis patristicis studiis, a plurimis ne- glectis, honori sis et emolumento. Cetcrum tu Francisci illius Junii , quem memoravi , vestigia preme ! ' Tu vero jam iterum honorificum tulisti Li- teratorum teslimonium, praestantissime van der Vlis! qui cavisti, ne noslrae item Aca- demiae suus dccsset in hocce certamine honos. Gratulor tibi, carissime discipule! hosce ho- nores. Aemulo dubiam admodum tu reddi- disti victoriam. Quodsi ille aurum tibi prae- ripuit, studiis provectior, cogita continuo: pulcrum est laudari a laudatls viris. JuDiciuM Ordinis Matheseos et Philosophiae Naturalis. Ad quaestionem Botanico-oeconomicam su- periori anno propositam. « Quaeritur his- moest zijn plicht betrachtende , Gode betrouwen." Trouwe Vermaening aen de Christelyke Gemeenten van Braband, Vlaenderen, Henegou en andere omleggende landen, beide , die nog onder't kruys sitten, ende die buyten slands geweken zijn , door Ph. v. Marnix, p.29. 37. Cf. Brandt, Gesch. der Reform. 1.761. (18) Apologie, van 1679. Vid. Te V^Tater, Verb. der Edelen , D. IV. bl. 284. — Ceterum legantur Viri scripta, quibus abunde pateat, quara pio animo Deum coluerit M a r n i x i u s. (19) Marnixio mandata erat cura a SjnodoEmb- dana Historiam ecclesiasticam conscribendi coetuum nos- trofim reformatorura. Ita enim legitur in Actia Sy- A D R A T I N E M. 75 norf» 1571 teEmbden: Art. 481. . Men zal den Heer « 5. Aldegonde bidden , in den naam van dezer Sy- » nodale Vergaderinge , dat hy eene Historie der dingen, * die in sommige jaren herwaards geschied zijn, be- » schryve ; en voornamelijk van die dingen, die de » oprichtinge der kerken , de vervolginge derselver, do » afwerpinge en wederopregtinge der Beelden, de vol- » standigheyt der Martelaren , die grouivelyke oordeelen » Gods tegon de vervolgers , dc veranderingen der Po- » litien, etc. betreffen." — Cui si satisfecisset voto Marnixius, plura sane nobis innotuissent , quorum notitia hactenus in explicanda historia ecclesiae Belgi- cae desideratur. Quatenus Ecclesiasticus fuerit aulicus Guilielmi I. conf. Dresselhuis 1. 1. p. 63. (20) Cf. V an I p e r c n, Kerk. historie van het Psalm- gezang. I. 137 et 199. — Ypey en Dermout, Gesch. der Nederl. Herv. Kerk. I. 5-49 sqq. (21) Quem Scaligero obtulerat Leydensis Acade- mia Professoris honorarii honorem, (cf. Siegen- beek, Gesch. der Leidsche Hoogeschool. II. T. p. 79.) hunc Marnixio vindicavit N. Hinlopen, Hist. van de Nederl. overzetting des Bybels. p. 25. (22) B Repos ailleurs" . Haec verba symbolum sibi elegit M a r n i X i u s. (23) Symbola haecce et inscriptiones nobis suppedi- tavit V a n L o o n , Ned. Uist. V. 1 et 2. — Nos autem seculum XVI. attendimus. Uberius , potissimura inse- quentia tempora, attigit Doct. VanderChijs, Verh. over het Karakter der Nederl., byzonder gedurende den tachtigjarigen oorlog, blijkbaar in hunne gedenkpennin- 76 A N N T A T \ (jen, obvja in : Tydschr. voor Munt- en Penningkunde , door P. 0. V. d. Chijs. Leyd. 1833. I. bl. 21-63. . ■ >*• (2-4) Cf. M e e r m a n , Vergehjking der Gemeenebes- ten door Hugo de Groot, uitgegeven, en vermeer- derd met Aant. II. 194 sqq. (25) Quantoperc pietate inducerentur proavi in condenda Academia bac nostra abunde docuit Arn. Drakenborch {^Orat. panegyr. in natalem saecula- rem Acad. Trajectinae) , qui postquam indicaverat studiura reformatae doctrinae tuendae jam antea de- sideriura excitasse hic Academiam instituendi, ita pergit : » Deo insuper arrais favente , hostes a foe- » derati Belgii finibus longius submoti , ac validis- » simarum Urbimn Vesaliae, Sylvae-ducis et Trajecti » ad Mosam expugnatione, termini reipublicae egregie » muniti sunt. Quibus divini numinis beneficiis sni » sociorumque majestate firraata et aucta , proceres » urbis Trajecti se anirai erga Deum ingrati crimen » effugere non posse existimarunt, nisi ad exem- » plum popularium ipsi quoque partem aerarii ira- » penderent in dedicationem templi , in quo cum » reliquis artibus liberalibus sacratissimae religionis > nostrae doctrinam juventus addisceret." p. 28. (26) G. Voetius, Oratio inaugur. de pietate cum scientia conjungenda, habita 12 kal. Sept. 163-i. cum raunus auspicaretar Profcss. Tlieol. et Hebr. linguae. — Obvia est Oratio in libro : Illustris Gijmnasii Ultraject. inauguratio uua cum Orationibus iuauguralibus. Ultr. 1634. Celebravit, condita schola Trajcctina, Ni- portius (JCt. Civitati Ultraject. a Secrctis, in Ora- iione in illustri Gijmnasii Ultraf. inaugurationetn) , AD ORATIONEM. 77 Magistratus urbani pietatem , » quae Athenaeum hoc ■ non Reipublicae solum , verum etiam Ecclesiae fu- 1 turum constituit seminarium." (27) Bibliothecae Rheno-Trajectinae Catalogus. Traj. adRh. 1835. II. Vol. Praefixa est Praefatio Ph. G. van Heusde, Bibliothecae Praefecti, quae seorsim prodiit in 8^ : Praefatio ad Bibliothecae Academicae , quae Trajecti ad Rhenum est , Catalogum. Acceduut cum alia Biblioth. spectantia, tum Senatus Urbani Tra- jectensis decreta. (28) P. K n i n g , Verh. over een aanmerkelijk heenuitwas aan de otiderkaak. — Obv. in : Verh. der d'klasse van het Koninkl. Nederl. Instituut. D. V. 1820, bl. 189-202. — P. Koning, Waarn. van eene lang- durige krankzinnigheid enz. tcaarschijnlijk ten gevolge Tan ivornien. — Obv. in : Nieuwe Verh. der d" klasse van het Koninkl. Nederl. Instituut. I. D. 1827, bl. 282- 293. — Legatur de ViroErud. Utrechtsche Studenten Almanak. 1835. £ R R A T D n. f.l\ reg. 7. confiscata, lege : carnificata. i". N I C L A I VAN W IJ K, THEOL. CAND. lif ACADEMIA RHENO-TRAIECTINA , COMMENTATIO THEOLOGICA, Q V A RESPONDETUR AD QUAESTIONEM AB ORDINE THEOLOGORUM PROPOSITAM ^ HUIUS ARGUMENTI: Laudetur tt a vituperatione defendatur injlitutum^ quo , in Reformatis patriae nostrae coetibus , doctrina Christiana , duce Catechefi Palatind , exponitur, QUAE PRAEMIUM REPORTAVIT, D. XXVI MAUTII A. MDCGCXXXV. INTROITUS. (Jptime de Societate Christiaua meriti funt virJ praeclari , qui medio Seculo XVI. in Belgio nostro communem dederunt operam facris publicis purgan- dls , infcitiae et erroribus pellendis , adolefcentium et adultorum animis fide ac pietate imbuendis et hierarchiam Romanam fugientibus facro religionis apostolicae vinculo confociandis. Quem in finem , prouri alia multa ab iis gesta funt feliciter, ita nominatim profuisfe videtur inflitutum , quo doc~ trinam Christianam ^ in coetibus, duce Catechcfi Palatindy exponendam curarunt. Praeiverat Fridericus III. Elector Palatinus^ qui hanc Catechefm, primum a Zacharia Ur- fino, adiuvante, ut videtur, Casparo 01 e- viano, Germanice fcribendam curavit, deinde a praecipuis ecclefiarum Palatinarum Infpectoribus et Pastoribus Heidelbergam convocatis probatara et ad communem ufum expetitam , anno 1563. in lu- cera edi iusfit , ut iuventuti non folum profpicere' tur^ fed concionatores ctiam et ludimagistri cer- tam haberent et defmitam formam , ad quam iw A 2 v N.isfoa , StadtholJcr etc. viide de Gsdcputcerdo Staien der Stadt unde Omlanden foorfc, Art. 17. Oe Uer in dsr k:rck:n fail tp dcn Sondagtn T H E L G 1 C A. ii His nmilibusque decretis , cum politicis , tum ecclefiasticis , obtemperandi non raro, vel volun- tas , vel facultas defuit Euangelii interpretibus. Praetereo H u b e r t u m D u i f h u i f i u m , in aede Jacobaea urbis Rheno-Traiectinae pastorem , pur- gandae quidem religioni operam dantem , verum nulli fefe legi ecclefiasticae fubmittentem , nec Ca- techismo utentem in docendo. (13) Sed memorandi funt , qui paulo post Ecclefiae in urbe Rheno-Traiectina praefuerunt doctores. Hi, aHi quidem Huberti vestigia legenies, alii vero formulam in plerisque reformatJs Belgii Eccle- fiis rcceptam fcquentes , omnes tamen , auctore Comite Leicestrenfi , die 2.6 Aprilis , a. 1586. con- fenferunt, fingulis diebus dominicis Cateciiismum in Belgicis urbis Ecclefiis esfe interpretandum. (14) Sed displicuit ea psciio multis civibus honoratis no- tn den Dorpen voor midrlnch ccn EtiangeJifche text , iinrle dv.s naemiddaechs de Catkechismus — — gcfchien. Ilaec qiioque re- fert Brucherus, lib. ]. j>. 485. (33) Conf. P. Bor, Nedcil. Ortrlogtn, Lib. XXI. fol. io3— iio. (Vol. II. cdit. i(5i.io. p. S30— «36.) P. C. Hoofts Nedcrlandfche Historien ,adiiTiTi. 15S6. fedit. 1703. p. 1054 fq.) C14) Pactionis articulus X. hic fuit : De maniere van Cutechi- feren van de Apoflelun ontfangen en in de ■vielgeflelde Kerken tot uoch toe onderhouden , fal van allc Predicanten rinderhow dcn iiorden: falks dnt alle Sondagen de Catechismus in dt Nederdtiytfe Kerkcn aengcnomen uytgcteyt fal wordcn van den Predicant dien het te heiirte fal vallen. Leg, Bor, lib, J. fol. in , 112, (Vul. II. p. 83.^.) 12 C M M E N T A T I O novoque niagiftratui ui-bano , qui proinde Euange- lii interpretes munere fuo abdicavit, alios eorum in locum fubftituit, hosque dle 12 Novembris , a. 1590. iusfic, pro concione tractare, fingulis qui« dera diebus dominicis, in ufum imbecillorum, tex- tus e quatuor Euangeliis et epiftolis Apostolorum , antiquo Ecclefiae Romanaa inftituto felectos , cae- teris vero diebus ea , quae ipfis viderentur oppor- tuna, e Dei verbo neque afumde ducta. (15) Ve- rumtamen huic mandato, connivente magiftratu, !ta obtemperatum fuit, ut Catechismi interpretatio nunquarn prorfus omitteretur. (16) Isque mos ab Or- Cis) Sextus , qui et uhimus, leyis iflius articulus huiug est argumenti : Item fulUn dr Bliniflers alhier des Sontien- daegs , ten dienjie van dcn fwculicn prediken , de Epiftelen eit- de Evangelien van den fclven dag , en op andcre dagen V gene fy ua gelegentheid des tijds geradtn fnllen vindeu , al uit dcn wotrde des Hceren eii dair huitcn iiiet. Lcj;. Bor, lib. 1. fol. Jia — ii8. (Vol. II. p. Gs:!— -843.; Jo. Uytenbo- gaert, Kerckel. Hift. p. i^i"—;?^. Jac. Triglandius, Kerciel. Gefchied. p 34.1, 79;;. ■C16) Teftis est joannes Ccrobulus, eo tcrapore Euan- gelii in urbe Rlieno - Traiectina interprcs , in libello : IVaerach' tigh t^erhael van den ftaet der Gereformeerde Kerckc, die den Sone Gods binncn Utreclit doer 't Evangelium vergadert wert. Utr. 1603. p. 34 — 36. Qcoll. p. o.) ubi haec refert; Hebben wel de Minifters binnen Vtreclit, na de veranderinge in de Ge- meynte aldaer over derthien Jaren veorgevalleit , des Sondaechs ten dienfte van de fwacken D'epiftelen ende Evangelien (geliftlc vien d$ felve noemt) eenin tijt lanck gepredickt , om de felve alfo tt gemoet te gacri i achtirvolgendc '« Contraet tusfcheii den THEOLOGICA. 15 Ordinibus regioiiis Rheno-Traiectinae confirmatLis fuit, die 28 Aug'isti , a, 1612. edito Ordine Ec ckCtaitico ^ qui iubebat Catecliismi tractationem , ubi ufitata erat , retinere , non vero eam inducere iubebat, ubi nondum esfet recepta. (17^ Noti den Raet ende de fupplicerende Gemeynie , i» den "Jare 1593. ofgerecht, Edoch alfoo dat hier-in vanden begiiine af groote vryheyt gebruyckt is gewecst. — — £nda wat de Predicatien aengaet, de welcke na den middact/—^ in drie Tem^tlen gedaen wordeni daer-in tvert defe ordeninge gebriiyckt , dat de Re- den die het beginfel gceft in Chrifto, dat is , de Chriftelijcke Catechismus voor-al geftadetijck, in eetie derfelver Teiiipelen, van den beginne af ttn eynde toe , na d' afdeylinge van dien , in fckere Sond/igen , godreven wert; gclijck dsfe maniere van doen oock noyt , na de veranderinge alhier t' Vtrecht voorgeyal- len , cnderlaten is geweest. Conf. U y t e n b g ae r t, lib, 1. p. a<^6, — 191. et Triglandius, lib. 1. p. 798 — 8c6. (i7j Jn Chriftelijcke Kercken - Ordeninge der Statlt, Steden, er.de Lcnden van Vtrecht. Utr. 1612. cap. III. art. 6. haec iubent Ordines Provinciae : Ter plaetTc daer-men gkewoonlick is den Heydelberclifchen Catechismum des Sondaechs na de mid- dach te predicken , fal defelve gewoonte onder-houden werden, alfoo : Datmen naer ^tonder-vragen der Kindcrcn , den folcke uyt de II. Schrift {ghelijck iii fommighe ghereformeerde Kerc- ken ghefchiet) eenen Te.xt voorlefen fal, handelende vnn de Materien daer van men naer ordre des Catechifnii fal comen te lceren , waer op-men de Vraghen ende Antwoorden des Ca- techifmi met fchrift-matighe verclnringhe alfoo vntghen ende pcsfcn f/jl , dnt ilijcken moghe dnt het niet en fy een fMen fchen^ ir.oer Godts fFiiordt dat ayt-gheleyt wordt , ende dit allet iiy^reyife, Arf. 7. Op den Dorpen ten platttn Lande falmcn dt: Sosr.en-daechs voiimmid-daths pridickea dt Sen-daechfche Eli- 14 C O M M E N T A T I O Non paucis quoque Euangelii interpretibus de- fuisle videtiir opportunitas conventus pomeridianos agendi in iisque Catechismum interpretandi , five propter rusticorum focordiam et defidiam, five prop- ter alia impedimenta. Huius rei indicia iam repe- riuntur in iis , quae ante Synodura nationalera , a. i6i8 et 1619. fuere acta. (18) No. Eu.ingelien oft Epiftelen, om den [lechten Iluyjluydeit dic van outs dacr tee gliewent zijn te gliemnet te gaen , cnde des nae- mid-dachs fal men hun eiide huinie ICinderen hy ordre een- voudelijck ende Schriftuyrlijck verelaren d'articulett des Chri- ftelijcken glieJoofs , fo die indcn Apojlolifcheii Symbolo zijit vervatet , de InJieUii/ghe des II, Doops eude det II. Avont- maels , de Tnicn Ghelioden . eeni^he Schriftuyrlijcke Tcxten van 't Ampt der Onilerdancii tnt hacr Overheyden , dcr Kin- deren teghcn haere Ouders, dcr Iluyf-Vaders ende der Huyf- Mocders tot haere Kindercn , ende t' fadnr eitfc, Cetera mox noca in. dabimus. (iS) In Ordine EccUfaftico ,:i\> Ordinibus Provinciae Rhcno- Tr.iiectinae edito n. i6ia. cap. UI. art. -. Euangelii interpretes de exhortandis fegnioribus rufticis monentur his vcrbis , quae proxime funt fubiuncta laudatis nota 17-. Arbeydende met goede yermaninghen dcn traghen Iluyf-luyden te ieweghen nm fio wel nat als voc noen ter Predicatie te comen : dnch daer-men fiet dit fulcx niet en vordert , fai men des voor-mid-dachs de ver- claringhe van 't Evangelium wat te corter maecken om tijt te hebben, noch eenich van de voorfz. Arti^ulcn of In-(lellingheny Geboden , ycrmaiiinghcn nf Leden te verhandclen , op dat het fechtc Volck alfo de rechte gront inde Christeiijcke Religi» tryghen mach. Quae dj neglectis po:neridiani3 cunventibus in EccleCis Hollandi-ie auftralis, er actis Synodi a 1589. raemo- rant Ypeij et Derniout, loc. 1. p. 50 ]. migna ccrte parte huiusmodi feijnitiae videntur .iitiibiieiida . T II E O L O G I C A. 15 Nolira tamen omnem neglectorum conventuum «ulpam in Ecclefiae fodales coniicere. Veri enim fimile videtur, inter pastores fuisfe plures ad fusci- piendum Catechismi interpretandi laborem tardos. Maxime vero tergiverfati funt nonnulli , de praeci- puis doctrinae Christianae capitlbus fententiam fe- rentes Catechismo adversam. (19) Quorum e nu- mero fuisfe dicuntur Casparus Coolhaes, Hermannus Herberts et Cornelius VVig- gerts: (ao) postea aUi , Remonflrantium partibus addicti, (^21) In Synodo certe Dordracena, a. 1618. e mul- tarura Ecclefiarum quereiisconftitit ,articulum Syn- odi Haganae LXI. multis in locis non obfervari , five propter pastorum negb"gentiam , five propter au- ditorum in quibusdam pagis infrequentiam , five propter combinationes Ecclefiarum faepe impedien- tes, quominus ab uno pasto<-e fingulis diebus do. minicis uno in vico binae habeantur conciones. (aa) Ita- (igjFaisfe, qui alios catechismos in locum Heidelbergensis fubftituerent, fruftra a Synodo Hollandiae auftralis a. 15S7. prop- terea reprehensi,referunt Ypeij et DermOut,in annot. 489. ad libri laud. p. 505. (20) Refert hoc Guil. Baudartius, Memaryen , Lib. I. init. (ai) De Herboldo Thombergio, Theodorb Her- berts et Eduardo Poppio refert Triglandius, lib. I. p. 770— ?72. (aa) Conf. Acta Syntdi Dordr. Sesf. XIV. et lo. Halefii Efi- i6 C O M M E N T A T I Itaque ftatuit haec Synodus, hunc articulim inpri» tnis eife renovandum , omnlbusque Pastoribus , mn tantumin urbibus fed et in omnibus pagis ^ ferio et fub gravi cenfurae Ecclefia^ticae poend mandan' dum esfe , ut , dicbus Dominicis post meridiem , femper habeant conciones Catecheticas ^ in quibus Catechefis Palatina in Ecclefiis nostris recepta eo ordine explicetur, quo in dicto articulo praefcrip- tum fuit, Nec propter auditorum infreqaentiam , quae in pagis quibusdam obtendi posfet , negligen- das aitt omittendas csfe hasce pomeridianas concio- 7ies , etiamfi Pastores initio coram paucis auditori- bus ^ iino vel coram folis tantum familiis fuis eas habere cogerentur , cum minimc dubitandum fit , fi Pastores exemplo familiae fuae praeeant , aliosque , praefertim Religioni Keformatae addictos , fedulo cohortati fuerint , quin progreifu temporis multi fatis frequenti numero ad conciones illas tandcm fint conventuri. Ne autem , inquiunt Patres Dor- draceni , populus diebus Dominicis post meridiem , aiiis laboribus aut cxercitiis profanis distentus , ab hisce pomeridianis concior.ibus abfirahatur , rogandi erunt Magifiratus^ ut opera omnia fcrvilia aut quotidiana^ atque inprimis lufus ^ compotationes , aliasque Sabbathi profanationes , quibus tempus po^ raeridianum diebus Dominicis , maxime in pagis , ple- Epiftola II. ex Dordracena cnucUio fcriptn ^ edita Latine ab jo, Laiir. M oshc mio, !!amb. i;:j. p.:c8 — 211. T H E O L O G I C A. 17 plerumque tranfigi folet , feverioribus Edictis pro- hibeant , ut hac quoque ratione ad conciones illas pomeridianas melius adduci posfit , atque ita inte- grum Sabbathi diem fanctificare discat. Quoniam autem combinationes feu conjunctiones Ecclefiarum , quae in agris , multis in Provinciis crebrae funt , faepe non permittunt , ut ab uno Pastore , fingulis diebus Dominicis uno in pago binae habeantur con* ciones , adlaborandum erit in fingulis clasfibus , ut j fi ullo modo fieri posfit , combinationes illae tollan^ tur , atque ut ftngulae Ecclefiae Pastorem fuum habeant, Si autem hoc fieri non posfit , dabunt ope- ram Pastores ilU ^ qui binis simul infervient Ecclc' fiis^ ut alternis faltem vicibus ^ post mcridiem con- ciones habeant Catecheticas. Ut autem Pastores omnes hac in partc officio fuo debite et ftdulo fun- gantur , advigilabunt diligenter Ecclefiarum vifita' tores y ut fi quos forte deprehendant , huic Synodicae conftitutioni morem non gerere , eos ad clasfcm defe- rant , quo eorundtm negUgentia jusid cenfurd me^ rito corrigatur: uti quoque Ecckfiastica cenfura digni cenfentur ^ fi qui Religionem Reformatam pro- fesfi , conciones illas pomeridianas frequentare , et familias fuas ad eas adducere detrectahunt. Haec postquam Sesfione XIV. erant ftatuta , por- ro Sesfione XV. deliberatum fuit de accuratiore iuniorum atque adulcorum catechizatione , collatis- que Theologorum tara exterorum quam provincia- lium fententiis confiliisque, praelecta fuit Sesfione U XVII. i8 C M M E N T A T I O XVII. decreti Synodici formula , qiia triplex com- mendatur catechizandi ratio , domestica a pareiir tibus , fcholastica a ludimagistris , et ecclefiastica a Pastoribus , Senioribus et Lectoribus feu aegrortim Vifitatoribus. In quibus cum plura fint praeclare monita, hoc loco' ea tantummodo laudamus, quae conciones spectant catecheticas. De Ludimagistro- rum partibus haec habentur : Juventutem fcholas- ticam , dhciplinae fuac commisfam , ad audiendas concioncs facras , inprimis autcm catecheticas , ad- ducent. De Pastorum officio haec : Paitorum in Ecclefia muneris et prudentiac erit , conciones ca- techeticas eum ad moium ■pnblice injlituere , ut et breviorcs ct ad captum non adultorum modo^ fed ipfius quoquc Juventutis ^ quantum fieri poterit^ accommodatae fint, Haec ex Actis Synodi publica auctoritate in lu- cem emisfis cognoscuntur. Praeterea vero ea me- moratu digna funt , quae lo. Halefius, ad hanc caufam pertinentia , retulit in Epistola VI. edit. Moshem. p. 243. Geldrorum ^ inquit, nomine qui adfunt cupere fe , fignificabant , ut ministri Sacrorum non verba modo Itbelli Catechetici , more iibivis fere recepto, pro concione interpretari y ve- rum etiam fimul dictum quoddam facrarum littera' rum , cui prnecipue doctrina Catecbismi populo expli- canda inniteretur , exponere juberentur» Solent ete- nim , ut videtur . plerumqueilli ^ qui elementa religio- rds fermonibus ptiblicis ilustrant * Catechismi tantum ver- T H E L G I C A. 19 verba , non facri codicis effata pro fermonum fun^ damento fumere, Verum iamdudum ab eo more de- fuefactos esfe homines , refponfum est , nec eum hoc quidem tempore fatis commode revocari posfe. Quo quidem reponfo non contenti Remonftrantes Rhe- no-Traiectini , fcriptolibello, Sesfione XX. conten- derunt , Synodum perperam decreto fanxisfe , haud esfe necesfarium , ut dictum quoddam facri codicis fermonibus , quibus elementa religionis explicantur y fundamenti loco fubflernatur. Respondit vero Syn- odi Praefes , Patres noluisfe fenteniiis fuis con- fuetudinem eam tollere iis in locis , ubi ufu recepta fit , verum exijlimasfe tantum , non esfe , cur ea ob' truderetur aliis , apud quos ea dudum abrogata ftt, Haec et alia, ab Halefio narrata , p. 272 — 274, nonnihil conducunt ad illuftrandam brevem notatio* nem in Jctis Synodi. Accesfit deinceps nova Catechismo Heidelbergen- fi commendatio ex iis , quae in Synodi Sesfionibu& CXLVIf. et CXLVIIL gesta funt. Postquam enim, iubentibus Ordinibus Belgii Generahbus , omnes Catechismi quaestiones relectae , rogatique eranc finguli Theologi , cum exteri tum Belgae, num quid in eo tradi exiftimarent , quod verbo Dei non confistere videretur, unanimi omnium confenfu de- claratimi fuit , doctrinam , Catechefi Palatina com- prehcnfam , Verbo Dei tn omnibus esfe confentien- tem , neque ed quidqaam coniineri , quod ut mtnus eidem confcntaneum mutari aut corrigi debcre vide- B a /•«> 20 C M M E N T A T I O rettir , ipfamqiie hanc Catechefin es/e adri.oilim ac- curatum orthodoxae doctrinae Christianae compen- dium , fingulari prudcntia non tantum ad tenerae adoleicentiae captum , yerum ctiam eorum qui adul- tiores jam csfent , commodam infiitutionem accom' modatum. /ic proinde eam in Ecclefiis Belgicis magna cum aedificatione doceri posfe , atque om' nino retineri debcre. Tandem , diniisfis Theologis exteris , "Sesfioni- bus CLV. et CLVI. una cum reliquis canonibus regiminis Ecclefiastici , in Synodo Nationali Haga- na a. 1586. conftitutis, praelectus et probatus est articulus LXL qui proinde in Ordine Ecclefiastico Dordraceno^ ne verbulo quidem mutato, receptus est , numero LXVIII. Ab eo inde tempore hoc inftitutum fervarunt Ec- clefiae Belgicae , in iis etiara regionibus , quarura Ordines regiminis ecclefiastici canones Dordracenos haud receperunt. Testes funt antiquae leges ec- clefiasticae in Frifia (23) et Drenthia , (24) alias ne coaimemorem. Sed , C-Z) rrifiacaeEccIeGae leges antiquae , iterum edit-ie Leovar- diae, a. 1771. Tic. XI. haec praecipiunt Art. IV- De JPredi- kanteit itp ile Dorpen , ook zelfs dnar Combinatien zijn , (^in- dien het ecnigzins mogelijk is yolgens Judicature dss Clasjis ,) zullcnop den dag des Jlieren tweemaal prcdiken , en we/ ex- presfdijk des agterniiddags de Catecliisntus ; zal niemand dit t/iogen verziiimcn , ten zij door zwakhcid of hooge ouderdoin verhindert zijnds^ •n-aarop de Clasjii naotiwkeurig , en bijztn- dtr T H E L G I C A. 21 . Sed fatendum est , aliquando non exigua opiis fuisfe curae ct laboris conflantia, ad vincendam ignaviam Iiominum Iniic inftituto nondum asfuefac- torum. (25) In der I» Cenfura Morum heeft te letten. Art. V. De Dlettaars des Woords nalatig zijmU iti het ttveemaal preJikcn en cate- chifeeren, zullen van alle Clasjicale cn Sijtioclale Sesften en DigttiteitcH zijn verftooken ter tijd de nalaatigheid verbetert gij; maar bij continur.iie dies , zal dc Ciosfis zodanige nrdre ftellen op de Negligenten , als z!j zal vinden te behooren. Novae vero conditac a. 1804. et editae Franequerae, a. 1806. Afd. X. art. 3. miniftris verbi divini haec iniungunt : zij zullen det Zondags twee maal prediken , waar zulks gebruikelijk is tn des nademiddags volgens den Heidelbergfchen Catechismus of, met overleg en goedkeuring van den Kerken- Raad, ten platten lande , Katechiferen. (24) Lex, dicta Kerken Ordre dir Landfchap Drenthe ; I Gearresteert en Geapprobeert op de urdinaris Landsdag ge- houden hinnen Asfen den 14. Blarty 1730. haec art. 70. iu- bet: De Predikanten zullin alomme des Zondaags in de na- middags Predikatien, de fumma d^r Chriftelyke Lere , yervat in den Catechismus , nu by de Nederlandfche Kerken aangc nomen , kortelyk uitleggcn en toepasfen : Derhalven, zo nel des winters, als fomers , twemaal Prediken ; fub poena 6. fl. Mede zullen de Clasfen toezion, dat jonge Predikanten in den ingang harer Bedieninge , den Catechismus Prediken: \^*^Edog, zullen in het eerfte jaar vnn de' hoven geftoldc poene vry zyn. C25) Documenta huius rei cernere mihi videor in Compendiis legumecclefiasticaruni, cuiusmodi funt loh. Sraetii, Synodait Ordonnantitn ende Refolutien (van Gelderland), Cap. VIJ. ■ art. iG— C9. Petri Wijnftok, Ciasftcaal HandboeKJen van 2!j COMMENTATIO In Synodis Provinciarum Gelriae, Traiecti ad Rlienum et Transifalaniae quotannis in memoriam revocabantur ftatuta de praedicatione et catechizatio- ne, fingulis diebus dominicis habenda. (26) Nec NeJerveliiwe , cap. Vf. art. 8. Christiani de Kruyff, Ulrechts Synodaal- Handboekje , p. 38—40. 187, i88. Conf, quae de Drenthinis referunt Ypeij etDerraout, Hl>. 1. Vol. I. P. 304, 305. (26) Ufus fum apographo Actorum Synodi Rheno - Traiecti- nae, a. 1794. habitae , e quibus haec mihi defcribere licuit: Nopens het tweetnaal predilen en catechizeren op ''s Heeren dag in ttlle de herken ^ en het naauwkeurig ondcrznel; in yijitatio- tiii of zulks gefchiedt , en of de predicatien en catech.izatien ovtr den Catechismus zon ingerigt worden , als bcst gefthikt is nanr de bijzondere gefleldhcid dcr plaatfen , om door de ganfche Gemeente te kutinen w/rden hijgcwooiid , en of het project der tniddclen tot bevordering yan hct twcemaal prcdi' ken en catechizeren in Synodo I739. vastgefteld , wordt nit- gevoerd ; als mede ofde aanteehening der gecollecteerde pen- ningen yoor- en namiddag onderfclieidonjijk gefchiedt ; en , zoo aan Deputati Clasfiutn in vijitatiorie iets mogt voorkomen , dat verheterd moet worden, dat zij daaryan fchriftelijke ppgave aan de nieinv aankomende Deputatcn tnoeten overge- vtn , nm zich da-.rnaar in ecne yoigende vifitatie te regule- rtn: DD. Defutati hadden dit artiktl dcn Clasfen ernflig aonheviileti. In alle Clasfen was door HH. Vifitatorcn gerap- porlcerd , dat bij hcn hieromtrcnt geeiie hlagten waren inge- komen. Horum firailia vidi in Actis annorura 1804 — 1807. Quae vero fuerint remedia a. 1739. praefcripra, ex Actis huius anni cognovi , in quihus haec fcripta inveni, De Gccomniitteerde bij d: Ckristelijke Synodus gelast , om na middeien uit tc zien , die het janrlijks comtntndatum van tneemaal prediten en cotechiziren ten pl/itten Lande vnn mcerder vrucht zouden kon- T H E L O G I C A. 23 Nec defuerunt fuintni magiftratiis, auctoritate fija Catechismi interpretationem mandantes. Hoc certe factum est ab Ordinibus Generalibus , in pas"'s ex- tra feptem foederatas regiones ipforum ditioni fub- iectis, die i Aprilis , 1660. (27) a Gubernatore , Can- konnen doen zijn , warcn eenfnrig onder yerbettring van gr,- dachten: dat men op het crnftigfte cn hragtigfle in vijitatione dezen artikel den Predikanten hehoerde ti recommenderen en Zio wel aan hen als den Kerkenraden in confcientie af te vra- gen^ of zulks dadelijk gcfchiedde ; en zith niet alleen door het inzien van de coUecten-boeken daarvan te laten ycrzekeren , maar ook op het uittreden van den Predikant te vernemen, op ivat uur de cotechtzatie wordt gehonden , wie daar als !e- tlen , en of ook kiiideren, vooral van Predikant en Kerkeit- raden verfehijnen , hoe veel in getal , hoe lang die dure , en cver ivat fioffe. Dat men Predikanten en Kcrkenraden dien- de te ■waarfchu-wen , dat , zoo hiin ropport niet epregt en con- form de ■waarhcid gefchiedde , de Predikant clasjicaliter zou- de worden geceufureerd cnde de Ouderlingen en Diacnnen ,d.rar- aan fchuldig, yoor inhabil zoudeit worden ycrklanrd, Dat Deputati zich jaarlijks zullcn infarmcren , welke ZonJag in den Jleidelbergfchen Catechismus het voorlerlen jaar yoor dt vifitatie zij gepredikt , en welke den jengstleden dag des Hee- ren, om daaruit te konnen zicn , of ook eeni-7,e nalatigheid in: geflopen ende hot ver de Predikant gevordert zij'. (a7)Inlege, dicta Reglement op de PoUtycque Reformatit in de Meyerye van ^s Hertogenbosch , ende andere Quartieren yan gelijcke natuyre , onder de Generaliteyt hehoorend-e (a Nic. Wiltens inferta Vol. T. libri, cui titulus Kerkelyk Plakaot-boek , p. 9—23.) art. XXVIII. haec mandantur: Pre- dikanten die geene Cowbinatien hebbcn , fullen op Sondagen tweemael predicken ende des nneriniddaghs ordentelij'ck na de Sondacgfche afdeylingen , rcrklaren den gewoonlijcken HeydeU bergh- 2.4 COMMENTATIO Cancellario et Senatoribus Ducatus Gelriae et Co- miratus Zutphaniae, dle a^Februarii , a. 1622. C28) et ab Ordinibus regionis Rheno-Traiectinae, die 24 lulii , a. 1660. (29) Quam- bcrghfchen Catechismus , ende na de predicatie altijdt de Toehoorderen, nfte immers de aenkomende Jeught , daer eeni- ge Jinffe is, catechiferen , op dat fe in de gronden der zalig- heyt volkomentlijck mogen onderwefcn ivorden. (:8) Referente W. van Loon, in Codice Legum, qui di- citur Groot Gelders Placactboek, Vol. IL coL 197. edictum huius est formulae: TFy Stadtholder Cantzler en Raden in name van de Ileren Staten des Furjlendoms Gelrc ende Graef- fchaps Zutphen , onthieden ende helasten hier mede alle Pre- dicanten off Kercken-dienaren ftaende foo ten platten Lande , yn- odo Provinciali onlanghs binnen Harderwijck gehouden , bij poene van hercklycken cenfure , off daer die felve quam uyt ta blyven, dat als dan by ons tegens de nalatige geproctr deert fal worden met fufpeujie van tractament , waer na een j/der van de voorgemelde Kercken-dienartn Jtch praecife fal hebben te richten, (ag) Referente lo. van de VVater, in Codice legum, d* KerkviJItatie , in laud. Handb, Part. III. i^. 159. ct Haftdell. yait de Synode in 182,1. p. 6:. 1 THEOLOGICA. 27 bernandis. Fiiere qnidcni anno 1831. duiimviri Ve- nerabiles in pago Groningano , W. H o 1 vv e r d a et G. H. van Senden, quibus confultius videre- tur, diebus dominicis alternatim catechismum pro concione interpretari et exercitationes biblicas in- ftituerc: verum Synodus , die 19 lulii illius anni , auditis animadverfionibus triumvirorum ad hanc cau- fam diiudicandam lectorum , H e r m. lo. R y a a r d- fiijChrist. Leon. van den Broek et Sim. Henr. Ant. Begemanni, iudicavit , c mutato inftituto plus damni metuendum quam euiohiraenti fperandum fore. (34) Duumviri illi Groningani vetus inR-itutum mini- me damnabant, nec Catechismum Heidelbergen- fem contcmnebant , fed , cum viderent conventus facros pomeridianos a muUis turpiter negkctos , et Catechismum minus honoratum , fpcrabant , utrique malo medicinam adhibitum iri , intermisfa altfernis dierum hebdomadibus huius interpretatione et fubftituta exercitatione biblica. (35) Et iam an- (34) Leg. Handell. vau de Synode in 1831. p. 67,, C=j. 153 — ■ IS9- i<5i- (35) Met leedwezan hemcrkcnde ,dat de namiddag godsdieust- oefeningen zeer trogelijk -iverden bezocht , yroegen zij zich "/» "f ""'ler de redeneii van dit zorg-wekkcnd verfchijnfel gtene viaren , die Aoor het hocg beftuur der kerk knnden viorden wcggcnnmen? En zij meenden, daartoe vooral te moc' ten brengen de nu tot voorfckrift gemaakte nude gewoonte , om in de namiddag gedsdienst - oefenitigen telkens nyer dcn Heidelbergfchen caiediisuius ct moeten prediken. Zij achte- den 28 C M M E N T A T I O antea fuere haud pauci, qui mallenr , vel exerclta- tionem biblicam inftituere , vel de locis facri co- dicis felectis confuetas habere orationes , quam Ca- techismum inferprecari. (36) Verum alii Cateche- fin ineptam et vitiofam existimant , ac proinde omnem eius interpretatioilem pro concione inftitu- tam tlen het voegzaam, vrijheid te verleenen , otn do leerrtdenen ever dcn catecliismus nf te wisfeUn met bijbeloefcningen , en beide dus om de 14 dagen des namiddggs voor de gemeente tt kunnen hchatidelcit. Zij vltijen zich daardoor den lust tot en de belr.ngftelling in de tiatnidtlag godsdietist - oefeningen te zullen opn-ekken, de achtitig voor den Heidelberjfchen ca- techismus te zttllen doen herhven , en vioral bevorderlijk te zulltn zijfi aan den eerbied voor den Bijbel, Haec relata funt in Actis Synodi , a. 1831. p. 154. (36) Testis est Doct. W. L. van Oosterzee, in yoor» lezing over het prediken over den Htidelbergfchen Katechis' »ius , quam H. W^. C, A. Visfer, inferi curavit Novis Sym- belis posterioribus , QNieuwe Bijdragen tot bevordering van de kennis en verbetering van din eercdienst , het leeraarsambt en kerkelijk beftuur , als ook van de Thcologifche Wetenfchap' pett , bij de Proteftantfchc Christeueii') Vol. I. p, 415—433. ubi Scriptor haec refert, p. 417. Onder de vragen, die federt etuige jarett , bij alJe de vtrandcritigeit in den uiterlijken vorm van den opetibaren eer- en leerdienst , gcdaan zijn , tvas , ouder anderen, ook dize : Of htt niet goed en wenfche- lijk zoude ■wezen , de bchandeling van den Heidclbtrgfchen Katechistnus , des Zondags namiddags , — af te fchaffen , en dezelye door bijbeloefeningen , cf wel door getvonc leerrede- ritn, over eenen vrij gekozen bijbeltekst , te doen vervan- gen? Meermalen hoorde ik dicn wensch uiten, ijyerig voor- ftaan tn yerdedigen. THEOLOGICA. ag tam abrogandam esfe rentur. (37) Hanc fenten- tiam aperte profesfus est H. W. H v i n g , ICtus , in libro , cui titulus : Christendom en Her^ vorming, vergeleken mct den Protefiantfchen Kerk-' fiaat ^ bijzondtr in de Nederlanden. C38) Alii aegre ferunt omnem iegem , qua Euangelii inter- pretibus quaedam praefcribitur norma, ad quam doctrinae Christianae capita in coetu publico ex- ponantur: putantes , cuique concedendam esfe li- centiam , identidem fibi eligendi materiam , de qua pro concione fit dicturus. (39) Aliis Ecclefiae Bel- C37) Horura memionera facit w. H. Suringar, in Voor- ""ftellen, betreffende den openbaren eeredienst , gedaan aan den grooten kerkeraad der Nederd. hervormde gemeente te Leeuwarden, quae infertae funt Novis Symbo/is prioribus, CNieuwe Bijdragen, ter bevordering van de kennis en ver- betering van den openbaren eeredienst , het leeraarsambt en kerkelijk bejluur bij de Protejlantfche Ckristenen) Vol. 11. P. 306-342. haec referens, p. 32^,, 324. £r zijn er velen, die den katechismus op geringen prijs fthatten , en de behan- deling deszelven weinig hetcekenend en overtollig keuren. Jat het ontbreektniet aan dezulken , die het oegenblik zouden Ztgenen, dat de katechismus , voor altijd, verbannen werd. (38) Liber primum editus est non indicato fcriptoris nomine Gron. 181S. iterura ibid. 1816. auctus prologo et epilogo in quo auctor nomen fuum profesfus est, p. 346. Quae in Ca- techefin Palatinam fcripfit, ea legantur p. 160. 100-203. col- lata cura dictis de formulis confenfus, p. 61—6:.. (39) Hos indicare videtur Scriptor libri: Gedachten over het predikampt in de Gereformeerde Kerk , en deszelfs rechte ■waarneaing, (J. Liefstink) liis ufus verbis, p. 137. Somr migcti hclbeu ge.voeee» in het Catechismus ptediken: ande- ren 30 C M M E N T A T I O Belgicae inftitutuai propterea displicet, quod im- pedire videtur oinnium Proteftantium coniunctio- nem in unam focietatem. (40) Denique .nonnuUi, aeque a laudando ac vituperando inftituto ablli- nentes , fatis a fe factum esfe credunt, fi tamdiu legi qualicunque modo obtemperent, quamdiu iiaec vigeat. (41^ In ren hehben er geheel iiiet mede op; de Catechismus ligt hun dwars in de maag ; zij gevoelen zig geknelt door de iandenf dle hun daar door in het lchandelen van de leere van den Godsdienst zijn opgelegt. C40) Iloriim voccs refirt (VV. Ijroes) fcriptor libri egre- gii , cui titulus : Gefchiedkundig onderzoek over de vereeni- gin^ der Protefianten in dc Nederlanden , p. 361, 362. Uwe Symbolifche boeken , Hervormde en Lutherfche Kerk , hoor ik zeggen , zijn de groote hindernisfen. Zoo lung die muren fiaan , is het onmogelijk de onderfcheidene Proteflantfche wo- iiingen tot eV»' wijden achtbaren tempsl te vereenigen. — Indien dan de vereeniging van allen , in tij'd cn wij'le te treffen , u tcr liarte gaat , zoo moest gij', Lutherfchen en Calvinisten , van 11:1 af, ieder in uwe gemeente , zonder daarover met de atidere gezindten te raadpUgen , als uit u zelven eit om u zelven de hindernis wegruimen. (4O !n h.inc fementiara fcripfit Vir Ven. (f. Liefstink) li'^. paulo ante n. 39. laud. p. }42, 143. Vraagt men : is het dan evenwel gevoeglijk , dat de Catechismus — nag in dc ge- reformecrJe kerk in ziilk eeii aanzien wordt gehouden; zelfs genomen wordt tot een leidraad , om naar dezelve de waarhe- uen van het Christendom voor het volk. te verklaaren? Ik aiitwnerd: de wet , die de lceraars in oris kerkgenootfchap daar tiie verpligt , is er, IVi^ hebbcn die wet niet gemaukt. De oorfprnng en in jlandhouding van dczclve is niet vunr on- ze rekcniiig. li''ij moeten dezelye gehoorzamen. Het koomt THEOLOGICA. 31 . Jn. hac confiliorum et fententiaruni discrepantia , qiiid univerfe iiidicent Theologi academiae Rheno- Traiectinae , Viri Clarisfimi , intelligitur, cum aliunde , tum etiam e quaestione , hoc anno ab eorum Ordine plurimum venerando propofita iuve- nibus Theologiae ftudiofis in regni Belgici acade* miis et athenaeis , pro praemio e certamine fite- rario reportando. Paulo ante iam commemoravi Viri Cl. Herm. Jo. Royaardfii iudicium de nondum mutando veteri inltituto , in Synodo Ha- gana anno 1831. pronunciatum. Et, praefide Viro Cl. lod. Heringa, E. F. publice defendit Christianus Krabbe, hoc anno , die 5 Fe- brua- er dan rr.oar op aan de Catechlsmus naar de gefleldheiil van onze tijden regt te gehruiken. Non multuin discrepat Ven. J. van der Linden V. S. in Proeve eener vrije behande- ling van den H^idelh. Catechtsmus , p. c6, 27. haec fcribens : Indien tijden en omftandigheden dit anders medebrengen, ■wij zouden, om het heil van onze Christelijke broeders en zusters, gaarne eene handleiding bij het grondig onderwijs verlangen , in alles meer herekend naar de behoeften van, den tijd , en gefchikt voor Ae hevatting van het algemeen. Wij befchouwen dit intusfchen , voor ajs nog, onder die vrome vien' fchen te hehooren, welke vooreerst wel niet voJdaan zuJIen ■worden , en bJijven , ovcreenkomflig oud kerkgebruik , ons in- middeJs , bij het voordragen der ChristeJijke geloofs- en zc deJeer, van die zeJfde handjeiding bedienen, wejke , geJijk wij' ftrakt zagen , ook hare goede zijde heeft : maar , getrouw tton het eeuwig waar heginfej der Hervorming wiJIen v/ij noch ons zeJven , noeh de gemeent» aan dien Jeiband ver- flaven. sa COMMENTATIO bruarii , huiusmodi fententiam : haud culpandim est Ecchfiae nostrae injlitutum , quo Christianac doc- trinae fy(iema pro concione tradi folet ad normam Catechismi Palatini. Similiter, praefide Herm. Bouman, Viro Cl. die ii Decerabris, a. 1833. 1 h. P a u 1 u s B r i e t hanc propugnavit thefin : prudcntisftmum est Ecclcftae mstrae inftitutum , quo fingulis diebus Domini , duce praeftantisfimd illd Catechefi Heidelbergenfi , doctrinae facrae lo- cus aliquis ordine exponitur. Qjiod inftitutum , a majoribus acceptum , ut ad posteros propagetur optamus. Uterque Vir Cl. mentem fuam paulo presfius et enucleatius propofuit,in fcripto vernacu- lo a Seniore edito, Berigt aangaande zcven ftellin- gen , bctrefeude formulieren van cenigheid in de Nederlandfche hervormde Kerk , p. 114 — 124. coll. p. 17. Ex his igitur trium fingulorum Theologo- rum inentera asfequi mihi licuit. Univerfi autem Ordinis fententiam raanifesto declaravit Programma ccrtaminis literarii indicti die 19 Martii , huius anni , hac verborum formula : Laudetur et a vituperatione defendatur ifjftitutum , quo , in Reformatis patriae fiostrae coetibusy doctrina Christiana-, duce Catechefl Palatind exponitur, Equidem non diffiteor, me aliquando alienum fuisfe a iententia, quam in propofita Quaestione profesfi funt Ttieologiae Profesfores Rheno-Tra- iec- T H E L O G I C A. S3 iectini, et prope nie cum iis fecisfe, qui Vetus inrtitutum abrogatum cuperent. Etenim , vel ipfe animadverteram , vel ex aliis intellexeram , difficile et inolestum esfe negotium interpretandi pro coil* cione Catechismi ; libellum fuis laborare vitiis ; ufum eius ecclefiae profuisfe feculo fexto et de- cimo, nostris vero temporibus minime esfe adap- tatum. Veruntamen, quo propius accederem ad curriculi academici finem , et quo ardentius mu* neris ecclefiastici defideriura me teneret, eo magis vidi , nihil.temere esfe ftatuendum ; fpectandaul esfe utilitatem , etiamnum e veteri inftituto redun- dantem ; ponderanda esfe darana, e neglecto Cate* chismi ufu metuenda ; nec nifi caufd rectius et penitius cognitd esfe iudicandura. Mox me con- tuli ad diligentiorem univerfae Catechefeos lctio- nera ; avide excepi , quae a Praeceptoribus aliisque viris doctisfimis dicta audirem fcriptave legerem ; argumenta in utramque partera allata folicite ex* pendi. Tandera opinionera imprudenter acceptam depofui. Ab eo inde die propofita quaeftio raihi arrifit. Coramentationis fcribendae periculam facere decrevi. Opus iuvenile aggresfus fum. In quo fi quid a me praefl:itum fit Virorum Clarisfimo- rura approbatione dignum , nec prorfus indignum excufatione errorum in fcribendo commisforum , equidera impenfe laetabor: Deo autem , animura vi- resque benignisfime mihi largito , gratias habebo et agam, quas posfira, raaximas. C h\ 54 C O M M E N T A T I O In veteri inftltuto , ciiius laudandi defendendique periculum faciam , duo funt praecepta , eaque , ut mihi quidem videtur, feorfim aeflimanda. Unum eorum generatim iubet Euangelii interpretes , in reformatis patriae nostrae coetibus fingulis , doctri- nam Cliristianam , eommum ordinc ftatuto^^xo con- cione exponere, Alterum praefcribit fpeciatim duc- tum Catechefeos Palatinae , quem cuncti oratores facri in doctrina Cliristiana exponenda fequantur. Neutrum laude fua est privandum: utrumque a vituperatione defendendum. Sed alia in uno, alia in altero , laudanda funt. Similiter alia in uno , in altero alia, funt vituperata et a vituperatione de- fendenda. Quocirca in duas partes Commentatio videtur distribuenda : quarum prior quidem gene- ratim fpectat inllitutum, quoad Euangelii interpre- tes in fingulis patriae nostrae coetibus reformatis iubet, doctrinam Cliristianara communi qaodam or- dine definito exponere : posterior vero ftngularem rationem liabet Catechismi Palatitii, quem eos du- cem icqui oportet. In utraque Parte feparatim videndum crit, quid merito z. nobis laudetur , quid immcrito ab aliis vitupcrctur. Unum raihi fupcrest praemonendum de iis , ad quos proprie pertinet inilitutum , cuius in quaes- tione propofita fit mentio. Quundo nimirum Re- formati patrine nostrae coetiis dicuntur , in qui- iuis doctrina Christiana, ducc Catechefi Palatina^ cxpoiiitur, indicantur , non quicunque in patria nos- THEOLOGICA. 35 nostra fedcm et domicilium hahent , Belgae , Wa- lonici , Angli , Scoti , fed qui in ea orti funt , hactenus distincti a coetibus ftirpe peregrind pro- fectis, fermone peregrino facra facientibus. llli quidem cum his fraterno necesfitudinis vinculo funt iuncti, reformatae Ecclefiae in regno Belgico pariter cuni Iiis adfcripti , atque adeo comaiuni legi Regiae fubiecti; veruntamen ' leges quasdam fingulares, nonnulla etiam iura infl:itutaque domes- tica , et olim habuerunt , et Rege largiente confer- varunt, cum nova rationis ecclefiasticae forma anno 1816. induceretur. (42} Itaque, prouti Ecclefiae Belgicae Catechismum Palatinum , ita Walonicae Genevcnfam a lo. Cal vino fcriptum^ decreto Synodorum Nationalium, annis 1578 et 158 1. receperunt. (43) In Synodo Dordracena, a. 1618, 1619, hac de caufa nihil fl;atutum fuit. (44) Qui C42) Vid. Algemcen Rtglsmeitt voor het bejiuur der Her" vormde Kerk in het Koningrijk der NederlaHdcn ^ art. 13. 68—77. in laudato Handboek , Vol. I. p. 7. 23^25. et conf. H. J. Roijaards, Nederl, Kerkre^t , Vol. I. §§. 33 — 35. (4S) Vid. harura Synodorum Acta , fupra p. 6—9. laudata. Legi ea nierentur, quae Synodus Ecclefiarum Gallicarum five Walonicarum , die 15 Septembris , a 1606. de confenfu utrius- que Catechisrai fcripfit Deputatis Synodi Belgicae in Ilollaii- dia Auftrali, in Epistola edita imer Praeftantinm ac eruditn'- rum virorum Epiftolas ecclejiasticas et theologicas , Amfti 1704. p. j6s. C44) Tanturamodo in formula decreii de accuratiore cnte- chizatione , euius fupr.i p. 16, 17. raentionem feci, haec C 2 Sesf. 36 COMMENTATIO THEOLOGICA. Qui nunc in Ecclefiis nostris Walonicis doctrinam Christianam communi quodam ordine exponunt , ducem fequi folent Catechefin Genevenfem, quam fuam dicunt , et de qud non nifi reverenter loqui pro concione licet. (45) Si quae lex hunc ufum fervare iubet , non nifi ea ipfa dicenda videtur , quam in Ecclefiis Belgicis valere, fupra p. 16—18. vidimus. Quod fi verum sit, Synodus Hagana cenfenda erit confulto in Statutis fuis dixisfe fim- pliciter Catechismim ^ non definite Palatimm, vel Heidclbergenfem» (46) Sesf. XVII. leguntur: Teriia (Catechefeos formula) erit Cat- tchefis Palatina , ab Ecdeftis nostris (h. e. Belgicis) recep" ta, itt qud provectieres aetate et profectu erudieutur. Ec- tlefiae autem Gello • Bclgicae , quae Gentvtnp Catechefi hac- tenus utuntur , ejusdem ufuta in Scholis atque Eeclepit ftr- vare foterunt. Hinc orta videtur Simouis Goulartii crJrainatiG de Catechisrao GenevenC in Ecclefiis Walonicis pro concione expofito , in Epistola Remonftrantibus Walonicis Am- ftelodami habitantibus fcripta, die 20 Octobris, a. 1620. inferta Epiflolis ecclef. et theol. laud. p. 648— 651. e quSj praecipua decerpfit et e Gallico in Belgicura fermoneni vcrtit C. Brandt, in Historie dtr Reformatie , Vol. IV. p. 382—385. C45) Vid. RSgJemens du Synode des Eglifes Wallonnes dcs Provitces Unies des Ptiys-Bas. Araft. 1763. Chap. XVI. art, 5. In nova Legum Sviloge , R'!g:emens gSniraux et particu- liers a rufage Jcs Eglifes Wallonnes du Rnyaume des Pays' Bas , la Haye 1S18. huiusmodi articulus non est receptus. (46) Conf. Koechcri lib, I. cap. VIT. §. 7. Vpeu et Dcrmout, lib. 1. \oI. I. p. 432» 433« PARS PARS PRIOR LAUDAT ET A VITUPERATIONE DEFENDIT INSTITUTUM, QUO, IN REFORMATIS PA- TRIAE NOSTRAE COETIBUS, DOCTRI- . NA CHRISTIANA COMMUNI ORDI^ NE DEFINITO EXPONITUR. In tota, quam ingredior', disquifitione, fumere mlhi licet nonnulla ab iis concesfa , quibus cau- fam fusceptam probare cupimus. Illi enim lefum Cliristum, Dei Filium , humani generis Conferva- torem , Ecclefiae Dominum profitentur. lidem doc- trinae Christianae falutarem attribuunt vim ad ho- mines erudiendos, emendandos aeternilque felicitate beandos. Hanc doctrinam nobis traditam esfe credunt fa- cri codicis , maxime novi foederis , libris. In coe- tuum Christianorum conventibus, qui rite et fo- lenniter fmgulis Domini diebus habentur , egre- gium agnoscunt adiumentum ad Ecclefiae focios et alumnos huius doctrinae notitifl et perfuafione imbuendos; pios animorum fenfus excitandos et alen-. 38 C0MMEN'1A'J10 THEOLOGICA. alendos ; genuinos fodales in fide , fpe et amore confirmandos; et Socieiatis Christianae felicitatem ac faliibritatem proveliendam. Agnosciint Docto- res et Pastores a Christo datos, quibus commissa est cura Euangelii pro concione interpretandi , Christianos docendi , monendi , hortandi , confo- landi, et in fingulis coetibus r^y auTa^lav procu- randi, confervandi , tuendi. Denique, in cunctis Ecclefiae inftitutis , id maxime quaerunt , probant , confervant , quo universae fodalitatis concordiae et tranquillitati , fingulorumque commodo et emolu- niento, optime profpiciatur. Haec ea funt, de quibus perfuafum esfe confido plerisqne Protellan- tibus , nominatim omnibus reformatae Ecclefiae ex animo addictis , ut adeo ab iis probandis tuto ab- ftineam. •,- Vernm , his concesfis, dubitari nihilominus pot- est et dubitatur a non paucis, de bonitate infl;i- tuti, cuius ratio a nobis reddenda est. In du« bium enira vocatur confuetudo , qud primum qui- dem doctrinae Christianae capita , defirJto eoque perpetuo ordine dispofita, identidem pro concione exponimtur, deinde etiam unus idemque ordo , omnibus repurgatae Ecclefiae Belgicae coetibus communis, praefcribitur. Utrumque igicur infl:itutum laudare et a vitupe- i-atione defendere conabor , unum capite priori , alterum posteriori. CA CAPUT PRIUS, QUO tAUDATUR ET DBFENDITUR DEFINITUS ALl^ ns Hypcrius, de far- vi.indis cuncinnibu! fr.crii , fen di intcrpretntionc Scripttira- rum psptilari. Marpurgi , 1561. fol. 10. vcrfo et fqq. (Libruni pb H. B. W a « n i t z i o aniimntionibus aiictum ac denuo editunr Halae, 178 1. niilii videre non licuit.) E recentioribus vaii HcngeJ, \'. Cl. I. I. §§. 32 - 5 1. A b r. des Amorie van der Iloeven, V. Cl. Jonnnes Ciiryfostomns ,voornameliik bc- fchotmd als een voorbceld van More kanfel-tvclfprekendheid. Delph. 18:5. pap. 37—41 108— 1 15. I' I! ca s Egeli ng, in cpae- ftio- T II E O L G I C A. 53 ^ulis diebus dominicis bis ad publice dicendiim vo- ■cantur , toties vix invenicnt argumentum , huic loco praefentique tempori proprie ac praecipue accom- modatum. Quod si inveniant , poterunt eo uti in conventu antemeridiano. Nulla vero pars doctrinae Cliristianae ita abhorret a temporis locique condi- tione , ut prorfus inepta aut importuna dici pos- sit. Saepenumero perquam erit opportuna. Sin au- tem aliquando fit minus apta, laudem toties merebi- tur Homileta, quoties tempori cedens huiusce par- tis tractationem in diem Domini fubfequentem dif- fert. Atque id, in plerisque patriae nostrae coeti- bus receptum est, diebus festis anniverfariis, et quibus sacra coena celebratur , aut novus Euange- lii interpres inaiiguratur fuumque niunus adit. S. 6. • Inflitiiti defcnfto, Laudavimus inftitutum , quo doctrina Christiana , definito aliquo ordine , pro concione exponitur. Sed parum haec valebit laudatio , nifi etiam respondea- tur ftione araica: Zouden wij Dienaars , Predikers van het Euan- Zelie , onze predikiiig niet nuttiger en vruchtbaurder voor de Gemecnte kunnen »iai«« ? inferca Vol. 111. liljri a CI, lodoco- Hcringa,E.F. ed\\.\,Kerkeli}ke Rnadvrager tn Raadgcver ,, Traj. ad Riien. iSiS. p 23—39. 54 C O iM M E N T A T I tur a nobis ad ea , qiiae , ciim aliquil vcri fpecie , vel opponuntur a vituperantibus , vel obiici nobis posfe videntur. Itaque rcspondendi periculum fa- ciendum est. Si qui dicant, nullo Christi aut Apostolorum praecepto hoc commendari inflitutum, in respon- dendo diftinctione opus erit. Scilicet Conferva- tor noster fuos iusfit legatos , Euangeliuiii omni- bus denunciare hominibus , (Marc. XVI: 15.) pa- lam eloqui , quae ipse iis clam indicaverat , (Matth. X: 27. coU, cap. XIII: 10 — 13.) ,et quoscunque fidem habentes monere , ut fervent omnia ab ipso fuis discipulis mandata. (cap. XXVllI: 19.) Singu- larem vero docendi formam atque ordinem non praefcripfit : certe hac de re nihil literis iraditum legimus. In Actorum Apostolicorum libro , (cap. XX: a8.) in Petri epistoht priore, (cap. V: i — 3.) et in epistoh'3 Paullinis ad Timotheum et Titum da- tis, plura occurrunt monita, quibus ApoftoU tem- poris fui doctores et antiftites hortantur ad fidem ac prudentiam in docendis raonendisque Christianis praefi:andam. In his principem locum raihi viden- tur ea habere, quae Paullus Tito fcripfit: (epi- ftolae cap. If: 11— 15.) 'Erf$)iyj; , inquit , jj x^' pig ToD @£0u vj (juTiipwg TTCicnv tzvSpuTTOig , "TrociBsiiovtTix, 1^[jCCCg , "vSi dpV'y}l7Xlj!,£V0l T>JV Ci5|t*«« »%}) ■Trdffn? avoiiixq , KX) KxSxpifT-^ £XUTU ^XCV TTSpiOVCnOV , ^JjAWTVJV XX>.UV tpyuv» TxvTX KxKeiy ax) TxpxKxXsi , xxi ehtyxs (,sTx TTxcr^? ImTxync;. Quo monito Paullus nonnul- la doctrinae divinae capita , a Tito fingulari cura tradenda , paulo definitius quam alibi memorat. Sed , neque hoc neque alio loco, doctrinae euangelicae G{i , »5 (THocvtxXoy. Denique in vituperationem adducitur inflitutum a nobis laudatum , propter fummam doctrinae Chri- Itianae ignorationem , in quil non pauci verfantur Ecclefiae in Belgio reformatae quodammodo ad- fcripti. Si enim , inquiunt vituperatores , quic- quam conferret inflitutum vestrum ad docendos rudiores , non tanta esfet refigionis ignorantia , quanta in permultis depreheaditur. Verum huius- modi criminatio parum iufla est. Remcdium enim , quam- T H E L O G I C A. 6i quamvis omniiim , quae inveniri posfint , praeftan- tisfimum fit dicendum , morbos fanare nequit, nifi recte ils adhibeatur, Sed qui tanto ignorantiae morbo laborare pergunt, hi fane, ve/ medicinam falutarem ignorant, v^/ eam respuunt , vf/ male ed utuntur. Scilicet multi nunquam aut raro audiunt homilias, quibus Christi doctrina ordine continua- to proponitur; alii eas non excipiunt animo: attento verique fludiofo ; alii iis opponunt inveteratas opiniones aut nova vanorum hominum commenta. Praetereo medicos ineptos , quorum culpd malum non potest non ingravefcere. Sed haec hominum funt vitia , non inftituti : li vero repudianda esfent remedia, his de caufis falutem non afFerentia, nul- la prorfus medlcina isti ignorationis malo adhiberi posfet: nullaque foret utilitas inftitutionis , educa- tionis , admonitionis : abrogandi forent conventus sacri , orationes , homiliae pro concione habitae. Quae quam abfurde dicerentur , nemo non intelli- git. Iccirco parum curemus istam vituperationem, Gaudeamus potius, quamplurimos esfe Ecclefia? nostrae focios et alumnos , qui falutarem inftituti nostri efficacitatem , et experiantur , ef grato erga Deum animo profiteantur: quorum numerus ut in dies increfcat , valde optamus ac precamur. CA- CAPUT POSTERIUS, QDO lAUDATUR ET DEFENDITUR VNUS IDEMQUE ORDO DOCTRINAE CHRISTIANAE EXPONENDAE , OM- NIBUS REPURGATAE ECCLESIAE BEL- GICAE COETIBUS COMMUNIS. I. Inflituti. ratio. Inftitutum , quod laudamus , facit non tantum , ut finguli Euangelii interpretes , in patriis Eccle- fiae repurgatae coetibus, doctrinae Cliristianae ca- pita , definito eoque perpetuo ordine dispofita , identidem pro concione exponant, verum etiam ut in eo negotio cimcti unum eundcmque fequan- tur ordinem. Quod quomodo fit accipiendum, ante monebimus, quam ad inftitutum nostrum lau- dandum ac defendendum pergamus. In mentem igitur funt revocanda dicta in Com- mentationis introitu, de lege fingulos Euangelii praedicatores iubente, catechefin nominatim indica- tam , COMMENTATIO THEOLOGICA. 63 tam , in qua doctrinae Christianae capita fingiilari ordine ac formA traduntur , pro concione interpre- tari. Unde intelligas , illos legi non fatis esfe fac- turos, qui, misfA liac catechefi , aliam quamcun- que , five fuo marte , five alienA operS fcriptam , in- terpretentur. Porro lex ecclefiastica eam catechismi interpretationem tam arcte copulat cum Euangefii nuncio , ut praedicationis nomine eam cohones- tet. {(id') Quod tamen recte fieri nequit , nifi fu- mas , catechefin revera exhibere Euangelii summam. Ipfa enim Lex illa iubet Euangefii interpretes do- cere doctrinam libris facris congruentem. (^Gy^ Prae- (jS6) Conf. canones eccIeSasdci , fupra pag. zO. in annott. 31 5 32 > 33- laudati. (67) QuJ in eo funt, ut muneris facri candidati legitime admittantur, illos oportet hanc edere fuoque nomine fubfcrip- to confirraare profesfionem et promisfionem: Wij cndergefchre- ven — — vtrklaren bij ileze oprtgtelijk , — — dat wij de leer , wclke, ovcreenkomftig Gods hcilig woord^ in de aangenomen formuliercn ven eenigheid der Nederland- fche Hervormde Kerk is vervat , ter goeder trouw aanuemen en hartelijk gelooven , dat wij dczelve naarftig zulltn leere)* en handhaven. Vid. Reglement op het E.vamen en de toelating tet het Leeraaramht in de Ilervurmd: Kerk , Regis Belgici auctoritate confirmatum, die so Dec. 1831. art. 33. in Iland- bnek a Gerhardo van der Tuuk edito, ycryoJg l. pag. 222. Et qui miineri fiicro puhlice inaugurantur, ad consuetae formulae quaestionem fscundani: of gij Ae Schriften des Ou. dcn en Nieuwen Testaments voor het eenige woorii Gods , eu de volkomene leere der zaligheid hoadt , en tille Itetirigen ver. werpt, die daartegcn ftrijden? respondere folent ; j'i ik , v.it ^arifcher harte. 64 C M M E N T A T I Praeterea Synodus Belgica, anno 1817. eos ius- Ht, qiiater quotannis , antequam Sacram Coenani cum coetu fibi commisro celebrent, profiteri, ve- ram perfectamque falutis doctrinam , nobis divini- tus patefactam , continei-i libris veteris novique Foederis. (68) Itaque, fi quid in libello cate- chetico depreliendatur pugnans cum coelesti illjl doctrinfl, his hbris traditil, id nequaquam coetui Christiano proponendum est , fed librorura facro- rum auctoritate emendandum. Ex (68) lii epistol;!, riie u Julii 1817. da'^ , haec praeccpit Syilodus: Ter bevnrdtring van de ecnparigheid , zal in alle Hervormde Gcmeenten van ons l^aderland , het H. Avondmaal viermalen i n hetjUar, en wel am het vierendeels jaars , wnrden hediend. Vid. Handboek , Vol. I. p. 58. folgent het ftichtelijke gebrtiik , dat reedt van ouds in Groningea en f^riesland plaats had , — — zal van nu voortaan , overal hij het einde der yoorbereidings predikatie , en v66r het nage- /jtd f aan de Gcmeente gelegenheid warden gegeyen ter pleg- lige vernieiiwing cn bevestiging van hare belijdenis, De Leeraars zullen zich , tot dat einde , rigten niiar het yolgenJe voorfchrift. De lcdca der Christelijke Gemeente , welke eer- lang htt H, AvondmaaJ. wenfchen tc viercn , gelieven op te ftaan , en in tcgenwoordigheid van God, den kenner der har- ten , met mij te antwoorden , op de vicr volgende vragen: Ik vraag U dun vooreerst, of gij van harte gelooft , dat de waarachtigc eii volknmcne leer der zaligheid, ons van Gndi wege geopenbciard ^ veryat is in de boeken des 0. en N. I^er- hondsf Die dit gelooven , ze?,gen met m ij : ja! ibid. pa^. 156, 157. Anno fubfeqiicntc, die 13 lulii, perroifit Synodus , hunc protesfionis repeiendac ritum , non in convcniu ad S. Cocnam jjraeparantj, fcd mox antc i^fara Coenam, inftiiuerc, fi haec r;:iio l"cn;iuii ecclcfi isuco ni.igis ut:Iis vidcatur. ibid. p. 161. T H E L G I C A. 65 Ex his quoqiie intelligitiir , quomodo doctrina Christiana , duce aliquo libello , fit exponenda. Sci- licet, quae exponitur doctrina, non proficiscitur e catechismo humano, non nititur humana qu^- piam auctoritate, non accipitur propterea quod Ecclefia eam fanciat aut veram ac genuinam iudi- cet; fed unicus eius fons est in libris facris , Christi et Apostolorum nititur auctoritate divinjl, fefeque non commendat nifi convenientid fufl cum iis, quae Deus nobis patefecit. Quae igitur in libello catechetico traduntur , probanda funt libro- rum facrorum testimoniis. Si quidad doctrinaeChri» ftianae capita pertinens praetermisfum in eo fit, id fupplendum est. Viget enim , in Reformatis patriae nostrae coetibus , lex primaria religionis Christianae, quara proavi nostri venerati funt, in Confesfione Belgica , art. VII, hac ufi verborum formulA : Credimus facram — fcripturam Dei vo- luntatem pcrfecte complecti , et quodcunque ab ho- minibus , ut falutem confequantur ^ credi necesfc est , in illa fufficienter edoceri. Nam quum illic omnis divini cultus ratio , quem Deus a nobis exigit , fufisfime defcripta fit , nulli hominum , nc Apostolis quidem , fas est aliter docere , quam jam- pridem in facris Literis edocti fumus ; imo vcro , etiamfi e coelo Angelus fcret , ut ait Apostolus Paulus. Quum enim vetitum sit , ne quis Dei vcrbo quicquam addat aut detrahat, fatis co iffo demonflratur , doctrinam illius perfectissimam omni' E bus- 66 C O M M E N T A T I O busque modis comummatam esse. Sed nec cum di- vinis iisdcm fcripturis , ulla hominum , quantans fanctitate -praeditorum fcripta , neque ulla confue- tudo cum divind veritate , (yeritas enim rebus omni- bus antecellit^ neque muhitudo, neque antiquitas ^ neque temporum perfonarumque Succesfio , neque Concilia ^ Decreta aut Statuta , comparari posfunt, Omnes enim homines mendaces ex fe ipfis funt , /p- fdque vanitate vaniores. Idcirco toto animo reji- cimus quicquid cum certisfimd hac reguld non convenit, quemadmodum edocii ab Apostolis fu- mus ^ cum dicunt: probate fpiritus an ex Deo ftnt. Item : \fi quis venit ad vos et hanc doc- trinam non adfert , ne recipite eum in domum vestram. Denique hoc , quod laudamus , inflitutum , non impedit , quominus Homiletae , in enucleandl , probandil vindicandAque doctrinil, in verbis dicen- dique formulis etinparticularum ferie, fuum fequan- tur ingenium. Ita certe illiid acceperunt et fecuti funt optimi qiiique Theologi et Catechismi inter- pretes: eamque liberalitatem probarunt Viri vene- rabiles , qui, ad iudicium de libris cdendis feren- dum electi , commentarios fuper libello catechetico in lucem emisfos probarunt ac laudarunt. (69) frti) Conf. lodoci Ileringae, E. V. Cerii^t, nangaatf de zeven fielli'ige't , lielreff^ende Formvlieren van eenightid des gtliiofs in dc Ncihrlandfthe liervornidt Kcrk , pae, 76 — O4. T H E L G I C A. 67 Laudatur hoc inftitutum , propter utilitatem , quam praebet. Propofita innituti ratione, periculum faciamus illius et laudandi , §. 3—5. et a vituperatione de« fendendi, §. 6. Laudandum illud dicimus , propter utilitatem , quam praebet, primum singulis coetibus eorum- que fociis et alumnis, §. 3. deinde univerfae Ec- clefiae, §. 4. dcnique x^^^is, Homiletis, §. 5. Ne vero in laudando nimii videamur, nonnulla erunt praemonenda : primum , de modo utilitatis praebendae ; alterum , de iis , qui eam percipere posfint; tertium, de temporura opportunitate, cu- ius habenda lit ratio. Primum igitur tota inftituti utilitas raagnam par- tem pcndet e modo, quo illud tenetur. Prouti enim nihil est in rebus humanis praeclarum et falubre, quod non faepe inutile fiat, interdum et noceat, fi perperam adhibeatur, ita etiam e nostro inftltuto exigua vel nulla prodibit utilitas, nifi id iusta ratione, hoc est, pie , fmcere, pru- denter, liberaliter , apte ad audientium com- modum , teneatur. Quod nifi fiat , plus ex eo detriraenti metuendum , quam emoluraenti fperan- dura esfe, mihi perfuadeo. Itaque, in omni lau- E 2 da- 68 C M M E N T A T I datione, fumimus , homiletas , quoad eius fieri posfit , laudabiliter ac fructuofi^ verfari, in lauda- bili et fructuofo inflituto feqiiendo. Deinde etiam , in laiidanda inftituti utilitate , omnino fpectandi funt , qui eam percipere vc/ pos- fint , vel velint. Quemadmodum enim univerfe magna est mentium humanarum disfimilitudo , ita quoque nominatim non exigua est varietas inge- niorum et animorum in his , qui Societati Christia- nae adfcribuntur adolesccntes et adulti, eique prae- ficiuntur doctores et antifl:ites : nec parum diffe- runt coetus alii ab ah'is , difcendi ftudio , erudi- tione , facilitate , industriA, reh'gionis amore, mo- rum castitate. Ne quid dicam de opportunitate conveniendi in aedem facram , nominatim ad con- gregationes pomeridianas , quae ahis abunde da- ta, aliis negata vel parce concesfa, certe difficilis facta est. Qua in re multum etiam valent vitae ratio et mores hominum confueti. Omnis autem haec hominum coetuum.que diverfitas facit , ut ahi maiorem , ahi minorem , ahi nullam , cx inftituto nostro posfint capere utihtatem : fimihter, ut ahi libentes et alacres , ahi inviti et fegnes , conve- nianr, ahi dcnique conventus facros, in quibus doctiina Christiana , duce libello catechetico , ex- ponitur, fngiant. Qiiando .igitur inftituti nostri utihtatem laudamus , id ita acceptum volumus, ut eam redundaturaui dicamus ad omnes, qui hoc fidei, pietatis , munerisque ccclefiastici promtius ad- T H E O L O G I C A. 69 adniinistrandi adinmento , indigeant , eoque recte uti et posfint et velint. Tandera , in laudanda inftituti falubritate , ratio habenda est teraporis magis niinusve opportuni. Idonea enim funt tempora , alia ad inftituendum , • alia ad mutandum , alia ad abrogandura. Quid no- bis, qui nunc vivimus, conducat j quid propterea nostro fit tempore laudandura , quaeritur* Iccirco non disquirimus de tempore, quod diu praeteriit, aut aliquando fit futurum. His praemisfis , age , ad ipfam utilitatis lauda- tionem pergamus. Utile est tn/iiiutum fingulis coetibus eorumque fociis. In aestimanda inftituti nostri utilitate primum animadvertamus singulos coetus eorumque focios, Patriae nostrae coetus reformati , alii non nifi uno gaudent Euangelii interprete , alii duobus vel pluribus. Utrorumque , partira fimilis , partim disfimilis est ratio. Utrisque tamen perquam utile est inftitutum , quo fii, ut finguli Doctores, qui, five fimul in eodem coetu laborent , five alii aliis in munere facro fuccedant , unara eandemque doc- trinae facrae exponendae rationera teneant, Qui enira uno duntaxat gaudent Homiletil , hu- ius- ifi C O M M E N T A T I O ius inflitutione , certe fi diuturna fit, ita asfue- fcunt, ut doctrinarn Christianam non nifi eo or- dine discant ac teneant , quo illam a Doctore fuo exceperunt. Si post aliquot annos fuccesfor alium in docendo ordinem inftituit, Cliristique doctrinae aliam formam , vestitum alium , induit, opus aggre- ditur pericu!ofumi,\ Plerique indocti mox fuspi- cantur, novum 'Doctorem res novas in civitate facra moliri. Quae audiunt antea fibi inaudita, reiiciunt; fi quid diuturno ufu tritum non amplius audiunt, hac parte mutilatam putant doctrinam coelestem ; t>;^ hTcpolo^lix,? Ilomiletam infimulant; probitati eius diflidunt ; confilia et monita eius aegre admittunt ; ex eiiis orationibus , precibus, cur.Uiue pastorali fructum percipere nolunt ; iibe- ros fuos in disciplinam eius non tradunt; tandem conventus facros, quos ille moderatur , fugiunt. Qui aequius et benignius de novo Homiletd iudi- cant et faciliores funt, at parum intelligentes , hi, in nov^ docendi forma mutatoque ordine, vix doctrinam veterem asfequuntur; quae antea didice- rant, obliviscuntur; nove audita difiiculter memo- rid retinent, vel nova cum veteribus confundunt; atque adeo destituuntur utilitate doctrinae Christia- nae , quocunque ordine concinno propofitae. Si qui vero in coetu illo fint intelligentiores , novum ordinem veteri praeferentes , hi factil mutatione contenti erunt , at ex illd non tantum emolumenti poterimt accipere , quanium detrimenti patiuntur aegre THEOLOGICA. 7» aegre eam ferentes. Praeterea, e diverfo focioriim iudicio de bonitate doctrinae a Doctore novo prae- dicatae, in coetu non nifi uno Homiletjl gauden» te , facile orientur discordiae , disfidia , odia , fec- tae, quibus coetus mifere perturbatur turpiterque fcinditur. Posfunt igitur damna evitari , pacis et concordiae emolumenta percipi , fociorum et alum- norum fcientia ac fides facilius certiusque confer- vari, augeri atque firmari, quando fuccesfor, in coetu facro docendo , eundem ordinem non impro- babilem fequitur, in quo Antecesfor praeivit. Quod de coetu diximus, in quo uni Horailetae,' post multorum laborem annorum , aker fuccedit, id partim maiorem in modum valet de coetibus , in quibus , paucos post annos , identidem novus creatur Euangelii interpres , cui omnis docendi cura imponitur. Si enim toties novus doctrinae ordo invehitur, quoties novus inducitur Homileta, perexiguus eric Viumerus fociorum et alumnorum , qui sibi accuratam ftabilemque doctrinae Euange- licae notitiam coraparare aut coraparatam retinere posfint. Nunc , cum alii Homilerae post alios unum eimdemque fequuntur ordinem , auditores tranquille ac confidenter , duce novo magistro , posfunt pergere in vift , quam antea inierunt. Si vero perpetuus ille ordo, quem laudamus, perutilis est in coetibus , quibus non nifi unus praeest Euangelii interpres , multc etiam maiorem affert utilitatem coetibus, qui Homiletis gaudent plu.'' 72 COMMENTATIO pluribiis, confociato labore in docendo occupatis. Ubi bini funt vel trini , unil in aede facrd , diver- fis diei dominici boris , homilias Iiabentes , quo- rum unus hodie, alter post dierum hcbdomadem, tertius post quatuordecim dies, aliquam doctrinae Christianae partem exponit, quando communem fequuntur ordinem , auditoribus copiam praebent, fingula huius doctrinae capita apte coagmentata , ferie non interruptr. , excipiendi. Quodfi vero fuum finguli fequuntur ordinem , tria coetui facro pro- ponuntur fystemata, quorum partes diverfae, aliis identidem interiectis disiunctae , perquam difficul- ter coniungi posfunt ab auditoribus. Unde non potest non oriri perturbatio et confufio in addis- cendil teneridaque doctriml. Christianil. Mitto fen- tentiarum pugnam , quae facillime existit inter coetuum Antifl;ites, quorum partibus contrariis mox fefe addicunt fectatores plebeii. Quo autem plures funt , uno in coetu , Docto- res , vicisfim in alid atque alia aede facrd doctri- nam Christianam praedicantes , eo magis litilis erit communis et perpetuus ordo , quem cuncti fequan- tur. Quo neglecto , eo etiam maior erit confufio partium male cohaerentium apud auditores, qui plurium Homiletarum infliitutione frui malunt , quam uni confianter adhaerere. Similiter egregie prodest communis hic ordo mul- tis coetuum fociis et alumnis , domicilium fuum faepius mutantibus , ac proinde mox huic mox illi coe- T II E O L O G I C A. 73 coetui adfcriptis. Hi enim , quoties ex und ibda- litate in alteram migrant , toties non novum inve- niunt doctrinae Christianae tradendae ordinem , quo aegre asiueicant , fed ubique eundem repe- riunt , quocum inde a pueritifi familiaritatem con- traxerunt. Denique permulti , quorum res familiares parvae funt vel mediocres, difRculter fibi fuisque tantum libellorum cateclieticorum numerum aere fuo com- parare poterunt, quanto opus erit, in magna va- rietate et vicisfitudine ordinum et formarum , quas finguli fibi eligant Doctores , in Christi doctrinA pro concione tradend^. §. 4. Utile cst injlitutum univerfae Ecclefiae Belgicae. Quod iingulis coetibus reformatis in patrid nos- trd prodesfe vidinnis inflitutum , id fane univerfae Eccleliae in Belgio repiirgatae perutile dicendum est. Etenim cuncti coetus uno Societatis facrae vinculo ita conftringuntur , ut e fingulorum mem- brorum profperitate existat totius veluti corporis falus. Quod igitur, de fingulis Ecclefiae fociis Paullus Apostolus fcripfit Ciiristianis , Corintiii et in Acliaift degentibus, factd cum corpore humano variisque eius membris comparatione , id uon mi- nu& 74 C O M Rl E N T A T I O nus apte dicitur, de fingulis Ecclefiae in Belgio coetibus reformatis : sIts Trxtrzsi h iasXci; , avfji,' voi,e ondervjerpen van het exa- mtnzija: a. De Bijbelfche UitlegJcunde. c. De Leerftellige Godgeleerdheid. In het vak der leerftellige Godgcleerdheid , zal yoornamelijk worden ondcrvraagd over al de kenmer- kende leerftukken van het Nederl/tndsch Ilcrvormde Kerkgenodtfchap, THEOLOGICA. 77 refomiatA Ecclefia Belgicjl receptis , comprehendi- tur , bon-A fide recipere animoque credere , fe eam ftrenue esfe traditurum et vindicaturum , et prove- hendis religionis notitiae, moribus Christianis, or- dini et concordiae , omni ftudio et cur^ , operam esfe daturum ; denique , fi quid his promisfis parte qudpiam contrarium committat, femet fen- tentiae conciliorum ad id inftitutorum fubmisfu- rum. (^^6^ Quae profesfio ac fponfio a Candidato iterata pollicitatione est connrmanda, antequam ei liceat munus facrum adire in coetu , ad quem docen- dum (76) Reglement op het exomen , cet. art. 38. ('• '• P> 221» 222.) -De geexamineerde znl — verpligt zijn , de navolgenie verklaring en belofte af te leggeu en met zijne ondcrteekening te I/ekrachtigen : PFij ondergefckreven — — verklaren hij de- ze opregtelijk , dat wij de helangen , zoo van het Christetidom in hct algemesii , als van het Nedcrlandsch Ilcrvormde Kerk- gennotfchap in het bijzonder , door leer en wandel , zorgvul- dig ztillen behortigen; dat wij' de leer , welke , overeenkomfiig Godt heilig woord, in de aangenomen formulicren van eenig- heid der Nedcrlandfche Ilervormde Kcrk is vervat , ter goe- der troiiw aannemen eii hartelijk gehoven, — dat ivij' dezel- ve naarflig ziillen leeren en handhaven , — en dat wij op de bevordtring van godsdienflige ienuis , christelijke zeden , orie en eendregt , ons mct alleri ij'ver zul/eit tneleggen ; verbinden- de viij ons , l?ij dcze onze kandteekening , tot al het voor- fchrevens , en om , zoo tvij' bevonden wordcn tegen eenig ge- deelte van dez': verklaring en '•beliifte gehandeld te hebben ^ deswege ons tt zullen onderwerpen aan de u;tfpraken di:r he- yoegde Kerkelijhe vergadcringcn. 78 C M M E N T A T I O dum est vocatus. (77) Euangelii interpretes oportet feniores et iuniores , nondum fidem fuam profesfos, docere, cum liistoriasfacras, tum Cliristianam fidei et morum doctrinam , operamque dare catechume- nis in societatem recipiendis. (78) In docendo non licet uti libellis nifi e gremio Ecclefiae reformatae ortis , aut ab ea approbatis. (79) Catechetarum par- (jT) Reglemeat op het exnmen, cet. art. p. 45. ('• '• P« ^^24, 225.) De Kiindidaat bcroepen zijnde ^ zal , om te kunnen toe- gelatea worden tot den dienst der gemeente , waarbij hij bi- roepen is , — - —- bij handteekening verklaren , bij zijne yori- ge onderteekende verklnring en belofte opregtelijk te per' fisttren. C78J Reglementen np de zamenftelling en werkzaamheden der Kerksnraden bii de Uervormde Gemeenten , art. 25. (^Hand' bock , Eeifle Vervolg, p- 156.) Zij (do Predikanten') tuoeten eatechifutien houden voor onden en jongen, die nog geene belif' dettis gedaan hehben ; zoo over de Bijbelfchc Gefchiedenisfcni nls over de Christelijke Geloofs- en Zedeleer ; ook moeten zij sich bevlijtigen , om da alzoo onderwezcnen als ledemnten aa» te nemen. Add. Reglem. op kct Godsdienslig Onderwij's in de Nederlandfche Hervormde Kerk, art.g. (_Handboek ,1. Stuk , P' 317O Daar het godsdienftig onderwij's iin van de eerftt en voornaamfte pligten is der herders en leeranrs , zijn dezel- ve gehanden , np de vermeerdering van hunne gemeenten met knndige en waardige l cde» , zich met alle zorg toe te leggen^ en alles aan tc wenden , dat , hct zij door hen zelven , het zij door anderen , onder den tijtel yan catechizeermeesters ett caiccUizeermeesteresfen , het noodige onderwij's , op bekwamen leeftijd^ of naar gelang vaii ieders tnefland en oaderdam ^ wordt mcdigedetld, (79J Rcglem. op het Godsd, ertdrw. cet. art. S. (Jiandb. I. P. THEOLOGICA. 79 partibus fiingi non licet nifi a Concilio Clasficali examinatis et approbatis , animoque fincero profi- tentibus , fe doctrinam , quae , convenienter fancto Dei verbo, formulis confenf(\s reformatae Eccle- fiae Belgicae continetur, animo amplecti, uti et fpondentibus , se illam doctrinam fideliter in docen- do esfe tradituros. (80^ Quotannis delegati a Concilio Clasficali, e fingulorum coetuum, huius ditioni fubiectorum , Senatibus , five coram , five per epistolam , fciscitantur, fintne Euangelii inter- pretes innocentes in doctrind et moribus , num diebus dominicis et festis folitas homilias, cate- cheticas quoque , habeant , et fubinde orationibus facris fidei profitendae capita exponant , num ca- techumenos feniores ac iuniores iusto ordine doceant historiam biblicam et fidei morumque doctrinam. (81) In p. 316O T'^ hunJhiding bij dit oiiJerwijs , zal meti zick aj- leen bedicnen vtn lecrboeken uit den fchoot der Hervormie Kerk oorfpronlcelijk , of mct hare goedketiring voorzien, (80) Reglem, op het Godsd. oiiderw. cet. art. 22. (1. I. p. 320.) Niemand zal eene acte , tot het geven van godsdienfiig onderwijs , kunnen bekonien, dan die door het Klasficaal-Mode- ramen — — is goedgekeurd , en na deze verklarinu te hebben onderteekend. • ,, Wij ondergeteekende — — verklaren in goe- den gemoede ,de leer , welke overeenkoinftig Gods heilig woord , vervnt is, in de formuUcren vati eenigheid der JVederlaiidfche Ilervormde Kcrk , hartelijk te omhelzen , belovende dezelve bij ons onderwijs getroiiweltjk te zullen leeren," — (ai) Reglemcnt op de Kerkvifitatie , art. 12. {^llandb.Wl. Siul;, p. 1^,9.) T)e pracfes der vifitatoren zal — -— vragen: I. ten 8o COMMENTATIO In disciplinA morum exercendi oportet conventus eccleOasticos praecipue attendere doctrinam et mo- res eoriuTi, qui , muneribus in ecclefia fungentes, rectil vim fingularem in coetus facros habere fo- lent. (82) Ecclefiam gubernantibus animadverten- dum est, inprimis castiganda esfe, cum quaecun- que bonum ordinem in Ecclefiil posfint turbare , tum delicta praefectorum Ecclefiae , in muneris fui perfunctione commisfa , ac negligentiam in opere fuo gravi. (83) Quae vero fit illa Ecclefiae doctrina , quam pro- fiteri, tradere et vindicare oporteat Euangelii inter- pre*. I. ten ofztgte der Predikanten : A. ef zij onberisjielijk zijn in leer en wandnl? B. tf zij op znn- en feest-dagen alle de gewone predikbeurten , ook die over den Catechismus , waarne- men , en van tijd tot tijd belijdenis-predikatien houdenf -m,-^ D, of zij geregelde catechizatien houden, ter onderwijzing van ouden en jongen in de bijbelfche gefcliiedenis en in de ge- Itofs- en zede-leer. (82) Reglement op de uitoefening van kerkelijk opzigt tn tucht voor dc Nederlandfclte Hervormde Kerk , art. 4. (^Handb. IH. 104.) Kerkelijke vergaderingen — — hebben vooral te htten op de amhtsverrigtingrn en den wandel der geiieti , wier lcer en gedrag, als van kerkelijke ambtenaren , op de gemeen' te cenca mcer regtftreekfchen invloed oefenen, CSI3) Reglem, op de uitoef. van kerkel, opz. en tucht , art. 7. (I. I. p. 2C5.) De kerkelijke befturen houden in het oog , — dat allts 11'«/ de goede orde in de kerk kan verftoren , ea yergrijpingen van opzieners dir genteente in hunne ambtsbe- diening , nalatighcid in hun gcv:igtig dienstwirk — • — Lij' zovdcr flrnfbaat zijn. THEOLOGICA. ii pretes , allquft certe ex parte , docent nos quaestio* nes, ad quas, ut un^ cum illis respondeant , in* vitantur, quicunque Sacram Coenam celebrare cu- piunt. (84) His igitur legibus et inflitutis omnes Eccleliae Belgicae coetils funt confociati. (85) Haec com- munio legitima , nulli fodalitati Cliristianae nocens ^ nulli adverfans , omnibus benevola ac favens , reipu- blicae proficua, Ecclefiae nostrae fociis et alumnis maxime conspicua fit , fervando tuendoque veteri illo ac communi ordine doctrinae Christianae , quam omnes profitentur, pro concione exponendae. Haec facillime ab omnibus agnoscitur , in conftanti ill^ et ubique obvia ratione tradendae iiuius doctrinae. Sl legum morumque communitas magnam habet vim ad confociandos homines in focietate civili , maior ei vis est attribuenda in fodalitate facri , in quaiii ingenui coeunt Christiani , ad confequenda bona ^ non terrestria , fed coelestia , non caduca , fed ae- tema. Si , ad confervandam evTx^txv , in nullis non communitatibus , magnus est formularum usus , quidni hunc laudemus in Christi focietate? Ipfa Ecclefia Belgica , in conventibus fuis publicis, uti- tut^ (84) CoiTipendii caufa, liis quaestioriibus fatis notis, trans- fcribcndis abstineo. Cui tanti est, Isgat illas in faepe laudatd iibro , Ilandb. I. is6, 157. (85) Conf. Herm. Jo. Roijaards, V. Cl. Iledeudaa^sch Kerkregt bij de Hervormden in NeJerl/ind , Part. 1. pag; 34 9 35* 82 C O M M E N T A T I O tiir unA eAdemque facroriim libroriim versione vernacul^ , in cantu facro una Pfalmorum Israe- iiticorum incerpretatione rhythraica , iisdemque hymnis Christianis ; unde multiplex exiftit uiilitas et commoditas : fimilis fere ratio est libelli , quo duce religionis capiia pro concione exponuntur. In fingulis istis , quippe humano fl;udio ac labore confectis , nonnulla erunt emendanda ; verum in- fl:ituti , quod laudamus , non ea est feveritas , quae emendacionis curas prohibeat. In multis negotiis Synodus Belgica certas praefcripfit formulas , qua- rum ufus liberalis a rerum peritis laudatur : (86) quis igitur damnec fimilem ufum libelli , praecipua doctrinae Christianae capita , in Ecclefi^ nostrd magni aefi:imata, exhibentis? Per duo fecula et di- midiatura haec Ecclefia eo duce asfuefacta est; ip- fa illa Synodus , quae anno 1817, ritus facros ad- miniftrantibus maiorem largita est Ubertatem , in ufu formularum liturgicarum , quam antea iis data fuerat, nihilo minus anno 1831. similem, quin et minorera licentiam viris venerabilibus denegavit. (87) Quam Synodi prudentiam ac fidelitatem non pos- funt non laudara , qui reputent , quantus hoc tempo- re fit muUorum metus mutandi veteris infiituti , quan- ta T>J? hsisoBo^iscq fuspicio, quot (ryMvloiXx praema- tu- (86) Conf. Gcrh, vander Tuuk, V. Ven. Hundb. \. p. nb, 157. 187-196.000. Vcrvolg, I. o2i_22,^. et aliis locis. (li?) Coiir. qiiae fiipra commenioravimus , i>;ig. 27. THEOLOGICA. 8 turo innovandi ftudio infirmis fint obtecta , quan- tum lacerandae et discindendae Ecclefiae Belgicae exiftat periculum. Haec certe me inducunf, ut veteris inftituti confervationem perutilem habeam, non tantum fingulis coetibus , fed univerfae etiam Ecclefiae Belgicae. Recordor enim faepe praecla- ram illam M. Agrippae, a maioribus nostris ce- lebratam fententiam : concordid parvae res crescunt^^ discordid maximae dilabuntur. (88) S' 5» ; Utilc est inflitutum Homiktis. LaudatA utilitate , ex inftituto nostro redundan- te , cum ad fingulos coetCis eorumque focios et alumnos, (§. 3.) tum ad univerfam Ecclefiam re- formatam , quae in Belgio floret , (§. 4.) fpectan- dum est emolumentum , quod ex eo percipiunt Ho- miletae, fi quidem id non inviti aut inepti fequan- tur. Eo enim, et molestis liberantur curis, et ad laborem fructuofum impelluntur , et auditorum benevolentiam fibi conciliant. Multi Homiletae , maxime iuniores et parum exercitati , non raro molestis laborant curis , quan- do occupantur in eligendo argumento et textu ora- tionis facrae. Sunt , id ccrte famfl accepi , qui , non C88) Senccae, Epift. 94. F 2 84 C M M E N T A T I O non lioras , led dies confumunt, in utroque vel al- terutro quaerendo. Hae curae duplo forent maio- res, fi duarum homiliarura, fingulis diebus donii- nicis habendarum , quaerenda eslent argumenta. Nunc unius materiam fuppeditat libelUis , cuius ordinem Homiletas fequi oportet in doctrinil Chri- ftian^ exponenda : eaque materia nonnunquam dua- bus fuflkit orationibus ; aliquando etiam iuvat quae- rentem in alterius orationis argumento inveniendo. Alia quoque cura fubinde folicitat pios prudentes- que Oratores facros. Vident hi irrepentes in non« nullorum animos falfas opiniones erroresque peri- culofos, quibus ne plures abripiantur verendum est. Itaque monendi funt imbecilli et incauti , er- rantes in viam funt revocandi. Verum ea admoni- tio et exhortatio , fi extra ordinem fit et praeter -hominum exfpectationem , facile ofiendet errantes , fuspicionem commovebit in bonos fimplicesque ve- ritatis amicos,ac perniciofam excitabit curiofitatem. His utrinque perpenfis, dubitat antiflies, quid fibi fit faciendum : angitur aninio et cruciatur. Ve- rum luiic qualicunque haefitationi et anxietati oc- curritur inftijuto, quo doctrinae Christianae capi- ta, in quibus fine periculo aut damno errari ne- quit,certo ordine exponuntur , argumentorum pon- dere confirmantur et ab opinionum commentis de« fenduntur. Quaninuam vero hoc inditutum Homiletarum cu- ras partim minuit, minime tamen negligentiae aut dc- T II E L O G I C A. 8^ defidiae favet. Contra eos excitat ad laborem, ct fibi, et coetui, cui runt praefecti , fructiiorunu Etenim doctrinae Christianae Syntagma bene ordi- natum apteque coagmentatnm vernaculo fermone ac populariter pro concione tradendum est. In id omni iludio ac curft est incumbendum. Hic autem labor maiorem postulat induftriam , prudentiam ac diligentiam , quam putant , qui nesciunt, disciplinae et exercitationis fcholasticae rationem longe esfe diverfam ab inftitutione ponulari , ad quam aggredi oportet iuvenes, confectn curriculo academico. Valde quidem laudandum est inftitutum Regium , quo , in patriae nostrae Academiis et Atheiiaeis , a viris clarisfimis habentur fcholae aliae atque aliae , in quibus traditur critica , hermeneiuica et exege- fis veteris novique codicis sacri , Theologia natU' ralis , dogmatica , moralis , hifloria ecclefiastica , homiletica et cura , quae dicitur, pastoralis : et , qui recte his utuntur lectionibus, egregia fibi com- parant subsidia et inflrumenta, quibus in muneris facri partibus feliciter agendis adiuventur. Sed , quamprimum operis periculum faciunt, mox fen- tiunt , nova opus esfe industritl laboreque singula- ri , ad interpretandos libros facros , tradendamque Christi doctrinam , accommodate ad captum ufum- que hominum illiteratorum ac plebeiorum , ne di- - cam rudium et incultorum. Vident , muka in fy- ftemate fcholastico recepta e populari esfe elimi- naiida: alia esfe explicanda , illudranda, argumen- . tis. S6 C O M M E N T A T I tis confirmanda , quae in lectionibus academicis tuto lV.mi poslint , utpote fatis nota iuvenibus ho- neste educatis , et in fcholis propaedeuiicis ad Theo- logiam fubtiliorem discendam praeparatis. Vident, quantum fit discrimen fermonem inter Latinum et Belgicum , quantopere distet forraa docendi in vi- rorum doctorum fchohs ufitata a ratione apt^ con- ventibus iacris ad id inHitutis , ut non tantum mentes hominum doctrind , sed anirai etiam pieta- te excolantur. Intelligunt , aliam esfe perfonam Pro- fesforis academici, aliam Doctoris et Pastoris ec- clefiastici , Christi nomine monentis , hortantis , re- prehendentis , confolantis, in precibus ac gratiarum actionibus praeeuntis. Ufu discunt , Homiletae et Catechetae partes multura habere difiicultatis et ia- boris , aliasque accedere curas cum munere novo iuncias , graves illas ac molestas. Quae cum ita fint , verendum esfet , ne homiletae , nulld lege ad- llricti , fubterfugiant vel dilferant utilera illum la- borem conllruendi fyntagmatis theologici , ad cap- tum ufumque popularem accommodati. Quod quo minus fiat, impedit nostrum inditutum , impellens Homiletam ad fuscipiendum grave negotium , fimul vero nimia laboris molestid eum liberans. Denique prodest ilhid inflitutum hactentis Homi- letis lubenter obtemperantibus , ut auditorum bencT volentiam iis conciliet. Scilicet multi coetibus no- ftiis funt adfcripti aegerrime ferences Homiietas , «^^octrinac Christianae fyftema, vel nullura , vel a con- THEOLOGICA. 87 confueto diverfum , rradentes : illorum igitur ira et indignatio avertitur ab obtemperantibus. Non de- funt alii, ab omni fyftemate aversi, damnantes et fpernentes Homiletam ultro ei operam dantem : hi tamen laudant virum probum legi obedientem. Doctrinae Cliristianae capita alii placent liomini- bus , alia displicent. Alii liaec , alii illa audire malunt. Nostro autem inftituto fit, ut utrique audiant, quae aveant audire , nec moleste ferant Oratorem , lege iubente minus placentia tractan- tem. Facile in ofFenfionem incurrunt Homiletae , qui pravos hominum mores perverfitatemque inge- nii et animi perftringunt : plurimi vix toleraturi esfent Doctorem , fponte et de ind|ustria quotannis. pro concione dicentem , de ofRciis iuftitiae, aequita- tis, humanitatis, pudicitiae, veiacitatis , de iis , quae coniuges fibi invicem , quae parentes liberis , , liberi parentibus debent , de iurejurando , de die dominico celebrando, de fuperftitione et fimulatio- ne fugiendfi , alia ne commeroorem. Quandoqui- dem vero lex necesfitatem huius curae et induftriae Doctori imponit, huius generis admonitiones et hortationes fine ofFenfione accipi solent. iVlagnum praeterea erit periculura , ne exiftqnt: fti-spiciones , olFenfa, odia, praefertim in. coetibus exiguis, fi Homileta identidem e fuggesto facro de induftrjife increpet iniustos , iniquos ,. iraeundo.s ,. maledicos , avaros, luxuriofos , adiilteros , impudicos. Nunc vero coetuum omniiim focli ita . infiituto nostro sunt 88 C O M M E N T A T t sunt asfuefacti, ut Homiletam, haec ei quae pltira funteiusmodi vitia et crimlna graviter increpantem , non tantum fcrant j fed laudent etiam ct magni faciant. §. 6. Injiitutam a vituperatione defenditur. Postquam , §§, 2—5. laudavimus inftitutum , quo igtnus idemque ordo doctrinae Christianae exponen- dae praefcribitur omnibus repurgatae Ecclefiae Bel- gicae Doctoribus, hoc ipfum quoque a vituperatio- pe est defendendum. Paulo ante, capitis prioris §. 6. iam respondi- inus ad argumenta eorum , qui om;iino omnem le« gem doctrinae Christianae pro concione qualicun- que ordine exponendae vituperant. Quae ibi dis- putavimus , hoc loco repetere nolumus ; poterunt ^nim ea a lectoribus facile ad praefentem quaeftio- nem accommodari, Respondeamus tantummodo ad ea , quae propius percinent ad fingiilarem caufam , quam hoc capite tuendam funifimus, nobisque opponuntur , non tantum ab iUis contradicentibus, fed ab his etiam , qui, licet fateantur, doctrinam Christianam iusto ordine in 'coetibus Christianis ^sfe tradendam , negant tamen , unum eundemque prdinem omnibus esfe praefcribendum. Ili igitur non minus quam illi negant , fieri pos- T II E O L G i C A. 89 posfe, ut omiies , qiii docendi munus in coetibus patriae nostrae reformatis fustinent, unum eundem- que doctrinae Christianae tradendae ordinem ac modum probentceterisque omnibus praeferant ; ob- ftare enim dicunt raultiplicem illam fententiarum diverfitatem , quam cernimus in liominibus eruditis virisque doctis. Sed, in niagna varietate fententia- rum , de rebus ad doctrinae Christianae fumraam haud pertinentibus , locum tamen habere potest amica pluriraorum confenfio in rebus magni ad re- ligionem momenti. Eaque confenfio recuiritur ab omnibus Christo fidem habentibus, quorum est eh Kuptog , £!/ Trvsuf^.x , f/,ix TridTig , sv (oJc7rTi(T{/.x , do- cente PauUo Apostolo , Eph. IV: 4, 5. Ita , qui facris , a fuperftitione , dominatione et erroribus Romanae Ecclefiae hberatis, funt addicti , in mul- tis religionis capitibus profitendis concordant. Si- militer unil confentire posfunt docti pariter atque indocti , de nonnullis doctrinae Christianae capi- tibus, de quibus alii , five Lutherani , five Men- nonitae, five RemonRrantes dicti, disienriunt. At« que ita etiam , inter Doctores et Aniidites, qui fponte muneris ecclefiastici aum'nifl:rationem in Ec- clefil reformatd fuscipiunt, locum habere potest ta- ]is confenfio , qualis requiritur ad obedicndum ve- teri infi;ituto. Etenim confentientes in iis , quae hac in caui'il momentum faciunt , tuto in rebus le- vioribus , falva pace et concordiA , posfunt disfen- tire. Sciipcr in Ectiefia rcfonuaul fuere Ducto- res , 90 C O M M E N T A T 1 O res , de nonnuUis rebus ad doctrinae Christianae fummam parum aut nihil pertinentibus , fententiam profitentes diverfam ab illil , nuae traditur in libel- lo, quem pro concione interpretantur. Haec venia nunquam non iis data fuit : (89) prouti et licet 11- bros facros interpretantibus discedere a verfione ver- naculA , communi Ecclefiae nostrae confenfu proba- til, et cantum ecclefiasticum publice moderantibus, rhythmicam Pfalmorum verfionem , hymnosque eu- angelicos , legitima invectos auctoritate , cdm ali- qud mutatione praelegere. Qui inftituta civilia le- gitime invecta fequuntur , ideo nondum ea praefe- runt ceteris omnibus , quae , vel alibi habentur , vel in civitatem inferri posfunt ; fed receptum ordinem fequi posfunt , quia bonum civem opor- tet legibus obfequi et faluti publicae confulere. Pa- ri ratione Doctores et Antiltites , ei , quam dixi- inus , licentia uli , posfunt receptum in docendo fe- qui ordinem, nec tamen propterea himc anteponere omnibus, qui, vel alibi locum habeant , vel in fuam Ecclefiam invehi posfint. Alterum, quod nobis obiicitur, in ore est mul- torum hominum, inftitutum nostrum propterea dam- nantium , quod Euangelii interpretibus adimat li- bertatem docendi , quae velint , certe ea docendi , quae (89) Huius dociunenta liedit Cl. Heriiiga, loco noia C69) laudato. Conf. CF» Lieffrink) Geilachttn oyerhet predikawht in de Geref«rmeerde Kerk, p. 141 — 153' T H K O L O G 1 C A. 91 quae fibi videantur maxime falubria et opportuna. Verum , fi haec criminatio esfet iusta , nullus am- plius, aut legibas, aut pactis , idoneus relinquen- dus foret iocus : nulla agendi norma, nulla regula fine iniurid praefcribi posfet. Quod quam foret ini- quum et perniciofum , nemo non intelligit. Qui Doctorum munus in Ecclefitl nostrA fuscipiunt , id fu<^ fponte , nuUa Ecclefiae lege iusfi , nuUil aucto- ritate inducti, recipiunt. Sciiint , quA lege et con- ditione admittantur , qui adfpirant ad tuiius mune- ris lionores, commoda, immunitates ac gaudia. Propofitis fefe legibus et conditionibus ultro ad- ftringunt. Qui haec vincula reformidant , honeste ab ecclefiastico officio abftinere posfunt: munus ag- gresfi , vincula nimis fibi gravia et molesta , fme de- decore posfunt rumpere ; licet enim cuique fuscep* tum onus deponere et ab emolumentis , cum facro munere iunctis , defiftere. Nostro igitur inftituto ncminis ius laeditur. Contra lege nostrjl eccle- fiastica vindicantur iura, tum univerfae Societatis , tum fingulorum coetuum , tura Ecclefiae praefecto- rum , tum denique fociorum et alumnorum. (90) Tertio nobis obiiciant, qui nostrura vituperant inflitutum , eo valde impediri incrementum fcientiae et doctrinae 1 heologicae in reformata patriae no- (Irae (so) Conf. P. H. vau Lis, de eer en het gezag der For- tnulteren vait Eenighcid en hijzontlcr yon den Heidelberg' rchen Catechismus yerdedigt. Utr. 1785. pag. a:— C6. gi COMMENTATIO flrae Ecclefi^. Verum nihil est , qiiod metiiamus , dummodo Doctores pareant confiliis, quae e viro gravi et prudente audire mihi videor. !"ergant per- fcrutari libros facros , ope fanioris Criticae et Her- meneuticae; pergant modeste et fobrie philofophari; pergant , ex ipfis Theologiae vere Christianae fon- tibus ea liaurire, quae Christianis hominibus funt propinanda. Prudenter et circumfpecte utantur fub- fidiis , quae identidem a viris doctis ofFeruntur. Nove inventa aut vetera nimis neglecta ac denuo prolata diligenter examinent. Verum a falfo , cer- tum ab incerto, utile ab inutili , necesfarium a mi- nus necesfario , probe discernant. In fide fincerft et pietate non fucatd perfeverent. Omnes animi corporisque vires et facultates , in opere fibi di- vinitus mandato, exerceant. A Deo large donante fapientiae donum implorenr. Ingenii humani im- becillitatem et multiplex errandi periculum agnos- cant. Divino freti auxilio , nec temere, nectimide, fuo fungantur officio. Domino lefu Christo et Eccle- fiae, quam fuo fibi fanguine acquifivit , fideliter minifl:rent. Alii alios adiuvent , confilio, auxilio, exemplo. Deo pro laborum fructu gratias habeant et agant. In necesfariis unitatem , in minus neces- fariis libertatem , in omnibus prudentiam et charita- tem admittant. His confiliis , quae non raro e Prae- ceptoribus aefiiumatisfimis audivi , fi obtemperent nostrates Ecclcfiae Doctores et Moderatores , fpero et confido fore , ut progrebfus faciant in fcientia et doc- THEOLOGICA. 93 doctrinft Theologicd. Quos fi eo usque propagent, ut fine damno et bond cum fpe vetus inftitutum pu- blice emendari posfit , habebimus, de quo et nos gaudeamus et gaudeant posteri. Equidem iuvenis haec fcribens omnino confentio Viro Cl. Hermanno Bouman, aetate provec- "tiori, quo Praefide publice, die 11 Decembris , a. 1833. defenfa est quaeftio , fupra ,pag. 32. laudata. Ut autem lubentius confentiam , facit interpretatio , quam vernacule dedit Vir Cl. (91) huius argu- menti: Deze fielling fpreekt geenszins van hetgecn raadzaam of nuttig wezen zal voor die latere nakomelingfchap ^ welke, zoo als mj ^ in vertrou- wen op het hooge Godsbeftuur , hopen , ons , in evan- gelifche verlichting en mjsheid , zal te boven gaan. Wij "worden niet geroepen en zijn niet bevoegd , om daaromtrent iets te bepalen, Doch , deze jlelling verdedigende^ verklaren wij ^ ons geenszins met hen te kunnen vereenigen , "welke de bovengenoemde veror~ dening onzer Kerk , hoe eerder zoo liever , door het tegenwoordige gcjlacht wenfchen afgefchaft te zien» Wij houden ons toch overtuigd ^dat niet/lechts door de- ze affchajfing^in onze Gemeenten ^eene nieuive bron van onzalige verdeeldheden en twisten zoude geo-^ pend worden , maar dat daardoor ook die Gemeen- ten verflokcn zouden worden van het nut , dat zij\ orider dcn Goddelijken zegen , trekken , cn verder ver- (tO In faudata C!. Heringae Relatitne^ png. \i-j^iz\. 94 COMMENTATIO THEOLOGICA. verwachten mogen , van eene gezette en geregelde hehandeling van dcn ganfchen fchakel der leeringen en voorfchriftcn van het Evangelie; ook van zoo- danige voorfchriften , y/elke anders veelligt niet als de floffe voor opzeltelijke leerredenen gekozen zouden worden , en dit toch grootehjks verdienen. En mj achten de bovcn gemelde verordening des te nutti- ger , omdat zij te weeg brengt , dat de Leeraars , Gods Woord fieeds ten grondflage van hun onder- mjs hggendc , daarbij de leiding volgen van een' Catecfiismus, welke te regt , bij onze Ncder- landfche geloofsgenooten, hooge achtinggeniet. Onzes oordeels behoort een gebruik , waarin onze Kerk 66n harcr bolwerken ziet tegen Ongeloof, Bij- geloof en Geestdrijverij , allerminst te ■worden afge- fchaft , op ceti tijdflip , wamieer zif beurtelings door die allen , zoo hevig als thans , aangevallen wordt. Qaae plura , in laLidem Catechismi Heidelbergen- fis, fcripfiLVir Cl. , et quae in eandem fententiam profesfi funt duumviri Clarisfimi Heringa et Roijaards, hoc loco non commemoro: proxime enim pertinent ad Commentationis Partem posterio- rem , ad quam nunc transire mihi liceat. PARS PARS POSTERlOPi LAUDAT ET A VITUPERATIONE DEFENDIT INSTITUTUM, QUO, IN REFORMATIS PA- TRIAE NOSTRAE COETIBUS, DOCTRI- NA CHRISTI ANA ,Z>Z7C£ CATECHE- SI FALATINA, EXPONITUR. In priore Cotnmentationis Parte generatim lan- davimus et a vituperatione defendimus inftitutura, quo doctrina Christiana communi ordine definito exponitur. In hac posteriore fingularis ratio ha» benda erit Catechismi Palatini five Hcidclbergen- fis^ quo duce ea doctrina, in reformatis patriae nostrae coetibus , pro concione est explicanda. Itaque , in Capite priori , univerfe fpectabimus hanc Catechesin , ut quae in ed fint laudanda ex veritate aestimentur , iudiciumque feratur aequum de iis , quae minus laudabilia videantur : in pos- teriori vero capite laudabimus et a vituperatione defendemus inftitutum , quo , hac Catechefi duce , doctrina Christiana etiamnum , nostris in coetibus , est exponenda. An- 96 C M M E x^J T A T I O Antequam ad akerutriim aggrediar , raonendi erunt lectores , de Carechismi interpretatione , quam , in hac Commentationis Parte , poti.sfmium fequendam mihi fumfi. Norunt omnes , hunc li- bellum esfe fcriptum primumque editum fermone Germanico, qui in Palatinatu Rhenano eo tempore erat et in hunc usque diem est vernaculus. Mox vero, Friderici IH. El^ctoris Palatini auctori- tate , in Latinum fermonem est converfa a losua Lagoet LambertoLudolpho Pithopoeo, et continuo edita a. 1563. Ecl interpretatione ip- fe Urfinus, praecipuus Catechismi auctor, usus est, in lectionibus, quas Heidelbergae habuit, eiusque discipuli, mortuo magistro , ediderunt. (92) Eam (91') Earum prima editio, quammemorac J oh. Christoph. Koecherus, in Cafechetifche Hhtorie der Gcreformeerde Kerke , p. 331. hoc titulo est infignita: Doctrinae Christia- nae Compendium , feu Commenlnrii Catechetici ex ore D. Zachariae Url"ini, veri Theoloei, (qui Heidelbergas Catechcfeos explicationem contiiiuare folebat et iterare) di- verfo tempere ob ipjius difcipulis excepti. Ad feptem exem' plaria diligenter inter fe collata, pluribus in locis emendati y variis gnacstianibus , tlinjibus et arpumentis auctions facti y et nnnc primum in luccm editi. (iVeapoIi NcmetLim) Apui Enfluthium Vigtion, ij.U. Praefatio fcripta est Genevae , 15 Cal, Aprilis, a viro doeto , qiii latere voluit fub literis S. G.S. Haec et quue dcincc-ps fccutae funt editiones vulgo minoris Jieftimari coeptae funt, postquam David Pareus, inde ab anno 1591. explicationes Urfini catecheticas emendatiores auctioresque Heitlelbergae in 'luccm emifit , quas et repeiiit Quirinus Reuterus, in Zachariae Urfini Operibus The»- THEOLOGICA. 97 Eani quoque fecuti funt, qui Latine Catechefin Palatinam interpretabantur ; nec tantum exteri, ut Conradus Mylius(93) et loh. Rodolphi R d 1 p h ; (94) fed etiam nostrates , ut H i e» remias Bastingius, (^95) Ruardus Ac.ro- nius, (96) loannes Cocceius, (97) Mel» chior Leydecker, (98) alii. Quapropter equi- dem , hos secutus viros , iualui , in Disquisitione Latine fcribendil, Latinam laudare interpretatio- nem, quam Petri Datheni Belgicam. Quan- doquidem vero Belgicae habenda est ratio, ubi fen- Theelogitis, ibklem, tribus tomis , a. 1612. in formJl maximtl cditis. - (93) Huius Metetemata eatechetica five itt Cateehismam Het' ielbergenfem Homiliae ad populum Neapolitanum Nemitum habitact primum editae funt, a. 1618. C94) Ilod olphu s, Catechefitt Palatinam, in ufum audi* torii fui iHuftratam , primum edidit Bernac, 1697. (95) Bastingii in Cateckefin religionis Christianae , qua» in Ecclefiis et Scholis , tum Belgii , tum Palatinatus tra* ditur, Exegemata five Commentarii primum editi funt Oof* draci, a. 1588. C96)Acronii Enarrationes Catecheticae , quibus Quat' flionet et Refponfiones Catechismi Ecclefiarum Belgicaruiu tt Palatinatus expHcantur , prodierunt Schiedami , a. 1606. C97) Heidelbergenfis Catechefis religionis Christianae ex S, Scriptura explicata et illustrata, post Patris obitum e dic tatis eius in lucem exire iusfit Joh. Hcnr. Coccejus, Lugd. Bat. j67f. repetiit autem in Operum Tomo Vil. C93) Leydeckeri, de veritate fidei Refurmaia ejus- dtmque fanctitate Libri III. five Commentarius ad Catcthtm. fin Palatinam , cditi funt Ultraj. 169,'. G 98 COMMENTATIO THEOLOGICA. iententia eiiis difcrepat a Latinjl , fpero , me fatis esfe facturiim aeqiiis indicibus , adiiciendo toties verba vernacula , quoties ista nobis occurrit difcre- pantia. Ceterum fecutus fum interpretationis La- tinae exemplum , cum Urfini Commentariis edi- tum Neapoli Nemetum , a. 1584. Belgicae vero Dathenianum a. 1566. Pfalmorum verfioni rhyth- micae adiectum. Ubi textus Germanicus erat con- fiilendus, ufus fum editione fecundd anni 1563. quae mox fecuta est primam , ab Electore propter- ea improbatam , quod deesfet quaeftio et refponfio de difcrimine facrae Coenae et Misfae Papifticae. Titulus eius est hic : Catechiimus Oder Christlicher Vnderricht , v/ie der in Kirchen vnd Schulen der ChurfuntUchcn Pfaltz getrieben wirdt. Gedruckt in der Churfurstlichen Stad Heydelberg , durch Johannem Mayer. 1563. in 8, C99) (99) roraparandis interpretationibus Latinae et Belgicae cum textu Germanico operam laudabilem dederunt S. van Eradrc, in libello: Katechismus , of Onderviijzing in de Christetijke lctr , die in de Nederlandfche Gertformeerde Kerken en Schoo- Itn gsleerd viordt , vergeteeken mct de oorfpronglijke Hoog' duitfehc en Latijnfche uitgaven , etc. cuius altera eaque auctior f<'itio proditt, Trai. r.d Rhen. 1790. CiGerardus Uenthem Reddingins, over dcn Hcidelb. Caiechismus , Vol. III. Cron. 180S. p. 83—100. CA- CAPUT PRIUS, qvo CATECHESIS PALATINA LADDATUR EI A VITUPERATIONB DEFENDITUR. In iudicio de Catechefi Palatina ferendo , tria univerfe tenenda funt : unum de eius auctoribus , alterum de aetate , tertium de ufu ad quem fcrip- tus fuit libellus. Auctores eius dici posfunt, partim Fridericus III. Elector Palatinus , quo iubente fcripta , in lu- cem emisfa et in ecclefias fcholasque Palatinas in- vecta est Catechefis ; partim principes eius fcripto- res Urfinus et Olevianus, uterque iuvenis , viginti fex annos natus ; (loo) partim denique ec- clefiarum Palatinarum Infpectores et Pastores, qui iudicium fuum de e^ interpofuerunt, antequam ede- retur. Hi igitur operam fuam , quoad per imbe- cillitatem humanam liceret , favente Deo , flrenue ac (loo) Conf. Hieronymi van Alplien Prologus , Oeco- ntmiae Catecbefis Palatiiiae, Trai. ad Rhen. a. 1729. cditae , praemisfus, p. 26—28. G a loo C M M E N T A T I O ac pie, huic Catechefi conficiendae dederunt. Nec tamen credibile est, fingulis ita libellum placuisfe, ut nihil ipfis videretur in eo emendari posfe. Certe infunt nonnulla, de quibus paulo aliter fen- fit Olevianus: (loi) plura, minus convenien- tia cum Urfini Catechismo maiore, (102) Hic, quo erat candore , non disfimulavit commune er- randi periculum , in quo , et ipfe, et ecclefia, cuius egregius erat doctor , verfabatur. Cuius rei documentum est in Epilogo , fubiecto /Ipologiae Catechismi ecclefiarum et fcholarum Electoralis Palatinatus^ (103) '" quo ad Christianum pacis- que fiudiofum Lectorem , cui ea Apologia nonnullis in partibus minus necesfaria aut iusto rigidior vi- deri forte posfet , haec fcribit : Obnixe rogamus eos omnes , nobiscum in doctrina qui vel idem vel diverfum fentiunt , hatic ne de nobis concipiant fufplcionem aut opinionem , quaft minus prudenter hoc ftnceram Euangelii doctrinam et tranquillum Ec. (ibi) Conf Catech. Palat. quaest. et resp. 44. ciim iis , quae fcripfic Oleviauus, de defcenfu Chriiii ad inferna, in Explictitione SymboH ^postolici, quain in Belgicum fermonem converfam edidi: Obbc» Copinga, hoc tit. Ferklaringi i»r aptstvlifche Gelotfshelijdenist Gron. 7739. p. I13— UO. (ioc) Conf. Catech. Palat. quaest. et resp. 2. cum Urfini Catech. mai. quaesi. et rcsp. 8, 9. Pal. sl. cum Urf. 3°. Pal. =5, 16. cum Urf. 42—51. Pal. Z% cum Urf. 65»6i'. Pal. 33. cum Urf. 80. Pal. 49. cum Urf. 96, 97. Pol. loj. €vm Urf. 185— :9o. Pal. 104. cum Urf. igi — i^S- (103) Operum Tom, If. col. 53, 54. T H E L G I C A. loi Ecclcfiae Christi (latum pro virili propagandi co- natu omnes a/ios, qui forte in doctriua aut cere- moniis /J nohis disfentiunt^ reiicere aut defpectui habere fatagamus. Non enim adeo (pihxuTicf, labo- ramus , ut ftatim in iis rebus^ quas Deus. ipfe verbo fuo non confiituit , fed Ecclefiae fuae confii' tuendas permifit , id folum quod apud nos fieri con- fuevit, rectum ac honum esfe judicemus. IJt jam taceamus, qubd Ecclefiae et coetus particula- res aequh ac ipfae perfonae , quae fundamentum Christianae doctrinae , articulos fidei et Decalo- gum , fartum tectum confervant ac confitentur , etfi quasdam erroneas verboque Dei non fundatas opi- niones ex humana infirmitate ac ignorantia ei fu- peraedificare velint , aut nonnullis in vita et cere- moniis naevis laborent , nihilo minus partes ac membra verae et Catholicae Christi Ecclefiae fint et maneant , ac a nobis pro talibus agnofcantur et agnojci debeant , donec fundamentum et princi- pdlem fidei doctrinam non evertunt aut abnegant : Praefertim, cum certum fit ^ hac in aerumnofa vita et variis hominum infirmitatibus Ecclefiam Christianam aded bene ordinari ac confiitui nullam posfe, quae naevorum quorundam ac erratorum expurgatione et emendatione non indigeat ; ut et noftris in Ecclefiis quotidie experimur. Et llcet omnes nervi in Reformationem intendantur ^ spe tamen concipi nulla potest , hac in vita omnia eb , qub debebant ^ reduci posfe. Haec ille. Qiii igitur in loa C O M M E N T A T I O in Catechismo Ileidelbergenfi aliquid inveniunt et ingenue indicant minus laudandum , hi propterea nihil detrahunt de honore , quem debemus eius auctoribus , viris , non minus modestii et cando- re , quam eruditione et industrijl , posteritati com- mendatis. Quodfi vero cogitemus tempus fcripti libelli, et cum nostro tempore conferamus , vix dubitare po- terimus, quin plura ei infint leculo decimo fexto propria et accommodata , at nostro minus conve- nientia. Primum enim fpeciandus est progresfus , quem per tria fere fecula in ftudiis fuis fecerunt Theologi; de quo nuper haec fcripfit lieringa, Vir Cl. (104) Dic (zcstiende) Eeuw niogt ^ in vergehjkifig der vorigc, eenc verlichtc Eeuw becten, Hct fchoone licht van Bijbel-kcnnis was opgegaan , en dc gezegendc Kerkhervorming bewerkt , in vcr* fchciden landen van Europa. Maar federt is ook het ondcrzoek da Dtjbcls vcrder voortgezet ; hebben andcrc Wctenfchappcn ^ door Gods gocdheid , vecl tocgebragt ^ orn dc Ondcrzoekers der Heilige Schrift, en dc Biocfcnaars dcr Godgclcerdheid , vordcringcn tc doen maken^ in dc zuivere kennis en regte voor- dragt der Eiiangelieleer. En mcn mag^ zondcr ondankbaar aan dcn Hcer der Kerk te zijn^ niet ontkenntn , dat , na dc reuzcnfiappen , dic dc Voor^ gan- (104) In libcllo f.icpius laud. Btrlgt aar.g. zeven flelliitgen, pijj. ns, n6. T H E L O G I C A. 105 gangers cn Tijdgcnooten van Urfiniis en O i e- V i a n u s gcdaan hcbben , velen van hunnen cn la- teren tijd meer voorwaards zijn gegaan , en hunne Tijdgenootcn voortgeholpen hebben. Het zoude in- tusfchen onbilhjk zijn , van de Voorgangcrs in vroe^ ger tijdperk te vorderen , wat voor latere tijden was weggelegd. Deinde etiam fcripti Catechismi tempore contradicendum erat falfis opinionibus, q.uae nunc fere ex liominum animis funt evulfae, veluti de animo et corpore Christi perpetuo una cum divin^ ^ius naturd ubique praefente, et de magi^. Tum etiam , de controverfiis , quae repur- gatae Ecclefiae erant cum llomana , asperius et acerbius disceptabatur isto feculo , quam nostro. Hac vero aetate, praecipua reh'gionis Christianae capita et fundamenta funt defendenda , contra Atheos , Naturalistas et Deistas , quorum refutandorum nul- la , aut necesfitas , aut opportunitas erat , tempore fcripti Catechismi. Denique ea aetate nondum tan- ta haberi folebat fermonis jflylique cura, quanta hodie apud Germanos et Belgas : unde mirum non est, in libello , qui feculo XVI. Germanice fcrip- tus et in fermonem Belgicam converfus est , non- nuUa occurrere nostras aures ofFendentia. Haec igitur fingula de aetate Catechismi Palatini dicta probe tenenda funt , in iudicio de libello ad tem« poris rationem et opportunitatem accommodato. Tandem quoque ratio liabenda est ufiis lingula- ris , ad quem compofita et invecta fuic Careche- fis. 104 C O M M E N T A T I O fi3 , iubente Friderico III. Ex iis , qiiae in In- troitu (105} notavimus, iara intelligitur , Electo- rem profpicere voluisfe , non tantum publicis Pro- teftantium conventibus in Palatinatu , fed etiam fcliolis. Nunc infuper animadvertendum est, Prin* cipem pium primam eamque praecipuam pofuisfe curam, in emendandjl disciplina fcholastici. Quod ut credamus , faciunt ea , quae de inftituto fuo ipfe Fridericus profesfus est in Prologo , his verbis : Etfi ab iis , qui nos proximi antecesfc' runt , varia utiliter et pih injlituta funt , ad gloriam Dei illuftrandam , et populum in offlcio retinendum: tamen ut ipfi in principio gubernatio' nis nostrae experti fumus , non ea adhibita est di- ligentia in illis excquendis ^ et ad utititatem pu- blicam accommodandis ^ quam par fuerat in re tan- ta adhiberi, Quocirca minimd mirum est, fi ii qui fperati erant fructus , percipi non potuerunt, His rebus permoti fumus , ut non folum quae ab ipfis rectt inftituta esfent , revocaremus ac reftitue- remus : verum etiam , ut quae minus firma esjent , fulciremus , quae verd corrupta et depravata esfent , ea emendaremus et corrigeremus. lacebant Scko- lae^ tenera iuventus negligebatur , nulla erat in religione Christiana certa et confentiens inftitutio» Itaque vel malb vel ad nullam certam normam , fed ad cuimque arbitrium iuventus erndiebatur , vcl (105) Vid. fupra, pag. 1,2. T H E O L O G 1 C A. 105 '9cl omnind uon informabatur ^ fed rudis prorfus et impolita relinquebatur. Ex quo , proh dolor^ cHm alia infimta mala extiterunt , tum illud in- primii^ ut aut vera religione non inftructi^ aut variis erroribus implicati , aut non necesfariis quae- ftionibus ontrati , infeliciter cum fumma infcitia ddolefcerent, Citm has tantas calamitates intuere- mur , et id quod res est , cogitaremus , videlicet nec Ecclefiam , nec Rempublicam , atque adeb ne fami- lias quidem confiitui , nec ullum honefiati autjdisci- plinae inter cives locum esfe posfe nifi rudis ju- ventus h primis annis , una et confentiente voce ad veram finceramque religionem infirueretur , asfidud- que in ea exercitaretur : rei necesfitas fecit , ut huic malo , qua posfemus ratione , quam celerrimh occurreremus : ne in hac non postrema nostri mu- neris parte, debitum officium meritb a nobis defidt' rari posfit. Quapropter Theologis nostris , et qui- bus in nostra ditione praecipua Ecclefiarum cura est commendata , negotium dedimus , ut Catechtfin religionis Christianae , ex verbo Dei , Germanicb et Latine confcriberent, qub in posterum non ju- ventuti foliim rectiiis profpiciatur ; fed qub concio- natores etiam et ludi-magistri , certam habeant et definitam formam , ad quam juventutem in templis et fcholis informent. Quandoquidem igitur Fride- rici Electoris prudentia ante omnia profpicere vo- luit iuvcntuti fcholasticae , libellus huius ufui de- ftinatus concifa brevitate fcrlbendus fuit , ut faci- lius io6 COMMENTATIO THEOLOGICA. lius niemoriae maiidari posfet, anfaque daretur doc- toribus eum dilatandi et explicandi. Qiiapropter etiam vix meliori form^ lcribi potuit , quam e^, quae Catechismis propria esfe folet , in quibus magister quaeftiones , refponfioncs difcipulus , recirant. Prae- terea catechumeni hac ipfd forma iuvari poterant ad edendam fidei profesfionem interrogantibus Ecclefiae antiftitibus. Praemisfo hoc triplici monito , videndum erit , partim , quid in Catechefi PalatinA univerfe fit lau- dandum , partim , quid opponendum fit vitupera- tioni, quam hic fubire folet libelkis. Illud huius Capitis Sectione priore facere conabor , hoc tentabo posteriofc. SECTIO PRIOR, CATECHESIN PALATINAM LAUDANS. Multa fane in Catechefi Palatinil erunt laudanda, five argumentum eius fpectes , five formam. De utroque fingulatim dicendum erit : et de argumen- to quideni in Particulil priore, de/orma autera in posteriore. PAR- VI7X PARTICULA PRIOR, LAUDANS ARGUMENIUM CATECHISMI PALATINI. Simma doctrinac Christianae. In Catechefi religionis Christianae requiritut fumma eorum, quae primum ipfe Christus docuit, deinde docere fdos iusfit legatos , virique fide digni tradiderunt, in libellis et epistolis, novi Foederis codice comprehenfis. Conf. dicta Part. I. c. I. §. I. Hanc doctrinae Christianae fummam investi- gantibus praelucent, et Christi monita , cum obvia in oratione montanjl , (Matth. V — Vll.) tum alias ediia; (loh. III: 3 — 15. V: 17 — 29. VI: 35 — 40. 43—59. X: I— 18. 25—30. XIII: 31—35. XIV. caet.) et dicta eius in precibus, ultimil vitae raor- talis vesperi fufis; (loh. XVII.) et mandata, quae Dominus noster fuis dedit Apostolis , de Euan- geho per univerfum terrarum orbem denunciando. (Matlh. XXVIII: 18—20. Marc. XVI: 15, 16. Luc. io8 C O M M E N T A T I Luc. XXIV: 46—48. loh. XX: 21—23. Act.I:8.) Porro facetn nobis praeferunt Apostoli, hanc tra- dentes fiimuiam , veluti Petrus , (Act. II: 14 — 40. III: la — 26. IV: 10 — la. V: 29—32. X: 34 — 43.) lohannes , (Euang. I: i — 18. XX: 31. et in Epis- toia. primd.) lacobus (in Epistol^) et PauUus , tum dicendo, (Act. XIII: 16 — 41. XIV: 14 — 17. XVI: 31, 32. XVII: 22 — 31.) tum fcribendo, (maxinie in epistolis ad Romanos et Ephefios , quibuscum conferenda funt loca felecta 1 Cor. I: 17—31. XI: 23—29. XII. XIII. XV. 2 Cor. V: II — 21. Phil. II. I — 16. IV: 4—9. Col. I: 9 — 23. II: 6—17. III: 1— IV: 6. i Thesf. IV. V.) tum denique ah"is normam docendi Euangelii com- mendando. (In epistoHs ad Timotheura et Ti- tum.) Quemadmodum vero Christus et Apostoli hanc doctrinae Christianae fummam , et ipfi tradiderunt, €t alios tradere iusferunt , accommodate ad captum ufumque eorum, qui tum maxime erant docendi, ita Catechismi Palatini auctores haec ipfa Euangelii capita prodiderunt apte ad intelligentiam fructum- que eoruni, quorum in gratiam fuum fcripferunt libellum , omisfis aliis , quae minoris funt momenti ad religionem Christianam cognofcendam. Quod ne videatur inconfiderate dictum , partes doctrinae Christianae Uistrabimus praecipuas. S. 2, T 11 E L G I C A. 109 §, 2. De Deo uno^ mtindi Procreatore , Confervatore et Gubernatore. In Theologia Christian^ locutn tenet principem doctrina de Deo. Prouti vero Christus ludaeos docens, et Apostoli in epistolis ad Christianos datis , ita etiam Catechismi fcriptores , magis fu- munt, quam docent, esfe Deum eumque unicum. (qu. 25. resp. 94. 95. 117O Hi etiam illorum exemplum fequuntur in eo , quod nuUibi , aut phi- lofopham naturae divinae exhibeant defcriptionem , aut attributa eius ordine quodam dispofita enume- rent, verum potius , quacunque opportunitate, celebrent Dei virtutes, in omnibus eius operibus lucentes^ omnipotentiam ^ fapientiam , bonitatem^ iufiitiam, mifericordiam et veritatem, (resp. laa.) Nominatim Deum laudant aeternum, (r. 24 — 26.) ubique praefentem , (r. 27. 48.) q"i comprehendi nequeat,(T.4B.} neque effingi posftt ; (T.gj,') porro fcientisfimum , unicum cordium infpectorem^Cr, 102.) omnipotentem , (r. 26. lai. laS.) cuius voluntas fola ^W. fancta ; (r. 124.) vcracem (r. 40.) eifidis- fimum ; (r. 28.) unicum fontem ^ ex quo omniabona emanant ; (r. 125.) benignum patrem coelestem per Chriitvm ^ (r. i. 26. 33. 120.) de cuius coclesti 110 e O M M E N T A T 10 maiestau (a') humile quippiam aiit terrcnum tion Jh cogitandum ; (x. 121.) qui iustus ^si^hominum con~ tumaciam et defectionem non impunitam dimit- tens ^ (r. 9 — 12. 14. 16. 40.) fimiil vero miferi' cordid gratidque fiia miferis fuccurrlt et fontibus ignofcit. (r. 11. 21. 56. 60. 66. 86.) Docent porro, Deum coelum et terram, cum omnibus , quae in iis funt , ex nihilo creavisse , eademque aetcrno fuo confilio et providentia fus- tentare ac gubernare. (r. 26.) Providentiara autem ita defcribunt , ut fit omnipotens et C^) ubique prae- fens Dei vis , qud coelum ac terram , cum omnibus creaturis tanquam (c) manu fustinet ac gubernat , ut (d) quae terra nafcantur ^ pluvia item et ftcci- tas , (5) fertilitas et fterilitas , cibus et potus , bona et adverfa valetudo , divitiae et paupertas , omnia deni- quc , non (f) temere aut fortuito , fed (g) paterno eius coHftlio et voluntate contingant , (r. 27.) omnes- que (oy, ita breviter , ufurpa» tis nominibus , in Ecclefijl Latind per multa fecula adhibitis, proponunt, ut unam tantum dicant es- fentiam ^ tres vero distinctas perfonas, quae fint unus verus et aeternus Deus, (r. 25. coll. 35 « 53.) S' 3- De humano genere , primum integro , deinde depravato ac mifero. Christus huiusque Apostoli docuerunt, Deum , qui res omnes procreavit, sustentat et gubernat, singularem habere curam generis huraani, quod, quara- (A) Resn. 28. Germ. in feiner hani fini , dofs jtt fieh one feitHn willc): anch riicht regen ttoch bewegin konnen. Belg. • n fijner handt fijn , tiot fe ttgcn fijntn wilU , fiek Hnch me.. ren iioch heivegex kouncn. 112 C O M M E N T A T I quamvis initio fuerit intcgrum , tamen veteratoris mendacio ac fraude circiimventum , in errorem , ma- litiara ac miseriam inciderit , nec nisi misericor- dia divina emendari et ad sapientiam , sanctitatem felicitatemque consummatam evehi possit, Lau- dandi igitur sunt Catechismi Palatini Scriptores, qui gravem hanc doctrinam non neglexerunt. Quae autem recte de tA tradiderunt, mihi quidem haec videntur. Deus hominem honum et ad imaginem sui condidit , hoc est , verd iustitid et fanctitate prae- ditum , ut Deum , Creatorem fuum , recte cognoCceret , ex animo diligeret , cum eo beatus in aeternum viveret , idque ad eum laudandum ct venerandum. (resp. 6.;) Poterat igitur homo praeftare y quae Deus lege fud flagitabat ^ (r- pO iubens eum ama- re Dominum fuum toto corde omnibusque viribus , proximum vero fuum ficuti fe ipfum, (r. 4.) Ve- rum pritni parentes ^ Adamus et Heva, impulfore diabolo lapft , fud imbedientid et contumacid ^ je et omnem posteritatem divinis illis donis orbarunt. (r. yet 9.) tJinc natura nostra ita est (i) deprava- ta , tit omncs in peccatis concipiamur etnafcamur, (r. 7.) naturd(\\xc propenfi ftmus ad odium Dei et proximi^ (r. 5.) ut adeo ad bene agendum legem- que omnem perfecte fervandam(Ji) prorfusmn fimus ido- (_!) Resp. 7. Germ. vergifftet. Belg. verdoruen. (*) Quaest. 8. w/r gantz und ^ar vnliichtig feini, \\t\%. Vfy ^antfchelick »tttbei^U3em fi)i:. THEOLOGICa/ 113 idonei et ad omne yitium proclives. (r. 5 et 8. coU. 60.) Ham (/) homims contumaciam et defectii nem Deus non impunitam dimittit.imoveroim') hor- rendis modis irafcitur , tum ob innata nobis pccca^ ta, tum ob ea («) quae ipfi committimus ,(io-)eaquc tusttsfimo iudicio praefentibus et aeternis fuppHciis pumt, (r. 10.) (;,) dum in fceleribus perfevere^ mus. (r. 84.) Iccirco omnes homines in Adamo (^) perierum, (qu. 20.) , ec posiunt, velipfi divinis fcfe liberare poenis , debitum fuum in ftngulos dies augcntes, (r. la , 13.) vel altcrius cuiuspiam crea- turaefatisfactione cum Deo reconciliari. (r. 12, 14.) Unica autem falutis fpes repofita est in Dei mife- ricordia, (r. n.) Domini nostri lefu Christi me^ rtto (r. 18 et 21.) et Spiritus fancti regcneratio^ «e. (r. 8.) Qui vero hoc Spiritu fum renovati et ad Deum converfi, in his etiam fanctisfmi, quamvisferio fecundum omnia Dei praccepta vivere tncipiam, quamdiu tamen in hoc mortali corpore v/- (0 Quaest. ,0. Abest h.minis in Gerni. et r.elff. (»0 Resp. ,0. horrendis modis. Germ. rchre.klich. Belg. fchreckclick. * C») Resp. 10. ea ^nae ipfi comm. Germ. ,,urckliche. Bcle, ■wercklicke. * (.o> Resp. ,0. Germ. y„d ,.// fie aufs gcrcckum yrcheit zctlich vnd e.,ig firaffcn. Belg. .„./. „// a, ^,,, ,,„ ^^^,,. uerd.ch oordeel, tijdolick ende eewichlick flraffe» C/J Resp. 84. fo lang fie fich „it lekeren. Bc-Jg. fo lange «Ije fiek niet hekeeren. (?^ Quaest. 50. find .erloren ..orden. Eelg, fijn rerd.emf irden. yvorden. H 114 C O M M E N T A T 1 vivutJt , tautum exigua habeut initia obeditntiae Dei praeceptis praestandae. (r. Ji^. coll. 86.) Si- bi vero rclicti adeo naturd Cunt debiles et infirmi^ utne momento quidcm fubfistere posjint ^ ciim (r) hos- tes eorum infenfisfimi ^ Satan^ mundus et ipforum caro ^ eos coutinenter oppugnent. (r. 127.) Per omnem igitur vitam iis cum pravitate et Satana est pugnandum. (r. 56. coll. 32.) Opera autem eorum , ut fint etiam praejlantisfma^ in hac vita funt impcrfecta peccatisque inquinata, (r. 62.) Qua~ propter haec non posfur.t promereri mercedcm^ aut eorum iujlitia parsve iustitiae esfe coram Deo : oportet enim iustitiam , quae in Dei iudicio confi- fiat , esfe abfolutam et omni ex parte legi divinac congruentem, (r. 62.) Itaque et his ipfis emendatis Iiominibus nulluni est lefugium , nisi ad Dei igno- Jcentis et a malo liberantis gratiam. (r. 126, 127.) Ceterum de modo, quo Dci hominumque adver- farius generis nostri parentes pellexerit, fuae nos potcstati fubiecerit, (r. 1.34.) ipfosque probos Dei cultorcs impugnet, niliil dcfiniunc Catechismi icrip- tores , interdum diaboli opcra dicentes , (r. 112 ec 123.) quae nos ipfi committimus , praeeunte icilicet et veluti fuadente iubenteque veteratore isto. Ncc quicqu.ira de lapfu eorum coniiciunt Heidel- bergenfcs ; Sanctos veio angelos laudant, in coelo fengulcs munus fuum jidelitcr ct nlacritcr exfequen- tcs. (r. 124O §. 4- (r) Resp. 107. Oerm. nh^efnirtc fdvd, r!er Teafc/. Bclg. ilootviiirilr/i , Jl Dtiyt:ti, i \ T H E L G I C A* 115 Bc voluntate divina homines beandi ^ Euangelid patefactd, Christus ipfe populares fuos docuit, (Marc. li I. 14.) legatosque fuos per universum terrarum orbem praedicare iusfit 70 evxyysKiov, i. e. laetum nuncium. (Marc. XVI: 15.) Huius furaraam Paul- lus Apostolus indicavit , dicendo to svayysKiov tov XxpiTOi; Tou ©fcD, (Act. XX: 24.) et to svxyysMov Tiig (ruTiiplxg. (Epli. I: 13.) Proinde , in doctrind Christiand tradendd , Catechismi Palaiini auctores id quoque fedulo egerunt, ut gratiam divinam fa- lutemque laudarent promisfam cunctis huic nuncio fidem habentibus. Quae de voluntate divinil homines fervandi ac beandi fcimus , cognofcimus , ita inquiunt , ex Euangelio , quod Deus ■primum in paradi/o ac deinceps per Patriarchas et Prophetas propagavit^ facrificiis reliqjiisque cerimoniis legis adumbravit ^ ad extremum vero per Ftlium fuum unigenitum complevit. (resp. 19.) Hic enim nobis arcanum (j) Patris confilium omnemque voluntatem de re- demtione nostri patefecit. (r. 31.) Huius praefcrip- to, univerfis et ftngulis credeniibus annunciatur ^ omnin peccata ipfts divinitus propter Christi meri^ ttJTi (O Germ. Gottes. Be!g. Godis. H 2 ii6 C O M M E xN T A T I O tum comhnari , quoties promUfionem EuangeUi ve- rd fide amplectuntur ^ contra vero omnibus infide- libns et hypocritis dcnunciatur , tantisper ipfis iram Dei ct aetcrnam condcmnationem incumbere^ dum in fuis fceleribus perfeverant, (r. 84, coll. 82.) Condonantnr autem omnia peccata et pravitas in- hacrens , (r. 56. 116.^ mcrd Dei mifericordid et gratid ^ ftne ullo hominum merito, (r. ii. 11. 60. quaest. 86.) falvil tamen Dei iustitid, c\x\ plenis- fime fatis est factum aChristo. (r. i. 12. ^6, 60. 61.) Quicquid autem , intervenicnte lioc Mediatore , (conf. §. 5.) nobis contingit , proficifcitur e be- nignd Dei voluntate. Hic enim , noster Deus et Patcr coelestis, (r. i. 26. 33. 120.) Christum uni- cum Servatorem ordinavit , fancto unxit Spiritu, nobisque dedit. (r. 31. coll. 30 et iS.J) Hic cre- dentibus donat Christi iustitiam et fanctitatem , (r. 56. 60=) remisfionem pcccatorum, (r. 21. 6^.') gratiam fuain , (r. 116) Spiritumfanctum , (r* 53- 116. 127.,) omnia prospera et adverfa ipfis ./«/^//o- ria futura ., (r. i. 26.) gratuitam bonorum ope- rum mercedem , (r. 63.) iuftitiam denique et vitam aeternam. (r. ai, 66.) Haec igitur ec ea, quae plura Deus homini- bus de confilio voIuntatec[ue. fuil patefecit (r. 31.) recte in Catechefi Palatinji dicuntur Euangclium, (r. 19. 3i: 22. 65. 66. 67. 83. 84. 103.) uti et verbum J)ci , (r. 25. 95. g6. 98. loi. 103. 117. 123.) quo Dtus loquitur , (r. 73.) vcrbum Christi (r. I T H E O L O G I C A. 117 (r* 31- 54O aliquando finipliciter vabtm. (qu. 67.) Dc lefu CAristo, unico Dei Filio, homirie mi' rifice nato, Janctd eius vitd, morte cruen- td ^fepulturd, reclitu in vitam , afccn- fu in coclum , et imperio codesti. Primi doctrinae Euaugclicae interpretes , a Con- fervatore noscro misfi, ludaeos et alienigenas fum- mo docuerunt ftudio , quis et qualis (it ille, cuius erant legati. Iccirco definite dicuntur axjxy/sxiZ^sr aSxi , h^BixixKsiv , Ki^p\j(T(reiv hfum (Act. VIII: 35.) Christum, (Act. VIII: 5. XVll: 3.) Dei Filium^ (Act. IX: 20. 2 Cor. I: 19,) cruci fixum , (iCor. I: 23,) mortuum et fepultum, (x Cor. XV: 3, 4.) e morte in vitam revocatum, (i Cor. XV; 4. 12O Dominum , (2 Cor. IV: 5.) iuclicem viventium et mortuorum. (Act. X: 42.) Laudera igitur merenturCatechismi Palatini Scrip- tores, qui diligenter, de argu;r.ento gravisOmo , quod in huius paragraphi titulo indicaviraus, haec tradiderunt. Dei , Patris aeterfii , imigcnittts ^ (;) naturalis et: (0 Resp. 33. Germ. dnr enig uatutlich Son Gcttes. Belg. de eetvich naturelic Hoiie Q§dts. ii8 C O M M E N T A T I ct coaeiernus Filius ^ (resp. 33. coU. 19. a6. 40.) otntiibus creaturis poteniior , ipfeqiie vcrus ac aeter- nus Deus, (r. 15. 47. coU. iS.) five divina per- fona , (r. 25.) naturam yere humanam ex carne ct fanguinc virginis Mariac , operationc Spiritus fancti , asfum/it, ut ftrnul ftt verum femtn Da- vidis ^ fratribus fuis per omnia ftmilis , excepto pec' cato^ (r. 35.) verus homo. (qu. 18. r. 47,48. coll. 15, 16,) Hic lefus appellatur ., hoo est ^ Salva- t o r , quod («) nos falvat ab otnnibus peccatis nostris , nec ulla falus aliunde peti debet , nec aU- bi reperiri potest. (r. 29.) Innocens , pcrfecteque iustus ac fanctus ^ (r. 36. 60. coll. 15.) Deo obe- dientiam pracjlitit , nullum admifit peccatum , nulla ei labes inhacfit. (r. 60.) Jppellatus est Chris- t u s , hoc est ^ unc t u s , quia a Patre ordinatus ct Spiritu fancto unctus est, (r. 31.) EtQn\m fum- mus est Propheta et Doctor , (y) qui nobis arca' num confilium et omnem voluntatem Patris , de re- dcmtione imtri patcfccit ^ (r. 31,) docet(i\.\t nos k' («) Resp. 19. Germ. vn$ fcllg macht von vnfern ftinden y vnd dafs hey keinem andern einige feligkeit zu fuchen noch zu findcn ist. Belj;. ons falich vtacct , endo vun unfen fonden verlost. Daer leneuen, dat hy niemant anders eenigc fa' licheit te foecken of te yindeu is. (v} Resj). 31. Germ. der vns den heimlichen rhat vnd ivil- len Gottes von vnfer cloffvg volkomlich ojfenbaret. Belg. die r/tfs den yerborghenen raet ende wille Godts , vau onfer yerlos- jingc volku/jclick glicnpcnbajrt heeft. T H E L O G I C A. 119 iigem Dei (x. 4.) et prtcationem , quae Dco pla- cet. (r. 118. coll. 117.) Toto vitae fiiae temporc ^ quo in terris egit , praccipue vero in ciiis extrc' tno , inenarrahiles ftistinuit pasftones corpore et ani- ^o* (j' 37' *^oll. 44 ) Innocens (y') coram iudice politico , Pontio Pilato , damnatus est. (r. 38. coll. 23.) Criici vero affixus quiddam amplius pasfus est , quam ft alio mortis genere afectus esfet , nam mors crucis a Deo erat maledicta. (qii.etresp. 39,) Interim (x) in animi angustias , cruciatus et ter- rores inenarrabiles , cum antea , tum maxime in cruce pendens , fuit demerfus. (r. 44.) Sic in cruce corpus eius est fractum , et fanguis eius pretiofus est profufus. (r. 75. coU. i. 69, 70.) Mox fc- pultus est , ut eo testatum faceret , fe vere mortuum esfe» (r. 41.) Tertio die refurrexit a mortuis ^ eoque mortem devicit. (r. 45.) Deinceps , aspi- cientibus difcipulis , de terra in coelum fiblatus est , atque etiamnum ibidem cst. (r. 46.) Itaque^ quamvis Jecundum fuam divinitatem , maicstatem , gra- (w) Quaest. 38. Lat. Pilatn. Gcrm. et Belg. Pontio Pilato. Resp. 38. 'Germ. vndcr dem '.veltlichen Richter. Belg, pnder den weereltlicken Rechter, (.r) Resp. 44. Germ. vnttufsf[irechliche aiigst , fclimertzen vnd fchrecken , die er auch an feiner feehn am Creutz und zuuor erlitten. Belg. otfwtfprekelicke bennutheit , fmcrten , yerfchrikkinghe ende bellifche quiiel , in welckeu hy in Jijit gantsch lijden , maer iii fmderhcyt aeii V kruys ghefincktn vas. 5 xao C O M M E N T A T 1 O graiiam et Spirttum , nohiscum est usque ad finem mundi ^ tamen fecundum naturam humanam , cum gloriofo et (j) facrofancto corpore fuo , iam non est in terra , fed in coelum ascendit. (r. 47. 50. 57.) 76. 80.) Isto autem ^^c^o ^i^^e naturae in Christo minime divdluntur ; nam , cum divinitas compre^ hendi non queat ct omni loco praefcns fit ^ neces- fario confequitur , csfe eam quidem extra huma- nam naturam , quam asfumfit , fed nihilo minus tamen esfe in eddem , eique perfonaliter unitam pennanere. (qii. et resp. 48.) Ideo vero in coe- lum ascendit Christus , ut fedeat ad dexteram Dei Patris omnipotentis , feque caput (2) fuae EccJe- ftae declaret , per quod Pater omnia gubernat ibi(\\\t adoretur. (r. 49, 50. 80. coll, 23.) Inde xenturus est , ut iudicet vivos et mortuos , omnes ho;tes contmnaces in aeternas poenas abiiciat , elec tos vero amicos ad fe («) in coelestia gaudia et fempiternam gloriam traducat. (r. 46. 52.) Qua- propter merito dicitur Doniinns {j. 18. 34.) et Rex omnium creaturarum: aeternus , (r. 32.) qui a fe redemtos fuo verbo et Spiritu gubernat , ib') par' (y^ Resp. 70. Cerm. gebenedeyten. Iielg. heyligen. Cz) Resp. 50. Germ. feiner Christlichcn kirchen. Relg. //- ner Christelijcke Korcke. {a) Eesp. 52. Germ. in die himlifche freuil tind herrligkcit ntme, Bcjg. in die hemelfche blijfchap enjc heerlickheyt «e- men fal. {.!>) Resp. 3[, Gcrm. und uns bcy der erworbenen crlifung fchiU- T IJ E O L O G i C A. !2i partamqtie iis falutein tuctur nc covfervat^ (x. 31.) §. 6. De faltite a Christo hominibtn allatd. Ipfe Christus nrofesfns est, fe venisfe et mori- turum esfe, ut hominibus miferis, dmnmodo ipfi fidem liabeant , falutem afferret. (Matth. XVIII: II. XX: 28. loh. VI: 38 — 40. 51. X: 10,11,17. XII: 47.) Id ipfum praedicare iiisfit legatos fuos : (Luc. XXIV: 46 — 48.) qui proinde lianc lalutem omnibus audientibus nunciarunt , credentibusque promiferunt. (Act. IV: 12. V: 31. XI il: 38, 39, XVI: 30, 31. Rom. X: 9. i Thesf. I: 10. i Tim. I: 15. I loh. IV: 14.) Propterea lefum Christum definite dixerunt rh crccrijpx- doctrinam fuam rh smyysMov et tov Xoyov T>jg (ruT>ipUg , (Epli. I: 13. Act. XIII: 26.) Ti)g xocpnog, (Act. XIV: 3.) Tvig Koi.Toi.hKoi.ync , (2 Cor. V: i^.) ^u^q. (Phil. 11: 16.) Itaque et in eo laudanda est Catechefis Palatina , quod falutem, aCliristo hominibus allatam , laudet, vimque celebret faluberrimam ad Christianos re- dundantem , ex iis , quae unicus ille mundi Con- fervator, et olim egit ac pasfus est, et in coelum re- fchutzet und erhelt. Relg. ende oiis bi der verworuene verlos- finge befchudt ende behoudt. 122 C O M M E N T A T I O redux perpetuo praestat , ei deinceps est procura- turus. Univerfe Christus dicitur Salvator ^ (qu. 29,) Servator mster unicus , isque perfectus (r, 29 , 30.) et (c) jidisfimus: (j. i.) item Libcrator ^ (qu. 15.) per quem falus redditur ^ (r. 20.) qui (d~) factus est nobis Sapientia a Deo , lujiitia , Sanctificatio et 'Redemptio. (r. i8. coll. 24.) Denique Media- tor , (qu. 18. resp. 36 ) propter quera Deus, Pa- ter eius, est Deus Paterque noster ^ (r. 26. qu. 86. r. 117. 120.) peccata nobis remittens. (r. 81.) Nominatim Christus liberare nos dicitur , tum infcitid et errore, tum mahtii et pravitate, tum dehctorum poeml , tum denique omni miferia , quA vita terrestris premitur. Liberat nos infcitid et errore Christus , utpo- te ((?) fummus Propheta ac Doctor. Conf. hac de re raemorata , §. 5. e resp. 3, 31 et 118. Liberat nos mahcia et pravitate. (/) Salvat nos ab omnibus peccatis nostris. (r. 29.) Per Spiritum fanctum , nos renovat ad fui imaginem^ (r. 86. coll. (c) Resp. I. Lat. fidisfimus Dominus et Servator, Germ. getrewB Heiland. Belg. getrauwe Sdlichmaeier. (d) Resp. 1*3. Germ. der vns zur volkomenen erlefung vnd gerechtigheit gefchenckt ist. Belg. die ons tot een volkomen yerlosfinge ende gerechticheyt ghefchoncken is. (e) Resp. 31. Additur in Germ, vnferm, in 13elg. onftn. C/") Resp. 29. Germ. maeht vns falig ven vnfern siinden^ Uelg. oiis falich inaect , ende van onfen fonden veriost. 'J' II L 'yJ' L O G I C A, 125 coU. 70.) nos (g) expiat (r. 73.; et (/;) fanctifi- cat: (r. 70.) lavat nos a fordihus animac ^ hoc est, ab omiribus peccaiis ^ qiio ipfiiis fiamiis merrt' hra. (r. 69, 70. coU. 73.) Virtiite mortis eius^ vetus mstcr homo una cum eo cruci figitur ^ ■inter- imitur ac fcpelitur, ne (/) pravae cupicUtates et defideria carnis posthac in nobis rcgnent , fed fios, ipfos (Ji) ei hostiam graiitudinis oferamus. (r. 43.) Potentia eius in vitam reverfi , ad novam excitamur vitam. (r. 45.) Jd dexteram Dei evec- tus in nos coelestia dona ejfundit. (r. ^i.') Nos (/) promtos et paratos reddit ^ ut ipfi ^ h. e. ipiius in gratiam , dcinceps vivamus ^ (r. 1.) magis magisque peccatis moriamur , et (w) fancte inculpateque vi- vamus. (r. 70.). Li^ (^g) Uesp. 73. L:it. ex^iari. Germ. hinweg geuommitii wer- den. Belg. weghglienomen ■werden. (A) Resp. 70. Lat. ipfo fanctijicante membrum Christi fieri. Germ. zu eintin glied Christi geheiliget fein. Belg. tot lidt- luaeten Christi geheyligct sijn. (/) Resp. 43. Gerni. die biifen lijste des flcifches. Belg. die l/Ciofe lusten des ylcefches. (Jt) Resp. 43. Cerm. jm zur dancJifagung auffopffem. Belg. httn tot cene /lancbaerheit offerin. (/) Resp. I. Cerm. im forthin zti Inhen von hertzen nillig vnd bereid macht. Belg. hcm vocrtaen te leuen van htrtcn tvilligh ende bereydt maect. (tn) Resp. 70. Germ. in eincm Gottfeligen , vnjlreflichen le- hen wandlen, Belg. in cen Godfaligh , onfiraffelick leuen wan- delcn. 124 COMMENTATIO Liberat nos Christus poenil delictorum meritil , per fanctam fuam vicam ac niortem , quam pro nobis fubiit, ut nos Deo reconciliaret. Hoc gra- visfimnm doctrinae Cliristianae caput, praeeuntibus lefu et Apostolis, Catecliismi Palatini fcriptores variis exponunt dictis, cum propriis, tuni tropicis. Christus^ inquiunt , pro tiobis pasfus toto vitae fuae mortalis tempore, praccipue vero in eius extrcmo ^ damnatus , cruci apxus et mortuus , iram Dci ad- verfus pcccatum univerfi gcneris humani corpore et animo fustinuit; (r. 37 — 40. coll. 14, ly.') fe pro nobis Dei iudicio fiatuit; (r. 52.) maledictionem nobis inciimbentem in fe recepit ; (r. 39. 52.) pro peccato nostro dependit: (r. 16. coll. 18.) ut fud pasftone corpus et animam nostram liberaret ab asternd damnatione , («) angustiis et cruciatibus inferni ; (r. 37. 44.) nos a fevtro Dei iudicio ^ (0) quod omncs manebat ^ eximeret ; (r. 38.) ct nobis gratiam Dei amisfamquc iustitiam et vitam aeter- nam (/>) repararet. (r. 37. 45. coU. 17.) Sud in- mcentid , pasfione ct morte , peccata nostra tegit , (^) ne in confpcctum Dei veniant. Cr. 36. coU. 81.} Non (n) Resp. 44. Germ, vtn der hellifchen angst vndpein. BeJg. vaii der hellifche benautkeyt ende pijne. (0} Resp. 38. Gerra. das vber vns gehen folte. Bslg. dat ouer eiis gaen fuude. (_p) Resp. 17. Lat. reparare. Germ. erwerben. Belg. v«r- ^veructt. (?) Resp. 36. Hsec non addunmr in Germ, aut Bel;. T H E L O G I C A. 125 Non auro , nec argento , ftd preciofo fiio fanguine , nos (r) a peccatis redemit : (r. 34. coll. 1.86.) iit adeo Deiis omnia peccata nostra, atque etiam (5) pravitatem , quae in nobis etiamnum haeret , prop- ter Christi fanguinem non imputet^ fed remittat, (qu. et r. 126.) Christus (0 fummus ts^t Pontifex^ qui nos redemit , unico fui corporis (ji) facrificio propitiatorio ^ (r. 31. coll, 37. qu. 43. 75.) in crucc pro nobis (y) ohlato et peracto : (r. 67. coll. 66. 75.) in quo facrificio pro nohis profudit fan- guinem fuum , (r. 70. 7$.^ qui fohis (iv) expiat, lavat purgatquQ nos a fordihus animae^ hoc esi , ab omnibus peccatis. (r. 6^. 71, 72, 73.) Propter unicum illud Christi facrificium habemus perfectam remisftonem omnium nostrorum peccatorum et vitam aeternam. (r. 80. coU. 66. 76.) Hoc igitur facri' pcium est unicum nostrae falutis fundamentum , oOTWjque nostra falus in eo est poftta. (qu. et r, 6y.') Anima nostra , Christi corpore pro nobis cru- ci- (r) Resp. 34. Gerni. von der funden erlofet hat, Belg. van alle nnfe fonden verlost heeft. (j) Resp. 126. Cerm. dat bSfe , fo vns noeh immerdar an- lienget. Belg. die boosheyt die ons altijt aenhanght. (_t) Resp. 31. Gerra. einige hohe Priester, Belg. eenighe heoge Priester. (a) Resp. 37. Gertn. Sunopffer. Belg. foenoffer. (v) Resp. 67. Germ. gefchehen. Belg. die ghefchiedt is. Cii'j Rcsp. -3. Conf. annot. g. pag. 123» 126 C O M M E N T A T I O cifixo ct fangnine. pro nobis fufo^ ad vitam aeter- nam ab co (.x") pafcitur et nutritur. (r. 75. 79.) Sic igitur Chrisurs , Mcdiator nostcr ^ (r. 36. coll. qii. 15. iS.) Deo (j) nos reconciliat ^ (qu. la.) (^) iufliliae et veritati Dei fatisfaciens pro omnt' bus peccatis nostris. (r. 40. coll. i.) Haec per~ fecta Christi fatisfactio , iufiitia et fanctitas eius , fola nostra est iuflitia coram Deo; (r. 61.) nobis enim imputatur ac donatur ^ (^) perinde ac ft ne- que ullum ipft peccatum admifisfemus ^ neque tilla nobis labes inhaereret ^ imo vero quaft eam obedienm tiam , quam pro nobis Christus praestitit , ipft per- fccte praestitisfemus. (r. 60. 79. 115.) Propter hanc [atisfactionem Christi Deus nostrorumpeccatorum , at- que ilUus etiam pravitatis , cum qud nobis per omnem vitam pugnandum est^ (b') memoriam omnem depo- nit , et nos iuflitid Christi gratis donat , ne unquam in (.v) Resp. 75. Lat. pnfcere. Gcrm. fpcifert vnd trencken, Bclg. fpijzcn ettde laven. O) Quaest. 12. Lat. Deo reconciliari. Gcrm. widerumb zu gneden kommen. Belg, « «rferoi» ter ghenaoden kommen. (2) Resp. 40, vnn wegen der gerechtigheit vnd warheit Gof tes. Relg. van ■wtghsn der gerechticheit ende waerheit Gndes. (^a) Rcsp. 60. Lat. jieriude nc — — inhaereret. Germ. als hette ich nie kcine fiind begangsn noch gehobt. Bclg. even als hadde ic noyt fonde ghchadt noch gedaen. (h) Ilesp. 56. Lat. niemoriam ownem deponit , et, Germ. nitiimermehr geder.ckc/i wil , foiider. Bclg. nemmermetr en wil ghedencken , mitcr. T H E O L O G I C A. iji/ in iudicium veniamus. (x. 56.) Itaque , (c) prop- tcr unius Christi meritum , remisfio peccatorum , aeterna iufliiia et vita , nobis donatur (d') gratis ' ex Dei mifericordid. (r. 21. coU. 84.) Denique Christus liberat nos orani miferid, qud in hac vita mortali premimur. Scilicet, quamvis, fecundum naturam humanam , in coelo est , ibi ta- men (O nostrd caufd est; (r. 46, 47.) asfidue enim pro nobis apud Patrem intercedit , (r. 31, 49.) fuu7n<\\\Q. Spiritum mittit ^ cuius efficacid^ non ter- rena , fed fuperna quaerimus , (r. 49,) et de vita aeterna certi Cumus. (r. i.^ Secundum divinitatem fuam , maicftatem , gratiam et Spiritum , nobiscum est , usque ad mundi finem ; (qu. et r. 47.) ab omni potestate diaboli nos liberat , et (/) fibi pro' prios vindicat; (r. i. 34.) 7?/^ potentia nos contra omnes hostes protegit ^ (g) defendit , (r. 51.) atgue ita confervat , ut fine voluntate Patris coelestis ne pilus quidem de capite posfit cadere , imo vero etiam omnia (h) faluti nostrae fervire oporteat. (r. (c) Resp. 21. Gerra. ollein vmb des verdiensts Christi wil- len. Belg. atleen om de verdienst Christi wille. (d) Resp. 21. Germ. von Gott, aufs lauter gnaden. Belg. van Godt, vt lovter ghenaeden. (O ''csp. 46. Germ. vhs zu gut. Belg. ons te goeje. (_f) Resp. 34. Germ. ihm ztim eigenthumb erkaufft, BeJg. ghekncht , ende alfo liem tot eenen eygendom gemaect. (j) Resp. 51. Germ. crhelt. Belg. Lewaert. (Ji) Resp. I. Lat. falati mene. Cerm, zu meiner feligkeit, Belg. ibt myiicr fulicheyt. 128 C O M M E N T A T I O 0'- I.) Quando morimur, Christus animam nos- tram , (/) postquam e corpore cxcesfit , e vestigio ad fe exoolUt ct asfumit : (v. 49. 57.) carnem ve- ro , fud potentid excitatam et rurfus animae uni- tam , (Ji) gloriofo fuo corpori conformabit. (r. k,j,') Tandem , rediturus e coelo ad iudicandum vivos et mortuos , omnes fuos nostrosque hostes in aeter- nas (/) poenas abiiciet^ nos vero cum omnibus elec- tis ad fe in coelestia gaudia et ("?«) fempiternam gloriam traducet. (qu. et r. 52.) §• 7« De Spiritu fancto. Lavatione facrtl, iubente Christo, initiandos «^ To Gvoyix Tou xylou irvsuiJt.oiToq («) oportet credere et profiteri de Spiritu fancto , quae a Doctore illo divino huiusque legatis accepimus. Quocirca et Catechismi Palatini Scriptores haec de Spiritu illo tradiderunt. Spi- (/) Resp. 57. Germ. nach diefem lelieii. Belg. itat defcn Ituen. (*) Resp. 57. Gcrm. dem heiligen leib Christi. Belg. din heyligen lijf Ckristi. (/) Resp. 52. Genn. verdamntifs werffe. Belg. verdoemenis wcrfie. (w) Rc?p. S2. Germ. hcrrliskeit tieme, Belg. beerlickheyt nemt, (.«) ALitth. XXVIII: r>. C;f. resp. 71. T H E L G I C A. lap Spiritus fanctus , idem qui Spiritus (o) Dd (r. 8. 123. 127.) et (/)) C/iristi, (r. i. 54. 6g. qu. 70. 71. r. 73.) est (f) v^r«y e; coaeternus Deus cum Patre et Filio. (r. 53.) Spiritus fancti operationc Dei Filius humanam naturam asfumfit» (r. 35.) Eo unctus est Christus. (r. 31.) Ille in Christo habitat, (r. 76.) Nobis etiam nostrisque liheris pro» mittitur. (r. 74.) A Patre coelesti implorandus est. (r. 115. 116.) Datur nobis , (r. 53.) Christo eum de coelo (r) mittente. (r. 49.) Quapropter ea , quae Spiritus agit , promiscue dicuntur a Deo et Christo acta />cr Spiritum. (r. 53. 73. 127. al.) Hic igitur docet nos, loquens in libris facris. (qu. et r. 73. item (0 r. 78.) Per Euangelium eius- que pracdicationem ^ fidem falutarem efficit et (jt') ac' (.«) Resp. 8 Lat. Spiritnm Sanctum. Germ. den Geist Got- tes. Belj. den Gheest Gods, Resp. 127. Lat, Sjiiritus tui.Cerm, deines heiligen Geistes. Belg. uwes heylighen Gheestes. (/) Re-sp. I. Lat. fuo Spiritu. Germ. durch feinen heiligen Geist. Belg. door fynen heyligen Gheest. (j) Resp. 53. Germ. gleich cwiger Gott mit dem Vater vnd dem Son. Belg. V fumen met den Vader ende den Sone , een eewick Ged, Conf dicta, de Deo Patre, Filio et Spiritu Sancto, §. 2. pag. lu. (r) Resp. 49. Lar. mittit. Germ. herab fendet. Bs^g.fcndet. 0) Quae in Lat. habentur resp. 78. et ujitata Spiritui fnnc- td de his loquendi forma, non habencur in Gerra. au: Belg- (r) Resp. 21. Germ. in mir ■n-iircket. Belg. in my verct. Rcsp. 65. Gerni. wiirckt in vufern hcr(zcn. Bek' wertki in om herte. I « I30 COMMENTATIO accendit in cordibus nosiris. (r. ai. 65. coll. 54.) Christi et omnium eius beneficiorum nos participes facit , (v. 53. coll. 51.^ nos («/) ei inferit (r. 80.) et cum eo unit. (r. 76.) In nobis habitat (r. 'j().~) fuum(\\XQ opus facit. (r. 103.) Nos (v) vivificat, (r. 76.) regenerat , (r. 8.) renovat (y) ad Christi imagincm^ (r. 86.) fanctificat, (r. 70.) expiat ^ (r. 73. conf. not. g pag. 123.) lavat et ahluit a fordibus animac , (r. 69. qu. 70. 71. r. 73.) prom- ptos ct faratos reddit ^ ut Christo vivamus ^ (r. 1.) nec terrestria fed fuperna quaeramus, (x. 49.) nos gubernat, (r. 76.) firmat in fpirituali certa- mine, (r. 127.) confolatur , (r* 53-) ^^ vil^ aeter- nd certos facit (r. i. coll. 49.) et mbiscum in aeternum manet, (r. 53.) §. 8. De fide , converftone , bonis operibus ct prccibus. Christiis et Apostoli liberationem ct falutem , quam Deus per Filiiim et Spiritum fanctuni gra- tui- («) Resp. 80. inferi Chriuo. Germ. in tertiS et fubfecutis editionibus , Christo werden eingelcibt, '&t\i. Christo werden ingelijft, Cv) Resp 76. Lat. vivificemur. Germ. cwis lelen. Belg. eewighlick leuen. (ip) Resp. 'i6. I.at. ad imagincnt fui. Genil. zu fcinen eben- bild. Belg. tot fijnen euenbildt. T H E L O G I C A. 131 tnito donat , promittunt , non omnibus Euangelii nuncium audientibus , fed fidem ei habentibus et obtemperantibus. Conf. loh. III: 5. 15, 16. Matth. V: 20. VII: 21—23. Marc. XVI: 16. Luc.XXIV: 47. Act. II: 38. III: 19. X:43. XVI: 30, 31. Rom. I: 16. II: 13, Gal. V: 19 — 24. lac. II: 14 — 2(5. 1 loh. I: 7. V: i — 5. coll. Euang. I: 12, 13. Iccirco Scriptores Catechismi Palatini, in doc- trinfl Christian^ tradenda, inprimis quoque docue- runt , quae fit fidei et r^ig i^.6Txvoiix,q indoles , ne- cesfitas et vis falutaris. Et de fide quidem Christianus haec profitetur. Per Christim falns ho?mmbus redditur perditis , noti omnibus , verum iis tantum , qui verd fide ipft (x) inferuntur , eiusque beneficia (j~) amplectuntur. (x. 20.) Est autem fides , non tantum C2) notitia, («) qud firmiter asfentior omnibus ^ quae Deus nobis in verbo fuo patefecit , fed ctiam (b') certa fiducia , a Spiritu fancto ^ per Euangelium (c) in corde meo (*) Resp. 20. Germ. eingehibet. Belg. inghelijft, (y) Resp. 20. Germ. alle — annemen. Belg. oUe — «en- nemen, (2) llesp. 21. Germ. ein gewisfe erkanntnufs, Belg. een feker weten oft kcnnisfe, (_a) Pesp. 21. Germ. dardurck ich fiir war halte, Belg daer door ic voor wacrachtich houde, (A) Resp. 21. Germ. ein hertzliches vcrtrarjcn, Belg. een hertclick vertrauwcn, (f) Resp. ai. Lat. a Sp. S. /;; corde meo acceiifa, Genn. I a ^•»t- i"a C O M M E N T A T I C) '■o m:o accenfa , qud (^d) in Deo acquiefco , ccrto fla- tuens , non jolum aliis , ftd mihi quoqus remisfio- nem peccaiorum, aeternam iustitiam et (e) vitajn donatam esfe , idque gratis (/) ex Dei mifericor- did , (^g) propter unius Christi meritum. (r. 21.) Qh) Sold hac flde iustus fum coram Deo : (qu. et resp. 60.) non , quod dignitate meae fidei Deo placeam ^fed quod fola fatisfactio , iuflitia et fanctitas Christi mea iuftitia ftt coram Deo; ego vero eam mn alid ratione quam fide amplecti et mihi (f) ap- plicare queam. (r. 6i. coU. 60. et qu. 6^.) Ex hac verd fide fiunt bona opera. (r, 91.) Fieri enim non potest , quin , qui per (Jk) fidem Christo funt (/) inftti^ fructus (m) fcrant gratitudinis , (r. 64,) ex quibus de fud quisque fide certi fimus. (r. 86.) Nul' ■welches der H. G. in mir v/ureket. Belg, welc de H. G. i» my v/erct. (d) Resp. 21. Verba: jo ick kan ende maeh, voordtre, (e) Resp. III. Germ. dem diirftigen in feiner noth helffen. Belg. den nootdruftighen helpen. (/>) Resp. 107. Lat. ita — — dubitemus. Germ. auch vn- fern feinden guts thun, Belg. ooe enfe vyanden goet doen» (j) Resp. iio. Germ. bofe fiuck vnd auschUge, BeJg. booft fiucken ende aenjlaegen. 138 C O M M E N T A T i O bus , ea quct par est , obcdUntid ftfe fubmitterc , (r) vitia eorum et mores paticntid iolerare. (r. 104.) Q\v^% ^magljlratui , f\}Xtxx\Deus gladio armavit^obe- dire, (r, loi, 105. 110.) Qiioscunqiie fubditos, omnibus , qui ipfis praefunt , debitum honorem , fi- detn et obedicntiam praefiare ., illud fcmper cogi- tantcs^ Dcum nos illorum manu vclle ducerc ac re- gere. (v. 104O Coetuum Christianorum focios, operam dare , ut miniflerium Euangelii et fcholae confervcntur , (r. 103.) et quae accepcrunt ^ dona in communc commodum et univerforum falutem, prompte et alacriter confcrre. (r. 55.). Hanc lcgem , bonorum operum normam , exacte praedicarivult Deus^primum ut tnagis magisque ag- nofcamus , quanta fit naturae nostrae ad peccandum propenfio , tantoquc avidius remissionem peccatorum et iuflitiam in Christo expetamus^ deinde ut hoc perpctuo agamus ^ ct gratiam Spiritus fancti (j) a Patre implorcmus , quo in dics magis ac magis ad imaginem Dci rcnovemur , (/) doncc aliquando tandcm , postquam cx hac vitd decesferimus , pro- pofitam nobis perfcctioncin lacti afsequamur.(x, 115.) Ita- (>•) Resp. T04. Lat. v/t«a e, et mores. CcTm. jreti gebrechtn, Belg. hacre fwackheyt ende ghebreken. (0 Resp. 115. Germ. Gutt hitten. Belg. Godt bidJen. (r) Resp. i!5. Germ. bifs wir das ziel der volkommenheit nach diefem lehcn crr&ichen. Belg. tot dat wy tot defe vvor- geflelde volcoweuheit nae dcfcn leuen gheraekcn. / T li E O L O G i C A. 139 Itaque Christiaiiis necesfaria est prccatio , iji qud praecipua pars est gratitr/dinis , qiiam Deus a no- bis postulat ,fuam gratiam et Spiritum fanctum (ji) illis tantum largiens , qui (v) veris gemitibus con- tinenter haec ab eo petunt , ct pro iis ipfi gratias agunt. (r. 116.) Oportet igitur nos, (w) vero cor- dis affectu , (jx) ex intimo nostrae indigentiae ac miferiae fcnfu ^ promisfis verbi divini, tanquam (y) firmo fundamento , innitefJtcs , a folo vero Deo , Patre coelesti, precari omtjia^ animae corporique necesfa- ria , quae Christus precationc , quam nos ipfe do- cuit, complexus est. (r. 117 — 129.) §• 9- De Eccleftd tt disciplind ecclefeasticd, Qui Dei beueficia grato accipiunt anirao , Chri- ftumque Dominum profitentur, lii , ipfo auctore, do- («) Resp. 11(3. Lat. illis tantum. Germ. alUn denen, Belg. alleeu Jien, (v) Resp. 1 16. Lat. yeris. Germ. hertzlichem. Belg. htrte- licken. (w) Resp. 117. Germ. von hertzen. Belg. van herten. (*) Resp. 117. Germ. vnfere nohtvnd eleni recht grtindiich erkennen. Belg, onfen noot ende allendicheit recht ende gronde- lic kennen, (y) Resp. 117. Lat, huie firmo fundamento inititamur. Germ. dafs wir diefen festen grund haben. Belg. dat wy defen vaiten gront hebben. I40 C ISI M E N T A T I O docentibus Apostolis, cenfendi funt cives regni coelestis , focii ecclefiae divinae, a Deo electi , fancto foedere cum eo vincti , Spirita fancto , ve- luti membra capiti , Christo Sospitatori coniuncti. Horum liberi ecclefiae funt alumni. Eaque Socie- tas ad Domini legem a legitimis antistitibus est gu- bernanda. Haec coUigimus e dictis lefu et Apostolo- rum, Matth. XVI: i8, 19. XVIII: 15-18. XXUI: 8. 10. loh. XVII: 20, 21. XX: 21—23. Act. II: 38—47. IV: 32. XX: 28. I Cor. V. VII: 14. XII. XIV: 40. 2 Cor. II: 5 — io. Eph. I: 3 — 11. 22, 23. IV: 1—16. I Tim. III. Tit. I: 5—9. j Petr. V: i — 4. et horum fimilibus. Dehoc ar- gum.ento , quae tradiderint Catechismi Palatini Scrip- rores , colligere quoque lubet. Sancta ct catholica (qu. 54.) (z) Dei (r. 74.) C/iristique Ecclefia est coetus ^ ad vitam aeternam ekctus , quam Dei Filius , ab initio mundi ad fi- nem (2) Lat. Ecclefia , Germ. Kirche. Belg. Kereke. resp. 50. qu. 54. r. 85 tcr.Chrtstliehe Kirche. r. 8i. Gemein. r. 74. femel. Belg. Kercke. resp. 50. qu. 54. Ghetaeynte, resp. S5. his. Jijnt CChristi) Ghemcynte. resp. 85. femel. Christelicke Kercke. r. Jii« — Lat. Ecclefia Dti. resp. 74. femel Germ. Gottes gt- mtin. Belg. Godts Ghemeyntc : femel Germ. der Christliche Kirche. Belg. de Christelicke Kerckt. — Lat. Ecclefia Chris- ti , resp. 50. qu. 54. Germ. Christl. K. Belg. Christei. K. — Lat. coetus, resp. 54. 8s. Germ. Gtmeia. Belg. Gemeynte. — Lat. CoetHS Ecelcjiae. resp. 8S. Germ. Christliche Gsmtin. BQlg. Christelickt Ghemeynte, T II E L G I C A. 141 nem usque , fibi ex univerfo genere humano , per Spiritum fuum et verbum , in verd fide confentien- tem , colligit , tuetur ac fervat. (refp. 54. coll. 82. 85.) Christus huius Ecclefiae est caput ^ (refp. 49 , 50. qu, 51. refp. 57.) per quod Pater omnia gubernat , (r. 50.) et cuius viva membra funt et perpetuo manebunt univerfi et finguli cre- dentes: (r. 54, <)'!,. coU. 32. 49. 51. 85.) quos ille fud potentid contra omnes hostes protegit ac («) defendit ^ et in quos coelestia dona effundit: (r. 51.) qui adeo funt fancti (qu. 55.) et electi, (r. 52.) Christi omniumque eius (b') bonorum communlonem habent , acceptac\\\t a Christo dona in commune commodum conferre debent. (r. 55. coU. 76. 80.) Hi proinde appellantur Christiani , tanquam par- ticipes unctionis Christi^ ut nomen eius confitean- tur , feque fistant ipfi vivam gratitudinis hostiam , et in hac vitd, contra peccatum et Satanam , //- berd (f) et bond confcientid pugnent , et postea aeiernum cum Christo regnum in omnes creaturas teneant. (r. 32. coll. 49.) Ad hanc Dei ecclefiam et foedus infantes Christianorim aeque pertinent ac adulti. (r. 74. coll. qu. 68. et r, 82.) Ecclefia^ ex (d) praefcripto Christi et Apostolo' rum , (tf) Resp. 51. Gerin. erhelt. Be!g. bewaert, (^) Resp. 55. Gerra. fcketzen vnd gabeti. Belg. fchatten en- ie giiuen. (O Resp. 31. Lat. et bond non occurrunt iu Germ. aut Belg, (i) Resp. Si. Gerrn. ordnuug. Oelg. ordeninghe. 142 COMMENTATIO rum , (c) utitur (/) clavibus regni codorum , (r. 82.) Jioc est, fraedicatione Q) Euangelii et (A) Ecchfiasticd disciplind, quibus (?) coelum credeti' tibus apcritur , infidelibus auttm clauditur. (r. 83.) Scilicet hoc fieri diciciir praedicatione Euangeliiy cum ex mandato Christi credentibus univerfis et ftngulis (Ji) puhlice annunciatur , omnia peccata ip- fis divifiitus propter meritum Christi (/) condona- ri^ quoties promisfionem Euangelii verd fidc (jn) ampkctuntur : contra vero omnibus infidelibus et («) hypocritis (o) denunciatur , tantifper ipfis iram Dei et aeternam condemnationem incumbere, (/>) dum in («) Resp. 82. Lat. utent non hahent Germ. aut Beig. (/3 Resp. 8:. Gerra. das anpt der ScklSsfel, Belg. de Slue- telen des Hemelrijcx, (g^ Resp. 83. et qu. 84. addunt Germ. heiligen et Belg. heylighem. Qi) Resp. 83. et qu. 85. Germ. die Christliche Bufszucht, Belg. den Christelicken Ban, ((■) Resp. 83. Cerm, das Ilimmelreich, Belg. dat Hemelrijek. (i) Resp. 84. Germ. verkiindigt vnd offentlich bezeuget wird. Belg. verkoudighet endc opentlick betuyght werdt, (/) Resp. 84. Germ. ■warhafftig vergeben find, Belg. -waer' ttchtighlick uergenen fijti, 0»') Resp, 84. Germ. annemen. Belg. aennemen. (») Resp. 84. Lat. hypoeritis, Germ. heuchlern. Belg, die heu niet van herten bekeeren. (») Rcsp. 84. Germ. omittit. Selg. verkondight ende be- tuyg/it tverdt. (/>) Resp. 84. Germ. fo lang fie fich nit bekcren, r.elfi. /* lange alfc fick riiet bekcereii. T II E O L G I C A. 143 in fuis fceleribm perfeverafit. Secundum quod Euan* gelii iestimomum, Deus , tam in praefenti quam in futurd vitd ^(ji') iudicaturus est. (r. 84.) Id ipfum fit per disciplinam Ecchfiasticam , cum , ex man- dato Christi , (r) // qui nomine quidem funt ChriS' tiani , verum doctrind aut vitd fc ostendunt a Christo alienos , postquam aliquotics fraterne ad- moniti ab crroribus (j) aut flagitiis discedere no- lunt , Ecckftae indicantur , aut iis qui ab Eccleftd adeam rem funt conftituti^ ac , fi (?) ne horum qui- dem admonitioni pareant^ ab iisdem interdictio- ne («) facramentorum ex coetu Eccleftae^ et ab ipfo Deo ex regtio Christi excluduntur ^ ac riir- fum , fi (v) emendationem profiteantur et re ipfd declarent , tanquam Christi et Ecclcfiae membra rccipiuntur, (r. 85. coU. 82.) {jf) Resp. 84. Germ. vrtheilen ■wil. Belg. oordeelen y>il. (r) Resp. 85. Germ. die fenigeit , fo vnder dem Christlichett namen, vnchristliche lehr oder wandel fiiren. Belg. die genedie onder den Christclickeii iiaemc, onchristelicke leere ofte leuen voeran, (j) Resp. Ss. Cerm. oder lastcrn nit abftehen. Belg. ende fchandelicken leuen nict affloen willen. (») Resp. 85. Germ. fle Jich an derfelhtn vermnnung anch nit kercn. Belg. fe naer dic vermaniage niet en vraegen. (ji) Rcsp. 85. Germ. der heiligen Sacramcnt. Belg. der fa-^ cramenten. (v) Resp. 85. Germ. vare besfsrung. Belg. 'xaerachtighe bsteringhe. 144 C M M E N T A T I O §. lo. De Sacramentis, Christus , ut fingulos Ecclefiae focios , beneficio- rum divinorum , Euangelio promisforum , certiores faceret, eosque inter fe invicem et cum ipfo arc- tius coniungeret, duo inflituit ritus facros, bap- tismum et coenam. De baptismo facro luculenta funt dicta Confervatoris nostri, Matth. XXVIII: ly, ao. Marc. XVI: 15, i6. et loh. III: 5. et Apostolorum, Petri, Act. 11:38, 39. X: 47. lEp. III: 21. et Paulli , Rom. VI: 3, 4. i Cor. I: 13—17. XII: 13. Gal. III: 27. Eph. IV: 5. V: 25 — 27. Col. II: II, 12. Tit. III: 4 — 7. Quibus ea adiungenda funt , quae profesfus est Ananias, Christi ad PauUum legatus , Act. XXII: 16. et plura a Luca tradita , c. II: 38 — 41. VIII: la — 17. 36—38. IX: 17, 18. X: 44—48. XVI: 14, 15. 30—34. XVIII: 8. XIX: 1—7. De Coend facra aperte docemur Matth. XXVI: 26 — 28. Marc. XIV: 22—24. Luc. XXII: 19, 20. I Cor. X: 15 — 21. XI: 17—34- De utroque igitur Christi inftituto agere oportuit Catechismi Palatini fcriptores , et eo quidem dili- gentius agere, quo plura fuperftitiofa et a mente Sospitatoris nostri aliena , in Ecclefia Ro;-nana , erant copulata cuni doctrinil de Baptisini et Coenae ri- tibus T H E L G I C A. 145 tibiis, qui, una cum aliis quinquc, iamdudum dici confueverant Sacramemorum nomine. Univerfe igitur de Sacramentis Iiaec docent. Christus^ (w) in novo foedere, non nifi duo Sacra- menta inflituit , (jk) Baptismum et facram Coe- nam: (qu. et r. 68.) per quorum ufum Spiritus fanctus fidem in cordibus nostris confirmat. (f. ^5» ^7») Sacramenta enim funt facra et in oculos incurrentia (j) ftgna ac figilla^ a Deo inftituta, ut, (z) per ea^ nobis promisfionem EuangcUi (ja^ magis declaret et obfignet , quod (b^ fcilicet ^ non univerfis tantum , fed etiam fingulis credentibus , propter unicum Christi (r) facrificium , in crw ce peractum , gratis donet remisftonem peccatO' rum et vitam aeternam, (r. 66, 67.) His uten- dum nobis est in coetibus facris. ^r, 103.) Horum ufus profanis et contumacibus est interdicendus, (r. 85.) Nominatim de Baptismo facro liaec tradunt. Chris» tui (iv) Quaest. 68. Germ. im niwen Testameitt. Belg. iit dtn nieuwen verbonde ofte Testamente. (*) Resp. 68. et qu. 69. den Heiligen Tauff. Belg. den heylighen Doop. (y) Resp. 66. Cerm. warzeichen, Belg. tvaerteekenen, (2) Resp. 66. Germ. durch den brauch derfelhen. Belg. dtot '/ gebruycken der feluen, Ca) Resp. 66. Germ. dest» besfer, Belg. d!es te hcter, (i) Resp. 66. Lat. fcilicet credentibus, Gfrm. erynt, Belg. hy ons, (O Resp. 66. Germ. opfcr. Belg. Slachti>fer, K 146 COMMENTATIO tus (d) externu7n aquae laycfcrum ''nandavit^ ad- dita hac ■promisftone^ (^) «o.t noji minin certo ^ ip- Jius fanguine ac Spiritu ^ a furdlbus animae^ hoc est , ab omnibus peccatis lavari , quam aqud ex- trinfecus abluti fumus, qud fordes corporis expur- gari folent. (r. 69 — 71. et ex liis laud. §. 6. pag. 123.) Haec Christi promisfto (f) repetitur , cum Deus , per Spiritum fanctum , in fcripturd , Baptismum nominat lavacrum rcgencrationis et ablu' tionem peccatorum : (r. 71. coll. qu. et r. 73.) non folum , iit nos doceat , quemadmodum fordes corporis aqud purgantur , fic peccata nostra fan- guine et Spiritu Christi (g) expiari ; verum mul- to tnagis , ut nobis hoc divino (h) fymbolo ac pig- nore certum faciat , nos (j) non minus vere a peccatis nostris (k) internd lotione ablui , quam (J) ex- (jTi Resp. 69. Germ. difs eusferlich wasferbad eine.efetzt» Belg. dit -ivtwendiclt waterbadt ingefett, (e) Resp. 61;. Lar. me iion minus certo — — guam, Germ. Aafs ich fo gewifs ~- ^- fo gewifs ich. Beig. dat ick fo feker- lic — — als ic. i.f ) Resp. 71. Germ. wirdt auch widerholet. BelgT. werdt eock verhaalt. (f) Vid. ann. g paj;. 1:3. (/j) Resp. 73. Cerm. pfand ynd ■wfirzcichen wil verjichern, Be]g. Pandt enit waterteekeii (^vvaerteeUen?} wil verfekerett. (1) Resp. 73. Lat. non inimis vere quam, Germ. fo warhaffiig — — als. Re!^;. ./» waerachtichlick — — als. (Jc') Resp. 73. Germ. geistlich gewasfcheu find. Belg. Ghees- teliik gewasfchen fijn. (,/) Resp. 73. Gerra. mit dem liiblichen wasfer gcwas- fchan T H E O L G I C A. 14? externd et vifibili aqud abluti fumus, (r. 73. coll. 7aO Icclrco Christianorum infantes etiam funt baptizandi: nam , cum aeque ac adalti ad foedus et Ecclefiam Dei pertineant ^ cumque eis ^ (tn) per fanguinem Christi , (n) remisfto peccatorum ^ et Spiritus Janctus fidei efector , non minus quam adultis promittatur, per Baptismum (6) Ecclefiae Dei inferendi funt , et ab infidelium liberis discer» nendi, itidem ut , in Veteri (/>) foedere, per cir* cumcifionem fiebat, cui , in Novo (q) foedere, fub^ fiitutus est Baptismus. (r. 74.) De (r) Coend Domini haec docent. Christus omnes fideles de hoc fracto pane edere et de (f) poculo distributo bibere iusfit^ in fui memoriam^ addita hac promisfione : primum , corpus fuum (i) non fehen verdeti. Belg. wtwendigh met water gewasfchett wer- JeH. (») Resp. 74. Gerra. in dem blut Christi. Belg. door Chris- ti Bloet. («) Resp. 74. Gerra. die erlofung von funden. Belg, dit verJosfinge van ien fonden, (») Resp. 74. Adduiit Gerra. als das Bunds zeiehen. Be!g. als door dat teeken des verbonts, (f) Resp. 74. Gerra. Testament, Belg. verbont oft» Testa» ment, (q) Resp. 74. Germ. Testament. Belg. Verbondt, (r) Quaest. -5. Germ. heiligen Abendmal, Belg. heyligheri Nachtmaele. (f) Resp. 75. Lat. poculo distributo, Germ, diefem Kelchi Belft, defen DriiickbcJcer. (/) Resp. 75. Lat. prius »0« minut eerte — — quam, Germ» K a /• 148 C O M M E N T A T I O non minus ccrto pro nobis in crucc («) oblatum ac fractum , ct fangutnem J ur.- m ■ x\oh'\s, fufum afc , quam oculis ccrnimus ^ nobis pancm Domini frangi , et poculum communicari ; deindt nmmam nos- tram (0 non minus certo ipftus (v) corpore , quod pro nobis crucifixnm , et fanguine qui pro nobis fu- fus est , ad viiam aeternam (w) ab ipfo pasci , quam panem et (^x) \inum, (v) fymbola corporis et fanguinis (2) domini ^ e manu minisiri accep- ta^(ji^orecorporis percipimus. (r- 75—77 et ex his laud. §. 6. p. 126 , 127.) Christus autem ^panem ap- . pellans fuum corpus , calicem vero fuum fanguinem , feu novum foedus per fuum fanguinem , «0« folum nos docet , quemadmodum panis et vinum fusten- tant fo gewifs fv gewifs, Belg. fo fekerlic als. Poste- rius Cerm. fo gewifs als. Be!g. foo fekerlick — — als, C») Resp. 75. Cerm. geopffert. Belg. geoffert. (v) Resp. 7S. I.at. cnrpore — — fusus est. Gcrm. mit fei- nem gecreutzigten Uib vnd vergosfnen blut. Belg. met fijnen gckruysten Lichaeme , ende vergotenen Bloede, (w) Resp. 75. Lat. ah ihfo pafci, Germ. erfelbst — ffeife vnd trericke. Belg. hy felue — fpijst eiide laeft. (.r) Resp. 75. Genn. den Kelch des Herren. Belg. den Tirincbcker des Heertn, (j) Resp. 75. Lat. fymbola. Germ. wclckc — als gewisfs warzeichen — gcgeben werden. Belg. als fekere waertteke- yie n (2) Rcsp. 75. Gerra. et Bclg. Christi. (o) Resp. 75. Lat. ere corporii percipi», Germ. Itiblich nicsfe. Belg. tr.ondelicJt gheuicte. THEOLOGICA. 14^ tant (b') corporis vitam , fic etiam crucifixum fuum corpus , et effufum fuum fanguinem , verc esfe animae nostrac cibum ac potu7n , quo ad vitam aeternam nutriatur ; verum multo ma- gis , (^) Aoc viftbili figno ac pignore , nobis certum facit, nos (d) non minus vere (c) corporis et fan- guinis fui , per operationem Spiritus fancti , par- ticipes (/) esfe , quam facra (g) ista Symbola , in eius memoriam , ore corporis percipimus ; tum et- iam , quod (A) eius pasfio et obedientia tam cer- to (/) nostra fit (k') quafi ipfmet pro nostris pec- catis poenas dedisfemus et Deo fatiifecisfemus. (qu. et r» 78 ) 79«) Itaque iis (/) tantum (jn) accedcn- dum (i) Resp. 79. Germ. das zeitliche leben. Belg. dit tijdelick itutn, (e) Resp. 79. Germ. durch difs fichtbare zeiiken vnd pfand. Belg. door defe fichtbaere teekenen tnde panden. Qd) Resp. 79. Lat. non minus vere ~ — quam. Germ. /»• •warhafftig — — als, Beltr. f» v/aerachtighlic — — (s/j. (e) Resp. 79. Addunc GeriTi. waren et Belg. waeren, (/■) Resp. 79. Germ. et Belg. werden, (g") Resp, 79. Germ. diefe warzeichen. Belg. defe waertee- kenen, . (K) Resp. 79. Addunt Germ. et Belg. all. (1) Resp. 79. Germ. vnfer eigen fey. Belg. onfe eyghen fy, (*) Resp. 79. Gerra. als hetten wir felbst in vnfer eigen perfon alles gelitten vnd genug gethan. Bels. als hadden wy felue in onfe eygkene perfoone alles gheleden , ende Godt voor cnfe fonden ghenoegh ghedaen. (/) Resp. 81. In Germ. et Belg. non legitur tantum, Cw) Qunest, Si, Lar. Quibns acc, csi ad m, Doiuiiii? Gerra. ff^ei- I5Q C M M E N T A T I O ) Fructus , e cognitione Dei omnia pro- creantis, fuftentantis et gubernantis, percipien- dus,resp. 28. laudatur hic, ut in adverfis patien- tes , in fecundis grati fimus , in futurum vero opti- mam in Deo fidisfimo Patrefpem repofitam habea- mus , certo fcientes , nihil esfe , quod nos ah eius amore abfirahat. In hominis converfionc ad Deum ^ resp. 90. postulatur laetitia in Deo et ferium ac promptum fiudium infiituendi vitam ad Dci volun- tatem. Qq) In precibus Deo placentibus , resp. 117. coll. 120, 121. requiritur, ut promisfa bona ab eo petamus et intimo nostrae indigentiae ac miferiae fenfu nos in confpectu divinae Majeftatis fupplices abiiciarnus^ non dubitantes , quin Pater coelestis nos^ quamquam indignos ^ propter Christum fit cxauditurus. In pane nostro quotidiano expetendo , resp. 125. id maxime fpectare iubemur , ut fidu- eiam nostram , ab omnibus creaturis averfam , col' locemus in Deo , unico fontc , e% quo omnia bona emanant. Precibus nostris addentes voculam amen! dicimur , resp. 129. profiteri, precationem nostram certisfime a Dco esfe exauditam. Huic laudi vicina est, quae Catechismo Palati- no tribuitur propterea , quod, in fmgulis doctri- nae capitibus, imprimis vim demonllrat falutarem ad (/) Conf. laudata e resp. si. pag, .'31, 132. un4 cum anno- tationibus fubiectis. (j) Conf. pag. 133. r.ot. f. T H E L O G I C A. 157 ^ad cmendandos confolandosque credentiijm animos. Hanc enim laudeni a Viris doctis non immerito ei attribui , (r) docet univerfus libelli habitus. Exor- dium CO Scriptor ]ibri (F. L i e f s t i n k) qui exhibet Cedachttn ever het fredikampt, fupra pag. ap. laud. haec fntetur: er werdt telkent Qn den Catechismus) niet alleen een leerftule efgegeeven , maar vooral onk het vermogeii , het tvelk daar in is , om den Christen te vertroosien en tot Godzaligheid en detigd optewekken. Doct. Gerardus Benthem Reddin- gius, oyer den Heidelb. Catech. Part. III. pag. 38—42. »» den Heidelbergfchen Catechismus, inquit, wordt de Christe- lijke Godsdienst oyeral bcfchouwd van den kant der v e r- treotting of der bemoediging tegen alle gevaoren , onhei- len en de dood , die hij aanbiedt, — — Alles , wat ons in het Euangelie geopenbaard is , werdt in demelven voorgefteld , — als gewigtig voor ons hart en beflisfend voor onzen viandel. Doct. B r o e s , loco , raodo not. m laudato , pag. 292. fcribit : W»y moeten niet vergeten aan te merken, dat de gcloofsleer hier doorgaans van den proktikalen kant voorgedragen wordt , zoo als dezelve , en tot verbetering en tot vcrtroosting ftrekt, Triuraviri in Syuodo Hagana, a. 1831. quorum iudicium, de orationibus facris fuper Catechismo Paktino non abrogandis, exftat in Actis illius Synodi, pag. 157. confentiunt dicenti- bus, dat de Heidelbergfche catcchismus — • — zich voor het godsdienftig onderwijs in de christelijke geloofs- en zedeleer, vooral door deszelfs praktifchen geest, als hierin nog nimmer avertroffen , aanbeveelt. Clar. Heringa, libello faepius laud, p. 118. Het (leerboekje) inquit , behandelt al de hoofdftukkeu der her , uiet flechts als waarheden, die voorwerpen van on- ze kennis zijn en zektrheid hebben; maar ook als waarheden , vtor een icder yan groot gewigt , en die de voorwerpen van kartelijke belaiigftelling en dadelijke beeefening behooren te zijn, lot biYtrderittg van troost tn zaligheid. Similiter Clar. Dou- 158 C M M E N T A T I O dium enim capitiir a quaeftione, de unicd hominis Cliristiani confolatione in vitd et morte, QuA fum- matim monftrat^, resp. i. mox, quaest. et resp. a. indicantur tria fcitu nobis necesfaria , ut istd confolatione jruentcs beate vivamus et moriamur : quorum primum est peccati et mifcriae nostrae magnitudo , fecundum liberatio nostra ab omni pec- cato et miferid , tertium gratituclo pro ed libera" tiotie Deo dcbita. Singulorura deinde expofitione totus abfolvitur libellus. Hinc ortae funt multae disquifitiones ex hoc genere : Quid nobis prodest cognitio Creationis et Providentiae divinae ? quaest. ft8. Quid refurrectio Christi P 45. Quid gloria eius? 51. Quem fructum percipis ex fanctd con- ceptione et nativitate Christi? 36. Quem fructum nobis adfert ascenfio Christi? 49. Quid capimus commodi ex facrificio et morte Christi? 43. Quam confolationcm capis ex articulo de vitd aeternd ? 58. Qtdd te confolatur rcditus Christi ad iudi- canduin vivos et mortuos ? 52. Quid refurrectio carnis ? 57. Qiiid utilitatis ex horum omnium fide ad te redit ? 59. Hinc capita jidei Christianae , quaest. et resp. 22 — 24. ita in tres partes distri- buun- Bouman, p. ics, 1:4. laiidat C^techismura , dle de Christe- lijke leere f bij voorkeur als eene leer der vertroosting en der heiliging befchount en leert l/efchouwen ; en wclke liet naauwe tn onaffcheiielijlie verband tnsfchnn de Christelijke geloofs- en zedileer , op ecne duidelijke en tnffende wijzc t ons veor ttogett ftclt. THEOLOGICA. 159 buuntur , (j) ut prima fit de aeterno Patre et mstri creatione^ altera de Filio et nostri redttnptione , ter- tia de Spiritu fancto et nostri fanctificationc. Hinc fuminorum beneficiorum a Deo Cliri.stoque accepto- rum uti et officiorum debitorum coniuncta fit men- tio in iis, quae dicuntur de unicd confolatione , resp. I. de appellatione Christianorum , 32. de Christo Domino nostro , qu. et resp. 34. de commu- nione fanctorum , resp. z$. de iis , quibus acceden^ dum est ad menfam Domini , 81 , 82. de clavibus regni coelestis, 84, 85. de legis divinae praedicam tione, 115. et de precibus, 116, 117, 120—122. Hinc quaecunque nobis /ege divind funt impofita ita proponuntur ut praeftanda dicantur grati anif mi testificandi caufjl pro beneficiis a Deo acceptis , qu. et resp. 2. 86. 116. Hinc negatur , quaest, et resp. 64. doctrinam , de falute nobis absque me» 0) Quaest. et resp. 24. Germ. Diefe Artiekel werden ab» getheilt in drey theil. Der erst ist von Gott dem Vater , vnd vnfer erfchopffung. Der ander von Gott dem Son, vnd vnfer erlSfung. Der dritt yon Gott dem heiJigen Geist , vnd vnfer Heiligung. Belg. Defe Artijckelen iverden ghedeelt in drit deelen. Dat eerfte is van Godt den Fader , ende enfe fchep- pinghe, Dat ander vrin Godt den Sone en onfe verlosjinghe, Dat derde van Godt den heylighen Gheest , ende onfe falich- maekinghe. Sed , loco postremi falichmaekinghe postea edi- tum est heylichmakinge , quomodo legitur in Catechismo, adiecto 111. Marnixii Pfalmis , Antv. 1580 editis, vel hey- lighittghe, quod inm habet Cathechismus , Embdae apud Guil, Gailliartum editus a. 15O6. l6o C O M M E N T A T I O merito nostro concesfA, rcddcrc W) homines fecu- fos ac profanos, cum ficri non posfil , quin ii^ qui Christo per fidem infiti funt^ fructus proferant gratitudinis. Hinc denique , in doctrina de facris baptismi et coenac ritibus , iinprimis fpeciatur decla' ratio et obfignatio promisfionum divinarum Euan- gelio nobis datarum , resp. dd — 70. 74 — 76. Haec , qiiae in laudem Catechismi diximus , de coniunctis doctrinae partibus rheoreticis et practicis , uti et de fingularum vi ad emendandum et confolan- dum , quanti fint facienda , vidit et profesfa est Syn- odus Hagana, anno 1817. libellos commendando catecheticos non nifi eos, qui hactenus Catechis- mum Heidelbergenfem fequuntur. («) s. 13. (/) Quiest. 64. Germ. forgloft vnd verruchit Uut. Belg. for^heloofe ende godloofe menfchen. («) Decreti fumma huius est argumenti: Hei Algemeen Chrittelijk Synade der Hervormde Kerk iit het Koningrijk der Nederlanden , geJet hebbende op de menigte en verfchci- dtnhcid der Leerboekcn in de Nedsrlandfche Hervormde Gc- tueeitten in gebruik, heeft noodig geacht , als gefchikte cate- chifeerhoeken over de Christelijke leer, eeniglijk de zoo' danige aan t e p r ij z e n , welke in n a v o I g i ng van o w zen U e i d e I b e r g fc h e n Catechismus, niet alleen de Geloiifsleer f maar ook de zedenleer vrin het Evangelie opzettelijk behaiidelen, en di waarhedtn vait de Ge- loofiUer meest van derzcher vertronstende en h e i- ligende zijde voordragen. Caetera Kiuintur in laudato 'Jandboek, edito a Ven. G. van Jer Tuuk, Vo!. [. p. 329. Valdc quoquc ci funt lectu tligna, qu.ie Viri fum ne veneran- t H E O L G I C A. i6i S. 13. Re/igioms myfteria parce tractata, In doctrinae Christianae partibus gravioribus uort- nuUae funt reconditae et abftrufae , five , ut cum PauUo Apostolo loquamur, lAVjTvipix tiJ? euirs' ^elxg 9 quemadmodum in iis , quae ratione magiftrd Philofopht recte credunt ac docent , cum religione coniuncta, plurlma funt, quae nondum ingenio humano perfpici posfint. (v). In utroque genere pervestigando, Theologi, cum antiquiores, maxime Scholastici, tum qui post repurgata facra florue- runt, faepenumero modum excesferunt. Quorum quidem fedulitas, fi in disputationibus hominum doctorum et philofophorum ferenda, aliquando etiam propter contradicentium fludia laudabilis fit, certe in vulgari hominum indoctorum et catechu- nienorum inftitutione est viiuperanda. Iccirco lau- dem di J. Clarisfe, H. H. Donker Curtius et J. A. Stre* fo, decreti illius fuafores , ad Synodum retulcrunt, narrata iu 4iictii Synodi , Hagae Cotn. 1822. editis, pag. 44 — 50. coll. la. (v) Conf. Dan. Gerdes Oratio de via^ quam mysteria ra^ tionis parant ad recipiendum mysteria revelationis , adiecta Comptndio Theelogioe dogmaticae , Duisb. 1744. Ger. I o, Nahuys, Disf. de mysteriorum rtligionis u^tOTTtCTiKi ex naturae mysteriis adHruetd. Trai. ad Rhen. 1762. lac. Engelsma Mebius, in Commeniatione de mysteriis, ed. in Opp, Societ. Hag. pro vindicanda religione Ckristiani cditis!, a. 1787. pag. 336—342. L i62 COMMENTATIO dem meriti fiint Catechismi Palatini auctores eo, quod, in libello populari fcrihendo , non quidem haec mysteria disfimularent , fed parce ea tracta- rent, feque abftinerent ab argutiis nimiAque dili- gentia, in defcribendo, probando, illustrando ac defendendo. Cernitur haec prudentia in iis, quae Catechismi fcriptores docent , de Deo aeterno , resp. 24 — 26. «t iihiqus praefcnu ^ 27. de aeterno Dei conftlto ^ 26. de mundi procreatione e nihilo , ibid. de pro- videntid divind res omnes fustinente et gubernante , 26. de Dei Filio unigenito , 33. de naturd huma- nd ab eo asfumtd , 35. de Christi refurrectione , 45. afcenftone in coelum , 49. et reditu ad iudi' cium , 52. de Spiritu fancto , 53. de naturae humanae pravitate e lapfu primorum parentum ortd , 7. de rcgeneratione , 8. 70, de refurrectione carnis 57. et vitd acterndy 58. In fingulis enim locis cura inveniant Theologi , de quibus dubitare non liceat , quorum vero rationeni modumque haud perfpiciant, ortae funt in fcholis quaestiones et disputationes non paucae, parum vero fructuo- fae, ne quid acerbius dicam , in inftitutione popu- lari. Quibus cum Hcidelbergenfium circumfpectio impedire noluerit difccntium fidem, merito eorum prudentia laudatur ab acquis harum rerum aestima- toribus. (■»') S- 14. Cwj Doct. Reddintrius, lib. I. pag. 45—48. inter alia huc f T H E O L O G I C A. 163 §. 14. Controverjiae varie tractatae. Qui veram tradunt Euangelii doctrinam , a dis- fentientibus negatam et oppugnatam, hos oportet eam huc rpectantia , fcribit haec. In den Heidelbergfchen Catechis- mus worden die Jeerjiukken , die men v er b o r gen hedeti noetnt , uitmuntend voorgedragen , cn met voorzichtigheid be- handeld, —• De letr dtr eeuvnge Godheid van Vader, Zoon en Geest komt in denzelven eenvouwig yoer , met vermij* ding van alle die verivarrendc omfchrijvingen en bepaalingen , die men daarvan in de Geloofsbelijdenisfeu van het Concilie van Niceen, en van A thanafi u s aantreft : zelfs de voor eenvouwige menfchen onverftaanhare of gevaarlifke theologi- fche termen vnn generatie en uitgang worden vermedcn, De leere van de werking van den H. Geest is in den Catechis- mus allerfchoonst en inneemendst voorgefteld. — • — De leere der volftrekte foorverordineering ^ die door Calvijn op tene wijze voorgefteld was , v/elke vcele menfchen van dien tijd ergerde , wordt naauwlijks bijgebragt. Confentit Ven. Broes,lib. 1. pag. 290, 191. haec fcribens: vaft de verbor' genheden des geloofs wordt er te zijner plaats , maar door' gaans met groote omzigtigheid gcfproken. Gefchilftukken van louter befpiegtlenden aardmoge men elders onder het volk bren' gen, dit gefchiedt hier niet, Eyen min vindt men hier on- derwerpen , die ^smetifchen kortzigtig hegrip te hoven gaan , tiitgeplozen. Addit in nota : Schroeckh rekent het tot lof van den katcchismus , dat de leer vari K. a I v ij n nopens de Praedestinatie , ^e/;)'^ h:}' het uitdrukt, er volftrekt niet in viorkomt. Christl. KirchengL-fch. feit der Reformation , V. Th. s. Vi6. L 2 i6a C O M M E N T A T I O eani argumentis confirmare , et fententias ei con- trarlas refellere, ut difcentibus de veritate doctri- nae probatae fit perfuafisfimum. Laudandi prop« terea funt Catechismi Palatini fcriptores , viui hoc quoque docentium officio funt functi : in eoque magis laudandi, quod controverfiarum delectum habuerint, ad temporum fuorum necesfitatem cau- sarumque controverfarum gravitatem accommoda- tura , ac proinde coetibus Chriscianis et alum- nis disciplinae Christianae cum maxime profutu- rum. Ac primum quidem mulriplices Christianis , emendata sacra profitentibus, erant controversiae cum Eccleftae Rcmanac sociis : afiae raaioris ad fidei et pietatis integritatem moraenti , aliae raino- ris; aliae quoque in eruditorum umbraculis agi- tatae , aliae e suggestis facris declaraatae, aliae vulf^i sermonibus tritae. Quapropter etiam Cate- chisnii fcriptores alias tractarunt de industrid, aperte, copiofe , graviter, fevere; alias veluti transeundo et data occafione, breviter , tecte, obli- que. E priori genere funt haec. Unicits verusque Dcus est adorandas , ipfi foli est fidendum. Fu- gienda est omnis (x) fuperftitio , invocatio fancto- rum aut caeterarum creaturarum , et omnis idolo- latria , qud , praeier unum illum et verum Deum , aliud (.v) ronf. hudata e resp. 94, 95. pag. 135» 1S6. T H E O L O G I C A. 165 aliud quippiam fingas aut habeas , in quo fpem reponas, resp. 94 , 95, 117. Deus nulld imagine aut figurd cffingi debet potestve; creaturas autem etfi exprimere licet , vetat tamen Deus earum imagines fingi , aut haberi^ quo vel ipfas vel Deum pcr ipfas colamus aut honoremus: itsque in templis tolerari non posfunt imagines., (y) quae pro libris fint imperitae multitudini, ^6 — 98. Non licet iu- rare per fanctos aut alias creaturas ; nam lcgiti- mum iuramentum est invocatio Dei , qud petitur , ut is , tanquam unicus cordium infpector , testi- monium det veritati (2) et iurantem puniat , ft fciens fallat : porro hic honos nulli creaturae con- venit, loa. lefus Christus unicus est Mediator , Liberator , Salvator , fummus Bontifex , qui nos unico facrificio fui corporis redemit , ac asftdue pro nobis apud Patrem intercedit , falvans nos ab omnibus peccatis : lU adeo , qui a fanctis aut fe aut aliunde felicitatem quaerunt , («) etft verbo quidem lefu Servatore gloriantur ^ reipfa tatnen ab- (jr) Quaest. 90. Gerin. als der Leyen bucher. Belg, als boe^ ken der leeken. (2) Resp. 102. Germ. vnd mich Qwiille') flraffeny fo ich falsch fchwere , welche ehre denn keiner creatiiren geburet, Belg, ende my ftreffe , iudien ick valfchelick fv/eere , welcke eere gheene Crealure toehehoort, (a) Resp. 30. Germ. ob Jie fith fein gleich rhumen. Belg, »fft hen fchoon fijns met den mondt roemen. Haec maxime in leruitas dicta videntur. i66 e M M E N T A T I O abncgtnt unicum {b) Scrvatorem. (j:) Necesjc est enim , aut lesum non esfe perfectum Servatorem , aut qui eum Servatorem verd fide (ji) amplcctuH' tur , eos omnia in ipfo (tf) posftdere , (/) quac ad falutem requiruntur. 13 — 18. 29, 30. coU. i. 37. 49. 56. Coram Deo iusti fumus fold fidc in lefum Christum , fine ullo nostro merito , ex merd Dei mifericordid : nec Deo placemus fidei nostrae digni- tate^ fed fola fatisfactio ^ iustitia et fanctitas Christi nostra est iustitia coram Deo, nos vero eam non alid ratione quani fide (^g) posftmus am- plecti aut nobis applicare. 59 — 61. Bona opera nos- tra non posfunt csfe iustitia vel pars aliqua ius- titiae coram Deo , propterea quod oporteat cam iustitiam , quac in iudicio Dei conftstat , (Jf) pcr- fecte abfolutam esfe , et omni ex parte divinae legi (J>) Resp. 30. Germ. Saligmacher vnd Heilandjefum. Belg llcylandt ende Salichmaker Jefuw. (tT) Resp. 30. Germ. Denn enfwedcr Jefus nicht ein v«i- komvtener Ueiland fein mufs, oder etc. Belg, ff^aut van tween een, ofte Jcfus en moat gesn volkomen Salichmaeker fiitif efte etc. () qui iam, fecundum naturam fuam humanam , tamum in coelis est ad dexteram Patris , ibique yult a nobis adorari, In misfa autcm negatur , vivos et mortuos habere remisfte' nem peccatorum (^q) propter unicam Christi pas^ fionem , nifi etiamnum quotidie Christus pro ip- fis (r) a Sacrificulis oferatur : (5) tum etiam do* cetur , Christum corporaliter fub fpeciebus panis et vini esfe, ideoque in illis adorandum esfe, Atque ita (/) ipfum Misfae fundamentum nihil aliud est , quam Haec nondutn leguntur in fecundS editione Germanica. Conf. hac de re dicenda Seciione posteriore. Quae vero in editio- nibus fubfecutis quodammodo diffbrunt ab interpretatione Lati« n^, ea annoc. r indicabo. Vid. et ann. j:. (/)) Resp. 80. Germ. ed. III. der jetzuntl mit feinem wa- ren Leib iin Himmel zur Rechten des f^aters ist y vnd dafelbst tvil angebettet werden. Beig. die nu naer fijne menfcheliche fiatnre niet op der Eerden , maer in den llemel is, ter rechter handt Gods fijns faders ende daer wil yan ons aatigebeden fijn, C?) Resp. 80. Cerm. durch das leiden Christi. Belg. door dat lijden Christi. (r) Resp. 80. Germ. von den Mefsprieftren geopffert werde. Belg. van den Mespriefteren ghcoffert werde. O) Resp. So. Lat. tum ttiam decetur adorandum esfe, Quae modo ann. dicta funt, valent quoque de his. Vid. et ann. t. (0 Resp. 80. Germ. ist die Mefs im grund ein abgottifche virleugnung defs tinigen opffers vnd lcidenijefa Christi. Edit. m. ist die Mcfs im grund nichts anderst y denn ein Ferleng- nung des einigen opffers vnd leidens yefu Christi , vnd ein ver- »itl(Jeyft Algiitlerey. Bclg. is dit lUisfe in den gront anders nitt , T H E O L O G I C A. 1^9 quam abnegatio unici illius facrificii ct pasfionis lefu Christi i, et execranda idololatria, 80. E posteriori gencre funt haec: Credenda funt omnia^ quae fiobis in Euangelio promittttntur^ («) quorum furnma in Symbolo Apostolico , feu in ca- pitibus calholicae et indubitatae omnium Christia' norum fidei breviter cotnprehenditur. 22. Itaque Synibolorum aiictoritas pendet ex Euangelio: ne- que admittendae funt traditiones humanae , conci- .liorum decreta aut placita Pontificum. Deus fe in fuo verbo patefecitm 25, 95, ^G ^ 97. Deus (v) fuam eccleftam viva pracdicatione verbi fui vult erudiri. 98. Christus fideles dc falute {wt aetcrnd certos facit Spiritu faucto. i. 21. 53, 54. Itaque in fide et fanctitate funt perfeveraturi neque iin- quam deficient aut peribunt. Nullum non pecca- tum poend aeternd dignum est , 10. neque adeo agnofcitur difcrimen inrer venialia et mortalia pec- cata. Anima pia, postquam e corpore excesftt , e vestigio ad Christum asfumitur , 57. non migrabit in ignem purgatorium. Christas duo facramenta in' niet, dan een verloocheninghe der eenighen offerhande ende lijdens Jefu Christi , ende een vervloecte Afgoderije. C«) Resp. 22. Gerin. welchs vns die Artickel vnfers algemei- nen vngezweiffelten Christliehen Glaubens in einer fumma leh- ren. Belg. dwelc ons die Artijkelen onfes alghemeynen e»de ingetwijfelden Christelicken geloofs in ecner fumma leeren, (v)Resp. 98. Lr\t. fuam Ecclcfiam. Gcrm, feine Christen- keit, Belg. fiJHe Christcnen. I70 C O M M E N T A T I O injlituu. 68. colL 66. non quinque alia, confir- maiionem , poenitentiam , ordinem , unctionem ex- tremam et matrimonium. lUis utendum est in coc' tibus divinis. 103. In baptismo adhibenda est aqua non locus dandus chrismati , fputo , fali , reliquis auctoritate humana invectis. 69. Convivium a Chri- Ilo inflitutum dicitur Z)o»;/;«co(?««, non cucharistia, 75. In hac coen^ edcndum est dcfracto panc^ahiii- nendum a placentuHs , quae non manducentur, 75. Catholica Ecclefia coetus est in vcrd fide confcn- ticns , cui capite vifibili non fit opus. 54, Ad communionem Sanctorum non pertinent merita aUo- rum aUis imputata. 55. Claves regni coelestis da- taefunt, non uni Petro aut Episcopis Romanis, fed EuangeUi interpretibus et Ecclefiae antistitibus legitimis. 83 — 85. Disciplina ccclefiastica non nifi cx mandato Christi est adminiftranda. 85. Decalo- gus (y) in duas dividitur tabulas , quarum prior quatuor , posterior fex praeceptis confliat. 93. E primo igitur praecepto non fiunt duo : nec decimum in duo dividitur. Concluditur precatio verbis : quia tuum est regnum et potentia et gloria in fecula , 128. quae ignorat verfio Latina vulgata. Suae (iv) Quaest. c-t resp. 93. Germ. Wie werden diefe Gcbot ge^ ttilt? In zwo Tafelti, deren die erfie in vier gebotten /cliret , caet. Die ander in fechs gebotten , caec. BeJg. Iloe werden de- ft thien gebtden ghedeelt? In (wee tnfelen , daeruan de eerfit leerct , ciet. Die aiider cact. T H E L O G I C A. 171 Siiae aetatis Anabaptijlh et M e n n n i S iin 0- nis Catechismi Scriptores oppofuerunt haec. (;i;) Ipfe filius Dei , qui est et permanet verus ac ae- ternus Deus , naturam vere humanam ex carne ct fanguine yirgitns Mariae operatione Spiritus fanc- ti (j) asfumfit , ut fimul fit verum femen Davidis , frairibus fuis per omnia ftmilis^ excepto peccato. resp. 35. (^z) Naturae humanae pravitas existit e lapfu et inobedientid primorum parentum Adami ct Evac: C^') hitw natura nostra ita est deprava- (£f , ut omnes in pcccatis concipiatnur et tiascamur, (qu, ct resp. 7.) Etiam fatwtisfimi quique ^ quam- diu vivunt , habetit tantum cxigua initia obedien- tiae legi Dei praeftandae. r. 114. coll. 60. Nostra ctiam C*) Resp. 3S. Germ. der ewige Son Gottes. Belg. tJe eewige Sone Gods, (j) Resp. 35. Germ. an fich genomen hat. JBclg. aengheno' men heeft, (st) Hiec oppoflta esfc, non tantiim veteribus Eutychianis , fed etiam Mennoni et qui cum eo faciebant, colligitur ex IJ T Cini £.vj)licatione , collatd cum Calvini Inftit. Christ. relig, Lib. 11. c. 13. Inflructione adv. .^naliaptistas ,fcnpi!i. a. 1544. inferta Oj>p. Vol. Vill. pag. 371—373. et epist. eius Martino Micronio fcriptil contra Mennonem , in Opp, Vol. IX. Part, II. pag. 186— 109. iicm Micronii Apologie ef verandtwoordinghe op XX. verfcheyden ArtiksJen die Men- no Syraons heeft wtghegeuen. Embd. 1558. C<») Resp. 7. Germ. im Paradeis , da caet. Belg. in V Pa- rudijs , daer caet. Conf, pag, 112. ann. ; et Urfini ExpJitar lio, Opp. Vol, 1. col. 67. iri C M M E N T A T I O aiam praefianthfima quaeqae opera iti hac vitd funt imperfecta atque adeo peccatis inquinata. 62. C^) Infantes Christianorum eiiam funt bapti- zandi, 74. ^c). Potest quis pie per nomen Dei iu' rare , cum vel magifiratus (» T H E O L G I C A. 173 m caedes fierent, Magifiratum gladio armavit, r, 105. Magifiratus furta et rapinas punit. iio. Ma- giftratui fides et obedientia est praefianda. loi. 104. (/■) /Inima pia, postquam e corporc excesfit, e vestigio ad Christum asfumetur^ neque adeo dor- miet usque ad futuram conjunctionem cum corpo- re. 57. (K) Haec caro^ potentid Christi excitata, rursus animae unietur , non novum corpus crea- bitur , quod anima fit receptura. ibid. (0 Qui feculo XVI. Libertinorum nomine gloria» bantur , Deum , hominum Procreatorem , Confervato- rem et Gubernatorem , hoc ipfo etiam raali aucto- rem esfe dicebant , ac proinde negabant , aut puni- ri peccata, aut legem in Ecclefid Chrisiiana esfe docendam, Proinde mihi quidem videntur Catechis- mi Palatini Scriptores his oppofuisfe faniorem doc- trinam , qui neganc , Deum homines pravos et per- verfos condidisfe ; (r. 6.) hominibus iniuriam facere , in dem taiiichlag zu weren, Belg. die Ouerheit draegt dat fweert, den doodjlag te weeren, (») Conf. llrfini Explitatio quaest. 104. Catech. maior ^ qu. et resp. 192. 199. 323. cum Cal vini Inftit, Christ. reltg. Lib. IV. cap. XX. et Inflructionc adv, Anabaptistat ^ vn.% VI. Op. Vol. VIII. pag. 364—367. Qi) Conf. Urfini ExpUeatio quaest. 57. cum Cal vini Pyy- ehopannychid, fcriptd a. 1534« emen(iai4 a. 1536. repetit4 ip eius Opp, Vol. VIII. pag. 33S— 355. (I) Conf. Urfinus loco modo laud. Opp, col. 223, 224, coll. cum Cal vini Inflit, Christ. rtlig. Ljb. III. cap. XXV, 174 C O M M E N T A T I O in lcge flagitando , quae pracftare ncqucant ; r. 9. ei , (ff?) hominum contumaciam et defectionem di- mittcre impunitatn : r. 10. docentque , Deum op- timo confilio («) velle , legem fuam exacte et se- verepraedicari , quamvh nemo Jit in hac vitd ^ qui eam fervare posfit. 115. Alia mitto , quae ad hanc caufam referri posfe cuipiam videanturi Co) Antitrinitariorum ^ nominatim Michaelis S e r V e t i et fimilium , faec. XVI. ante S o c i n o s in publicum prodeuntium , erroribus oppofita funt ea, quae tradunt Catechismi Palatini AuctorCs, de Deo Patre , Filio et Spiritu fancto, uti et de Chri- fti (w) Quaest. lo. Lat. Num Deus hanc contumaciam et defec- tioncm homiiiis dimittit imptinitam ? Germ. tVil Gott fnlchcn vngchorfam vnd abfall vngeflrafl iasfen hingehen? Belg. H^ilt Godl fulcke vnghehoorfaemheyt etide afval onghcftraft laetent fjt) Qli. 115. Lat. Cur igitur vult Deus legem fuam ade» exac- te et fevere praedicari , tum nemo Jit in hac vitd, qui eam fcrvare posfit? Germ. Ti^arumb lcst vns denn Gott alfa fcharff die zehen Gehot predigen, weil fie in diefem leben niemand halten ian? Belg. tFatrom lact ons dan God alfo fcherpelick die thien Gheboden prediken , fo fe doch niemandt in defen lerien houden kan? (0) Conf. loca Catechismi indicata, pletiius laudata pag. ii^, 113 et 138» UrTini Explicatio qu. et resp. 115. et Lf cnrumTheol. \. Quacst. II. Opp.Vol. I. coL 432. d. cum Cal- vinilnjlit. Christ. relig. Lib. L cap. IX. XVIL 5§ 2—5. /"- ftructione adv. fanaticam et furiofam fectam Libcrti iiorum , qui fe fpirituales vocatit , primum edita, a. 1544. rcpctitA in 0/>/). VoL VIII. pag. 374 — 403. et ady. Franeiseanum libertinorum erreris fcctatorcni , fcripta a. 1:^47. ihJil. pag. 403— 40S. T H E O L O G I C A. 175 fli naturd hmnajid ac divind ^ quaest. et resp. 25, 26, 33, 35 et 53. {p) Lutherams^ qiii feculo XVI. medio florebant, pars eorum oppofita fuit , quae , ad refellendos Pontificiorum de facrA Coena errores , in Catechis- mo Palatino , qu. et resp. is—79' paulo ante pag. 147 — 149. laudavimus. Quemadmodum enim hi Transfubfiantiationem docent , ita illi acriter Confub- flantiationem propugnabant , fibi perfuadentes , in Coena facrjl fubftantiam corporis et fanguinis Chri- fii in, cum et fub pane et vino esfe. C^)^Qu3 cum fen- Q>) Conf. loca Catechismi laudata, pag. iii, 117, ng et 129. Urfini Explicatio , et Luc. Theol. II. Quaest. IV. de tribus perfonis in und Deitate, Opp. Vol. I. col. 488—545, Confesjio fidei Theologorum et Minijlrtrum Heidelbergenfium , de uno vero Deo et tribus in eodem perfonis, et de dttabus in und perfond Christi naturis , ed. a. 1574. «iJetita Opp. Vol. II. P«g. 384—410. Calvini Inftit. Christ. relig. Lib. I. cap. XIJI. §§. 21-29. Lib. II. cap. XIV. §§• S-8. et Defenfio trthodoxae fidei Sacrae Trinitatis ady. prodigiofos errores Michaelis Serveti, primum ed. a. 1554, inferta Opp. Vol. VIII. pag. 510—567. (7) Conf. Urfini ■Ex/>/»V»^/V qiiaestionumlaudatarum, rAe/« He Sacrd CoendDominiXXV—hX. a. IS59. (0^i>. I. 786-801.) it ^ AvTaTOKfKTii; ad Tilem. Heshufii et Flacianorum ex- ceptiones,^. 1561. (iOpp. II. 1431 — 1450.) Analytica Refpon- fio ed argumenta D. Kemnicii, a. 1564. (ibid. 1449— 1456.) Exegcfis verne doetrinae de S. Coe»<» ,eod. a. (ibid. I. S02— 909.) Apelogia Catechefcos Heidelb, contra Flacianat criminationes Resp. II. in.iV. V!. IX. cod. a. (ibid. 9—16. 20—27.47—52.) Refi'onfio ad ceufuram Tlieolugorum quorundam de Catcchefi ijC C O M M E N T A T I O lentcntiA eo tempore copulata erat opinio de cor- porc Chrijli^ una cum divin^ eius natura, ubique prae- PitJfit. X - Xni. eod. a. (ibid. 69—72.) Refponfa ad fex Quat- ftiones lie S. Coend. eod. a. (ibid. 75—78.) Acta olhquii Mul- brunnenjis inter Electorales Palatinos et fTirtembergicos Theo' logos , de ubiquitate five omnipraefentid ctrperis Christi et de fenftt verborum Christi , hoc est eorpus meum , etc. cod. a. (ibid. 8s— 168.) Scholia in Nic. Selnecceri libellum di Coend Domini , a. isfis. (ibid. 1437— IS08.) Refponfio ad loh. Marbachii et loach. Morlini fcripta quaedam lcontra Hcidelbergenfes Tlieologos. eod. a. (ibid. 1509— i55o«) Rtfpon- fio Palatinorum Theologorum , ad Epitomen Colloquii Maul- bruunae inftituti , fer fVirtembergenfes Theologos publicatam, a. 1563. (ibid. i69— 350.) Refutatio fophismatu» et cavilla- titnum repetitarum aTheologis irirtemburgicit. eod. a. (ibid. 35l»»37?I.) Confesfio fidci Theologorum et Minifirorum Heidel- bergen/ium, ile S. Coend. 1574. (ibid. 410 — -438.) Notatio ad Confesfionem Ecclefiarnm Pomeranlae de verd praefentid cor' poris et fanguinis 1. C. in facramentn Coenae. a. I582. (ibid. 1551— 1554.) Defenfio argumentorum aliquot ^ ttb Orthodoxis contra nhiquitatem corporis Cliristi et realem idiomatum in ipfis naluris communicatinnsm all'itorum. eodem ann. (ibid. 1583 — t6o6.) Conftderatio Commonefactionis Davidis Chyrraei de S, Coend. a. 15S3. (ibid. 1139— 1404.) <^um Calvini Inftit. Christ, relig. Lib. IV. cap. XVII. §§, l5_3_|. Tract. de Cocnd Domini. a. 1340. Opp.VoX, VIII. pag, I — p. Catech, Ecclefiae Genev. a. 154'?. qii. et resp. 341—357. Cnnfesfio fidei ,nomine Eeclefiarum Gallicarum fcripta ,i. 1562. (ibid, pag. 96—98.) Confenfio mutua in re facr.tmentarid mi' niftrorum Tignrinae et Gonevenfis Eeclefiaa.^, [554. (ibid. pag. 643—659.) Secunda defenfio piae et orthodoxae fidei d* ^aera- mittlisy contra I o a c h. Westphali calumnias, a. 1556. (ibid. CjO.—iSr4.')Vltim«admonitio t.d W e s t p h al i! m. a. 1557. (ibid. 6ns— 723. T H E O L O G I C A. 17? praefetiti. Huic errori contradictum est ab Hei- delbergenfibus , qu, et resp. 46-^48. quarum ar- gumentum indicavimus , pag. 119, 120. (r) Nec placuit iis Lutheri de Christi descenfu ad iTife-^ ros fententia , cui praetulit Urfinus, resp. /J4, C a 1 V i n i inventum. (j) Quae in Catechismo , qu, et resp. 97 et 98. de imagimbus non toleran- dis in templis Christianorum , monentur, contraria quoque fuerunt facilitaii Lutheranorum : (j) qui- bus etiam displicuit divifio decalogi a TheologiS Palatinis probata. («/) Pu* 685—723.) Epiftola Polonis Eaangeliitm profittntihut tt Eccle* fiarum Ministris fcripta, 9. Cal. Nov. 1557. (Vol. IX. P. Ilt p. 115 > 116.) Dilucida explieatio fanae ioctrinae de verd par'' ticipatitne carnis et fanguinis Christi in S. Coend , ad discu- iiendas Heshufii i»«ia/<»f. a. 1561. CVol.VIil. pag. 723— 743.) Optima ineundae concordiae ratio,Ji extra contcntionem quae* ratur yeritas, eod. a. (ihid. 743, 744«) (r) Conf. praeter alia loca Calvini et Urfini, atiD.;tnO' do indicata, huius Explicatio Catech. qu. et resp. 40. 46—484 50. Apologia Catech. Jleidelb, Resp. I. (O^^. 11. 3— 9.) et Re* fponfio ad Cenfuram de Catech, Palat, III— VI. (ibid. 6:— 67.) illius Jnftit. Christ. relig. Lib. II. cap. XVF. §§. 14, 15. (0 Conf. Urfini ExpUcotio cum Calrini Ififtit. Chrisi. rttig. Lib. II. cap. XVI. §§. 8—12. (/) Cpnf. cum iis, quae pag. 16$. notavinius^ Urfini Explicatio, /Ipologia Cotech. Hr.iielh. Resp. VII]. (0/>/>. Ih 34 — 46) Responjto ad Cetifuram de Catecheft Palaf. XV» XVI. (ibid. 72, 73.) et Calvini Inftit. Chrsst. rtlig. \.\h, \i cap. XI. S§. s^8. 12, 13« («0 Conf. cum iis, quae pag. 170. dicta func, Urfini Exi 178 C M M E N ;T A T I O Fiiere inter Lutheri rectatores fcc. XVI. dicti yintinoiniani ^ putanre£ , Ifgem Ciiristianis non esfe denunciandani , bona opera ad fulutem csfe noxia et perniciofa , et quae his funt affinia. His fanctiorem doctrinam oppofuenint Catecliismi Palatini Scrip- tores , quaest. et resp. 3. 86, 87. 91, 92. 114, 115- 00 Haec de controverfiis in Catechefi tractatis dic- ta et documentis probata facile inducunt nos , ad fubfcribendum iis , quae in libelli laudcm a Viris doctis funt fcripta. (yT) §.14. plicatio qu. et resp» 93. et Apohgia Caiech. Heidelb. Resp. VIII. iOpp. 11. 29— 34.) et Calviiii Infiit. Christ. relig. Ub. II. c. VIII. S§, 12. 50. (v) Conf. cum iis, quae pag. 132, 13?,, »34« '38. laudata funt , Urfini E^plicntio qu. et resp. iis. et Calvini Inflit. Chritt. relig. Lib, I!. cap. v'ii, et cap. VHI, §. 51. (■w) Doct. Broes, loc. 1. p. 291. yan nuile Jcetterijeu , ult htt A r i a n i sm e , SabellianismCy Nestorianisme, £ u t y c h i rtn i s m e , Ap ollinarisme, welke zno Jikwijls tot verveling of verwarring der toehonrdcrs op den prtdikfloel gtbragt zijn., v/ordt er in gcz THEOLOGICA. 18^ Agnofcit legeni fibi impofitam : Deus a mc postu- iat , ut y quam mihi chara est falus animac meae^ tam ftudiofe vitem et fugiam omne peccatum etc. 94. coll. 103. 105. iii. 112. Par fere est ratio enunciatorum numero plurali, ad indicandos Christianos genuinos. Multae enim quaestiones hac fiunt ioxxai: quid a nobis postu- lat lex Dei? 4, coU. 8. estne ulla ratio aut v/«, qud Deo reconciliemur? 12. coU. 13. 14. quid nobis prodest refurrectio Christi? 45. coU. a8. 43. 47. 49. 51. 65. 67. 71. quidest^ cur bo- na opera faciamu s? 86. coll.io^. 107. 120. In eandem fententiam refpondetur pasfim fic : mors nostra non est pro peccatis nostris fatisfactio ; resp. 42. 43. Christus pro nobis intercedit; 49. nostra etiam praefiantisftma opera funt imperfec' ta; 62. postulat Deus , ut proximum'\aeque ac nos ipfos diligamus. 107. Conf. 8. 13. 17. 18. 22. 24. 28. 29. 31. 38. 40.45—47.49. 51.63.65—67. 70. 72. 73. 76. 79. 80. 86. 91. 93. ^6 — 99. 104. 107 — 110. 113. 115. 117. 120— 'I28. Interdum con* fulto numerus fingularis cum plurali coniiingitur, propter rei indolem, ut resp. ^x. fide asfentior omnibus , quae Deus nobis patefecit ^ certo fta- tuens , non folum aliis , fed mihi quoque dona^ tam esfn remisfionem peccatorum , etc. item quaest. 36. quem fructum percipis ex fanctd concep' tiotie et tmtiviiote Christi? ad quam respondetur: qu(;d is nos/er fit Mediatur ^ etc. Ne vero ille fre- ipo C O M M E N T A T T O freqaentisfiinas primae pevfonae ufus cuipiani erran- di dubitandive anfam pracbere posfit, facit inter- pofita mentio, mox homims ^ qu. et resp. 6. 9. 14. qu. 10. 64. nattirac humanac ^ qu. 7.resp. 16, et (iniverfi gencris hnmani , resp. 37. mox hominis Chrisliani , qu. 22. 116. Ecckfiae Chrisii , resp. 50. coetih Christi^ 54. electorum^ 52, credentium five fidelium , qu. 77. et resp. s^$. 64. C6. Itaque frustra nonnuUis haec forma vifa est periculofa. (Jt) Certe , qui Catechisraum pro concione interpre- tantur^ posfunt auditores de hoc qualicunque pe- riculo vitando monere. Equidem profecto mihi , Guni Viris Doct. Reddingio et Broefio, vi- deor , in hac ipf;^ formS , laudandi libelli materiam invenisfe. (f) s. 3. (/i) Ilis contradixerunt Franc. Ridderus, Sevenvoudige Oeffeningcn oyer de Catechismus. Rotr. 1671. I D. bladz. 19. Pfecrus Curtenius, Lcerredenen oyer den Ileidelb.Catech, Lejd, 1790. I D. Iiladz. 7. et Barthol. Ouboter, ^«r- ilaaring vait dcn HeideHt. Katech. \ D. hladz. Ii. (Q Docr. R d d i n g i u s , in libro, over den Heidelb. Catech. Y')l . lil. 1'. :';7. liaec fcribit: I» rfc» Heidelb. Catech. ii-orrfr elk ine;isch bij zich zeiven , bij zijneit ti.elliind en belangcn volftrekc l)?pa^.lri. Dit iinderfchfidt dczeii CHrechismus van yeele anderc herboeken af eene zeer ^uvflipe wijze. De waarbeden en pHg' ten wordcn nicl zoodanig vtorgedraagen , dat een ieder /let (nheele hnehjen leezen Jian^znnder aan zick zelvcn te dcnken , tnnar overal vindt elk zijneit eigcnen unam, overal worJt £e li'f^;tr , a/j i>et ware , aangefpralcen , en de andwoorder fprecJft oyernl in den eerjlcii pvffoon .^ !.el <:// in his tnkclvoii- wipt T H E L G I C A; ,91 §• 3- • Singttlac eius paries ex ordine traduntur.- De ordine , quem Catechismi Scriptores , in trac- tandis doctrinae Christianae capitibus, elegerunt, noti melius iudicare posfumus, quam ex ipfius Urfini verbis , qui , in explicatione primae quaeflionis et refponfionis : quaeftio ^ inquit, dc confolatione ideo primo loco est poftta , quia con- tintt fcopum et fummam totius catechismi. Scopus est, ut habeamus firmam confolationem in vitd et in morte. Propter hanc enim tota doctrina coe- lestis A Deo est revelata , et a nobis potisftmum est difcenda. Summa in eo confiftit ^ quod fumus Chrifto per fidem inftii , per eum dllecti et recon- ci- ivige van zich zelven alleen , het zij in het meervonwige met injluitittg van zijne medemenfchen of medechristinen. Die an- dtrs nimmcr aan zich zelven dcnkt , cn zijne eeuwige belanget, Hiet behartigt, wordt dour den Catechismus ■>vel genoodzaakt , om dnar aan te dcnlen. Als hij al leerende of leezende dt woorden yan dit Leerbock overncemt , dan moet hij zich zel- ven -^cl afvraagen : pasfen die ■^^•oorden wel in mijnen mond? gelove ik dat wel? bejia ik zoo? bczitte ik dat? Doct.Broes, lib. 1. p. 292. yoorts moeten wij »iet vergeten aan te mer- ken: — dat een elk hier bij zich zelven bepaald wordt , zoo- dat hij het hezwaarlijk nalaten kan , de toepasjing op zijn eigen hart en Jeven te maken : en dat de voordragt vaak in dien gemoedelijken toon gefchiedt^ welke hij een icder, die niet gtheel ongevoelig is , dcn diepflen en lcve„di^'fts„ i„drul- vtrvtkketi ir.oet. 192 C O M M E N T A T I ciliati Deo , ut ab eo curemur et fervemur in aeternum. Iccirco continuo quaerendum erat de iis, quae honiini Christiano fcitu fint necesfaria^ ut illd confolatione fruens beatc vivat et moriatur, r. i. Sunt autem tria , r. 2. quorum primum est in peccati et miferiae magnitudine, dlterum in liberatione a peccato et miferid, tcrtium in grati^, Deo pro ilU liberatione debitft. Hinc tres exiftunt libelli partes , prima, qu. et resp. 3 — 11. altera, la — 85. tertia^ 86 — 129. Cuius dispofitionis cau- fam tradit Urfinus, in Oratione^ fupra pag. i8o. laudatjl, iJC) ubi, postquam docuerat, totam Catechismi doctrinam , non ex aliis principiis et fundamentis , fed e libris divinis esfe exftruendam , fic pergit: atque haec ipfa est caufa , quare in doctrind Eccleftae non , ut in artibus conflituendis faciunt artifices , et omnino faciendum est , poste- riora et minus nota ex prioribus et notioribus me- thodo demonfirativd exfiruantur ; fed partes ordine historico recenfeantur , quem ipfe Deus in fuis pa- tefactionibus , in generc humano creando et ex interitu revocando fervavit , et quo in facris libris et in fymboUs ariiculi fidei recitantur. In hac au- tem dispofirione eundem fere animadvertimus or- dinem , qnem PauUus if^poftolus , in epiftoU ad Romanos, tenuic, primum agens de miferiil hu- mani generis per peccatum, cap. I: iK — III: 20. dein' <;*) Oftrum Vol. I. COl. 4 »7. t H E O L O G I C A* 193 deindc^ de liberatione ab ea, cap. III t 21— XI: 36. denique^ de grato animo , quo liberatos oportet esfe erga Deutn, cap. XII: i-^XV: 13. In pritnd autem Catecliismi parte, miferia hominis fpectatiir, in naturae humanae depravatione , quae cognofcitot e Dei lege. resp. 3. Ilaec enim amoreffi iubet , 4. a quo nos alieni fumus. 5. Ita autem non a Deo fumus procreati, 6. fed a primfl integrltate delapfi, cum primis generis nostri parentibus , dia- boli fraude pellectis. 7 — 9. Lex vero , iubens ianctitatem , minatur improbis poehas temporales et aeternas , 10. postulante Dei iuftitiS, nec re-* fragante eius raifericordiil. ii. In fecundd parte, fpectatur hominis liberatio^ de quA, per Dei iu- ftitiam , defperandum foret , la, fl ea,veiano^ bismetipfis, 13. vel ab aliis natiiris esfet petenda, 14. quandoquidem nobis opus ^st tali Mediatore , 15. homine vero et faiicto, 16. naturacque dlvinae focio, 17. qnalis nemo est , nifi Dominus nostef lefus Christus , a Deo , 18. olim pfomisfus ^ nunc nobis donatus. 19. Huius ope fervantur, non quidem omnes miieri , fed qnicunque ver^ fide cum eo iuncti beneficia eiiis amplectuntuf. 20. Huius fidei indoles defcribitur, 21. ct, quibiis in rebus credendis fiiiutariter vcrfetur, uberius enarratur, duceSymbolo, q, d. anostolico. 22-^58. Hac igiiur fide Liberatori habita abfolvimur ccit:* meritil poenA , vitacquc aetcrnae fpe beamur, 59 61. non benefactoriim mnrito. 62—64. ^^"^'^^ fi'-^'-s pei' N Euaiio 194 COMMENTATIO Eiiangelii praedicationem in animis Spiritus fancti efficacitare accenfa, ab eo condrmatiir facramentis , 6$ — 6-^. non nifi duobus , 6^. baptismo , fcilicet , 69 — 74. et facr^ Coenfl , 75 — 81. ad quam ne ad- mittantur aperte profani , opus est disciplind ec- clefiasticil , cuius ratio legitima defcribitur. 82 — 85. In parte tertid , de homiTiis gratitudine , bonis ope- ribus probandd, fpectatur eius, tum necesfitas et falubritas , 86 , 87. tum vera ratio in converfione hominis ad Deum , 88 — 91. tum denique norma , lex Dei. 92 — 113. Ad quam normam liberati ferio vitam inftituere incipiunt, 114. dolenies in- terim vitia fua, ardenterque precantes a Deo Spi- ritus faneti gratiam , qu.1 magis magisque progre- diantur. 115. Preces enim , quibus vel maxime gra- tus animus declaratur, Cliristianis funt necesfariae et fructuofae, 116. fi quidem fiant convenienter Dei voUintati, 117. et formulae a Chrifi:o prae- fcriptae. 118. Ita in formulae huius interpretatio- neoi deOnit Catcchismus. 119 — 129. Hic igitur ordo libelli merito dictus est diluci- dus , ab M e n r. B u 1 1 i n g e r o , feniore , Theologo Tigurino. (/) Ordinis aurem perfpicuitas toties iu- vatur aptd continuatione rerum et verboriim , quo- ties ab uno argumento ad alterum tranfitur. Cer- ni- (J^j Bull.ingeri iudidum, de Cittechefi Bl. Palat, s. «5(33. ediium , legitiir praefixvm Apehgioe Catithismi ij»id»ll. sV U r t i n o rcri[>tae, in Vol. 11. Ofierum laurtd. / T H E O L O G I C A. m hitur illa imprirais in quaestionibus , a quibus hova pars orditur. Exempla funt in quaest. 12. Quo^ niam igitur , iusto Dei iudicio^ temporalibus et aeternis poenis obnoxii fumus , estne reliqua ullA ratio aut via , qud his poenis liberemur et (m) Deo reconciliemur ? in qu. d^. Quoniam igitur fola fides ncs Christi^ atque omnium («) beneficio- rum , participes facit , unde (0) hacc fides proficis' citur ? et in qu. 86. Cum (/>) ab omnibus pec^ catis et miferiis , fme ullo nostro merito , (f ) foid Dei mifericordid , libcrati fimus, (r) quid tst , cur bona opera faciamus ? Nec negligenda funt in refponfionibus ea , quibus transitus praeparatuf ad novum argumentum. Sic a sacramentis tranfituf ad difciplinam ecclefiasticam , resp, 82. ubi mentio fit de arcendis a Coeni facra profanis , utendo clavibus regni coelestis, Similiter tranfitus fit a lege divind ad precesi, r. 115. (5) Cae^ C«») Quaest. i;. Cerm, -.viderumb zu gnaden kommenf Belgj ".vederem ter ghenaeile» kommen? (") Quaest, 65. Germ. feiner wolthateti, Belg. fiiner weh daeden, (e) Quaest. 65. Germ. komt folcher glanbei Belg. kovii fulek ghelooue? (?) Quaest. £6. Germ. ■wir denn aufs unferm elendt, Celss •wt onfer allendicheyt, C?) Quaest. 86. Germ. aufs gnadcn, Belg. alLeh ■wt ge^ haeden. (r) Quaest. 86. Germ. waruml/ follen ■<.v!r ^nte ■werck thaHf Belg. tvaerom moeten ivij dan noch goede v.erckni doe» ? (f) lustum Catecliismi ordiiiem impenfe laudavit \'en. v a n N 2 ^^6. Vol. I. pag. 13-. 6. (/) Ciir. J o h. Rns, IHstnrisch Bcrigt CTet. aiuea laud, P:i*?- 53. 5''- ( tt iiuetiorum edicionc- Liigd, Ijat. 1704. col. 1133— ijp^i i T H E O L O G I C A. 199 Catechismus Concilii Tridcntini ^ niultique alii hu- ius generis libelli , a Romanae Ecclefiae doctoribus editi , has tres formulas , ex eorum fententid ex- plicatas , continent , ita etiam a viris praeclaris , qui facris emendandis operam feliciter dederunt , omnis adhibita est cura fcribendis libelHs, quibus hae ipfae formulae exhiberentur , additA interpre- tatione iusta e libris facris duct;l. Praeiverunt Lutherus et Calvinus: fecuti funt plurimi, in his Urfinus, editis duobus Catechismis , et Palatini, (^x) Quo facto, inflituta, quae fupererant , lau' (x) Plures laudavic Docc. Reddingius, in libro over den, Htidclb, Catech, p. 60— 64. iVieniorari quoque merentur I. 1'ih. a Lasco brevis DisquiQtio fidei, ufitara in peregrino' rtm , potisfimum Germanorum Ecclefid Londinenli fec. XVI. medio , inferta Formae ae rationi toti Ecclefiastici ministerit in ea EccleOa iuflituti , Fraucof. 1555. pag. 167—186. Beigi- ce a Godfrido Wingio, un^ cum illius Ecclefiae Liturgid P^g» 35 — 44« fubiecta rhythmicae Pfalmoruin verQoni a I a n o Wienhouio factae , et Londini editae 1566. ubi illius Dis- quifitionis hic legitur titulus: Kort Onderfoeck des Ghelooues , tucr den gencn die fich tot der Gemeynte begheuen , ende des Heeren Auendtmael mit huer hoaden willen. iVIinus accurate eam denuo edidit Regnerus Ens, fubiectam lohannis Enfii liljro: Kort historisch berii;t, fupra laud. p. 244 — 252. c»ll. p. 154, 155. 157. ^41. IL Gaspari van der H e y- dtn Corte Forme der belydinghe des Gheloofs , gheftelt n» de erden des Catechismi , voor die hcn totter gemeynten , en- de ien /1. Aueutmale lefu Christi beghcuen willen, adiecta Caitchismo Palatino , emendatius ab eo edito, Antv, 1580. p. 53— 1>:. lli. (_Heruianui Faukcliij Kort Begrip der Chris- telic- tto(? C O M M B N 'X A T I laLidabilia fervariuit , pioficuum corum uruin auxc-r runt, fundanieiito iacto riiperliruxerimr , doctrinam rnultis niodis corrupiam eaicndarunt , veri iludiO' lis facilius perfuafcrunt , discentiuni memoriae fub- venerunt , denique religion s depravatae calumniam propulf-runt. His univerfe dictis nonnulla videntur addenda, de fmgulis tribus formulis. Primam Catecliismi Palaiini interpretes Latini iXiKevum Sy7f2!?olam apostolkum ^ resp. aj. Quil ta- nicn appeliatione non commendarunt fententian?, quam tclicke Reltgie , voor dit hacr tvillen l-egevcn tc: iles Ilecnn heylig Ayontmael , Migl;i. iCoS. probatum , primuin ab EccIefiS IVIeclioburgerii , deinde a Synodo Dordraceiut , a. 1619. Sesf. XVII. et CLXXVIl, ac proinde pasfim infertum libris fymboii- cis liccleflne reformatae in BcJgio. Huius libelli interpre;»- tionem et applicationem inclinavlt G u il i e 1 ni u s Te e 1 1 inck , f dito Ijbro domestico : IJiiysheeck , ofle ecnvovdighe verclarin- ghe cnde tne - eyghcninghe , ran de voornacmftc Vraegh -ftticktn det Nederlandtfchen Christclijcken Catechisr;ii. iVidd. 1617. pcrfecit filius IW a x i ni i 1 ian u s Teellinck, in iteraiil libri cditionc, ibid. i63'^. Conf. dc hac Epirome Joann. v ;i n d e n Honeri, in Praef. lib.i: hct Kor t Bcgrip der Christelike Rc- iijlic — — o:i:fta!idig verklaart. Lcid. 1741. AdriailUi 'sGravezancie, Gefchiedkundig Bericht aangaande Herm. Fsukclius, als mede dcn oorfprong van het K r t B i- ^rif dir C hr i s t e ly ke R e l i g i e , caet. infertum libro mcn- ftruo Boekzaal der gtlctrde Jfacrdt, a. 1765. Vol. II. p, iCi — i-^ij. C07— co;. et Ypcij en Derraout, Gefch. der JSeiicrh litfv. Ketk, \(^\. \\, p. aTC--.;:^. et 4o.»i' IN T II E O L O G 1 C A. =oi quam R u t' i n u s , Presbyter Ecclcfiae ^-iquileicnfi^ , leculo IV. exeunte et ineunte V. de Syraboli origine apostolicil a maioribus acceptani iradidil , (j') alii autera postea non uno modo ornarunt , ut , quara linguli Apostoli partem ad Symbolum contule- rint, indicarenr. {z) Huiusmodi enim narratio usque ad feculum XV. comrauni ecclefiasticorum conlenfu tradita , primum aLaur. Valla, («) deinde ab Erasmo (^_) in dubium vocata, fed in Catechisma Trideniiuo (^c) probata, postea vcro a Vi- (j) In Expofitione in Symbolnm Apnstolnrum , editil iiuer Opusciila vulgo atlfcri/ita Cypriatio , ed. Caluzii, vel potius Marani, rarif. i:i6. col. CXCVIl. CXCVM. (2) Conf. ,1 o. A!b. Fabricii Codex apocr. N. T. Part. 1!!, P. 339—350. (a) Conf. Antichti in Pogiuni, Lib. iV. ed. Bafil. 1540. P. 357—361. ili) < onf. Praef. in Matth. Explanatio Symboli ,(_Opp.Vo\. V. 1136.) Declaratin ad cenfuras Facnltatis Theol. Parif, Tit. XI. C'X. R6?— ^70.) Responjio ad notationes Eduardi Lei. (IX. 173.) Supputatio errorum in cenfuris Beddae. (IX. S54 — 557.) Apologia adv. Monachos quosdam Hispanos. CIX. loro.) Rcsponfto od All/ertum pium. (^IX. 1169 — 1171.) (c) lil Praef. 5» 27 , 2S. Quae primum Christiani homines tenere debent , illa funt , quae jidei duces doctoresque fancti Apostoli , diyino fpiritu afflati , duodecim Symboli articulis distin.verunt. Nn-n cum mandatum a Domino accepisfent , ut pro ipfn legatione fungentes , in univerfum mundum pra- ficifcerentur , atque omni creaturae Evangelium praedica- rent , Chriitianae fidei formulam cnmponendam cenfncrunt , «t fcilicet id ipfum nmnes fcntircnt , ac dicereut , ueqne ulla csfent inter cos fchisn.ata, quos ad fidci unitatcm vo- cat 802 C M M E N T A T I Viris doctis (^) merito repiidiata , Palatinorum Theologorum patrocinium non estnacta. Nam Ger- raanica Catechismi editio (^) et Belgica (/) eius verfio ignorant Symboli apostolici nomen, nec dao' decim numerant articulos : et ip(i Latini interpre- tes , fcribentes , fiimmam corum , quae in EuangC' lio promittuntur , comprehendi in S y m b o lo ap O' ftolico , addunt : fcn in capitibus catholicae et indubitatae omnium Christianorum fidci. Urfi» nus vero, in explicatione resp. 23. haec fcribit: Sunt qui putant ^ dictum esfe Symb lum , quia ab apostolis fit collatum. Sed non potest probari , ftngulos apoitolos aliquam partem contuUsfe. Pro- babiHor est ralio, Symbolum dici ^ quod\hi ar- ti' casfent ; fed eifittit perfecti in eodem feitfu , bt in eddtm feH- tCKtid. (J) Conf. Ger, loh. Vosfius, in Disf. de Symbolo apo- fiolicp , 1642. repet. in Tractati/jus Theol, Amft. 1701. p. 503—515. loaii. Pearfoiius, Petrus Kingius, Herni, VVitfius, alii a lo. ClarisfJo, Viro eximio , laudati , in Encyclopaediae Theol. Epitome , K 90. quibus adiunjji posfunt Sigism. Nagy Eorosnyai, Disputationes quatuor do pri' ma Symboli apoflolici adornatioiie , Trai. ad llhen. 1735» 1736. C<) riesp. 22. 'illes ivits viis int Euangelio verheisfen wird, vielchs viis die Anickel vnfers algemeinen ytigezwaiffelten Christliclicn Glaubens in einer fumma lehrcn. (/') Resp. zi. All wat ons in deit Euaugelio belonet lt'«r; , dnelc ons die Aitijkchn onfcs algheincyiitii cntle ongetwijfeldett thristelickcn gdoiifs in etner fummu lecien. T II K O L O G I C A. 203 ticuh funt norma certa , ad quam omnium fides congruere et conferri debet , qidcunque volunt fer- vari. Apostolicum dicitur , quia continet fum- mam doctrinae Apouolicae , quam cogebantur tene- re et profiteri catecliumeni : vel quia ApostoU eam fummam discipuUs fuis trudiderunt ^ et ab eorum discipuUs ecclefia eam postea accepit. Itaque U r- f i n u s nihil quideui definit , probabiliorem vero fententiam priore loco ponit, fecutus fere, ut vi- detur , Calvinum, qui , posiqiiam indicaverat , quid fibi de tempore fcripti Symboli videretur veri fimile, (^) addit: Quo intellecto , de autliore vel anxid laborare^ vel cum aliquo digladiari , niliil attinet : nift cui forte non fuficiat ccrtam habere Spiritus fancti veritatem , ut non fimul intelli- gat , aut cuius ore enunciata , aut cuius ma- nu defcripta fucrit. Caeterum, quanta, emen- datorum facrorum temporc , fuerit necesfitas Sym- boli apostolici rite interpretandi , ex co intelli- gitur, quod finguli Ecclefiae focii et alumni, five adulti , five infantes , facro ritu lavati fuerint , postquam , vel ipfi , vel per fponfores , fidem fuam folenni religione profesfi esfent, respondendo Sa- cerdoti interroganti , fe credere fingulos illius Sym- boli articulos. (Ji) Haec igitur , et quae plura a pe- ri- (g) Inliit. Christ, relig. Lib. II. cap. XVI. §. 18. (A) Conf. Catech. Concilii Trident. Part. II. de Baptismi Sacrainento. Art. LXl. Catechismus. Ahrenunciatio. Fidii ^rofeifso. 204 C O M lyl E N T A T 1 O litioribLis dici posfmt , me inducunt , ut facile as- fentiar Viro Ven. ). van der Linden V. S. Catechismi Scriptoribus iustam rei bene gestae lau- dem tribuenti. (/) Mo- (/) Proevt etiier vrife bijhanihting van den HeiAelb, Cateeh, Part. I. pag. 145 — 14;. Men kan van deze artikelen , over het geheel genomcn , zeggcn , dai zij het olgemeen Christelijk ge- loof zeer wel bewa/ird hehbcn ; eii vergelijkt men dezelve bij andere geloofslitJijdenisfen , die een partijdige fektenijver heeft zamengeflanst , dan verdienen zij , boven alle andere y eene loffclijke meldi.ig, niet alleen om derzelver kortheid en eenvoudigheid y tnaar ook nm derzclver fchriftmatigheid, zon» der zich aan paiite bepaliirgen te wai;in , die het wcrk van ei- f^cndrinkelijtkcid hcbbcu, ■— — De ftellcr van dit leerboek , dic y als Protcftdut , gecncii anderen rcgel van gelonf erkennen mogt , dan de II. S, , uivet diis , mct het aanvoereti van deze artikelen , niet gcdncht ■worden , het gcopcnbaarde JVoord van Gnd tcr zijdc , cf deze artikclen ncvens hetzclve gefteld te hebben, Ncen , — uit dc cutwoorden op de o.\fte en 'iifte vr, blijkt ons zeer duidclijk , dat hij' zich iilleen aan het Evange- I;e ef het Woortl van God verbonden rekent , als dcn cenigcn regcl van geloofen zeden , en dat die artikilcn flechts worden aangehaald als ccnc Xoite hoofdfum van den voornamen inhond des Evangelit's , ten einde , bij ivijze vati uittrekfel, een kort overzigt te gevcn van hetgene ons als Christcnen ti getooven flaat, Ln waarlij k l tijdens de openbare verfchijning van dit ieerboek, beftonden er goede rcdeusn voor den hier gevolgdsn ■Mcg : het gcurek aan kennis in de 'jllerecrftt beginfelnn van iienfchelijke kundighcdcn ivas tocn zoe gront cn algemeen , dat mcti ,!e Christenheid , die p:hier niet Jezei» kondo , door ecn koit ttiUrekfcI vuk cc Evangcliefche waarhedcii ,ivcl eeiiigzins bthtorde le gcmcct te komcK. Dc Lijhcl 111*5 tc laiii; een ge- ft. THEOLOGICA. 405 Moralia decalogi praecepta, olim , iubente Deo, Israelitis daia, Catechisini Scriptoribus materiam praebiierunc exponendi officia a Christianis prae- ftanda. In eo aiitem venerati fiint auctoritatem Christi profitentis , fe venisfe , ut legem , non abro- garet, verum impleret: {k) et fecuti funt Aposto- los, qui, non tantum in ludaeis docendis,fed etiam in monendis Christianis alienigenis , raoralia legis Mofeae praecepta inculcarunt. (/) Nec ta- men Heidelbergenfes crediderunt , oportere Christia- nos his obedire praeceptis , propterea quod Israe« litis a Mofe data fuerunt. Aliam iis fuisfe fenten» tiam,^docent nos Urfini explicatio responfionis 92. et Locus theologicus, in academi^ Heidelber- genfi traditus , de lege diyind. (ni) Quibus collatis, vi- jiottn botk gebleven , en ket verjland vati den gemeetten man was door prieflerbedroz te zesr verwaarloosd , dan dat de Christetien van die dagen , aanflonds bij hct doorbreken der Hervorming , hunne regten , als zoodanigcn , hernemen kon- den, Is nu de eenvoudige leer der Christelijke kcrk in die artikelen bewaard , hoe welkom moesl dati dit uittrekfel voor leergierigen zijnlen ,wat ons betreft , »ok wij kttnnen ens yan dezelve ^ zonder fchroom, zter wel als eene handleiding bedie- tten , ottt de waarheden van het Christelijk geloof, in eene kor- te , anneengefcliakelde orde te behandelca. {k) Mauh. V: 17. coll. iS— 48. VII: 11. XIX: 17—19. XXII: 37 -40. CO Conf. Act. XXIV: 14. XXVI: 11. Rom. III: 31. VII: II. XIII: 8—10. Gal. V: 13, 14. I--ph. VI: i, =. \%q. II: 8— -.2. (,">') Opp. Vol. I. col. 66].— ?'!:• io6 C O M M 1-: N T A T I vidcmiis, hanc cius fuisfe mentem. Lex moralis, cuius fumraa est in decalogo , omnibus iiorainibus a Deo patefacta , perpetua est , nec potuit omnino abrogari, ficuti abrogatae funt leges caeriraoniales ec forenfes. Haec lex non quidem vim habet co- gentem et damnantem in Christianos , a Confervato* re lefu liberatos , docente PauUo Apostolo , Rom, VI: 14. VIII: I. Gal. III. 11— 13. 24, 25. V: 18 — 23. I Tim. I: 8,9. fed norma est vitae fanc- tae , qiiam vivere eos oportet , qui grato animo Dei beneficia, per Chrisium in eos collata, am- plectuntur. In decalogo autem praeceptis raorali- bus adiuncta fimt nonnuUa, proprie ad IsraeUtarum gentem pertinentia,cum in prologo , tura in quar- to praecepto , cuius duae funt partes , una moraUs eaque perpetuae legis vim habens , iubens , aUquod tempus certum tribuere cultui Dei pubUco , altera caerimoniaUs eaque temporaria, quA dies feptinuis huic cultui desrinaiur et caerimoniae Leviticae man- dantur. Praecepta igitur, quoad funt moraUa, ad Cliristianos pertinent : caetera non item. Pertinent autem illa, non quoad funt a Mofe data IsraeUtis, fed propterea quod horainibus cunctis a Deo Procreatore funt iniuncta , er a Christo , fummo Doctore, Confervatore ac Domino no^tro , llabilira. Haec igitur Urfini et caeterorura Palatinorum fuit fententia : ex quil orta est libcralis iUa decalo- gi intcrpretatio , quam nemo iu)n prudentior in Catcchismo laudat. Cacteruiv, hiiiiis libcUi Scrip- ro' T I-I E O L O G I C A. 207 tores , ciim nulhim iii Novi Foederis libris inve. nirent certam ac definitam ferieni praeceptorum , a Christo aiit Apostolis eius datorum , non po- tuerunt praebere commodiorem fimul ac fanctio- rem , quam decalogus exhibet. Quam ut fervarent , fuadebat praeterea exempium Paulli , qui , ef in prae- cipiendo , Rom. XIII: 9. et in reprehendendo , I Tim. I: 9 , 10. decalogi ordinem est fecutus. («) Denlque prectdm formulatn , neque aptiorem, nec fanctiorem , potuerunt tradere Catechisrai auctores , quam quaedata fuit a coelesti Doctore lefu Christo, referentibus Matthaeo , cap. VI. et Luc^, cap. XI. Quamquam enim preces illae maxime erant aptae discipulis e^. aetate viventibus, nec Christus ius- fit , aut legatos fuos , aut quoscunque discipulos, confianter his ipfis verbis Patrem adire coelestem , nihil tamen impedit , quominus in iis normam agno- fcamus bene precandi , Christianis nullo non tem- pore utilem. (0) Quandoquidem autem, fcripti Ca- te- C«) Conf. Veii. van Lis, Oratio S. laudata , pag. 8(5— 93. et Doct. Broef ii dicta in libro menjlruo laud. pag. 291 , 292. ,'tf) Conf. Uerm. Witsii E.verc. VI. rle Oratione dnmini- eti. Joan. Drieberge, Zeven Predikactfien over het Gebed des Heeren, Amft. 1742. !o. Georg. Walcliii Exercita- tio, de ufu orationis. dominicae apud vettres Christianos , 'm Miscellaneis S. Amft. 1744. pag, 58 — 80. Ilerm. Venema, dt v/are Christelyke Religie onderzocht en nagefpoort tiit niatth. V— VH. Vol. II: p. 223—451. Jean Scipion Ver- neils, Lerrredetieu over de Ber^predikatie van J, C. V.il. aoS COMMENTATIO techismi terapore , baec formula comnmni Christia- noruni ufu erat recepta, a quamplurimis vero ma- gis fuperftitiofe recitata , quara intellecta aut ad rite precandura ufurpata , laudabilis dicenda est Scriptorum opera,in interpretandis his precibus con- uimta. s- Umver/a fere dictio ad librorum facrorum cxemplum conformatur. Catechismi Paktini argumentum e libris divinis esfe ductum , et fingula illius capita Codicis facri auctoritate esfe ftabilita, antea iam demonftravimus. Partic. I. §§. I — II. 14. Verum eo nondum ab- folvicur confenfus Ileidelbergenrium cum Christo , furamo Magtstro , primis.iue eius discipuhs , quo- rum fcripta ad nos pervenerunt. Etenim infuper om- Vol. lU Amil. 1733. p. 44—07. N. Kies fc Ibacli, Leerre- dcnen itver het Gebed dcs Heeren, Amft. i7()i. J. van Loo, Leerrcdenen over dcn Geest en Toon van het Gsbed om^s lieeren, Uir. 1796. J. C. D o eder lain , Opficldcringvan het Gel/eddes /Jeeren , lltr. 179^. (E. Tinga), lets over het geiruik van liet Gcbed des Hecren. \n fcrflrooidc gedachtcn over verfchil- lendc onderwerpcn , P.irtic. III. Fran. 1004. pag. 57 — 89. Bern. V cv \vc y ,de yoortreffclijkhcid en het nuttig gebruik van het ('•ehed des Heerijn. \n P rijsvcrhandelingeu van het Genoot- (chap tot verdcd, vat: den Christ, G^dsdienst ^ v»or het jaif lolO. 1 T H E L G I C A. aop omnis fere libelli catechetici dictio ad illorum exem- plum est conformata. Cuius rei curo ubivis fere exftent documenta, lubet, illustrandi caufa , unam alteranuiue responfionem in medium proferre , iis- que adiungere librorum facrorura loca, fuis capi- tum et verficulorum numerisnotata,quorum adexem- plum fingulae dictiones funt accommodatae. Resp. 32. profitetur Christianus : per fidem (Gal. II; 20.) membrum fum lefu Christi (i Cor. XII: 12. 27.) et unctionis eim particeps , (i loh. II: 20. 27.) ut et nomen eius confitear , (Hebr. XIII: 15.) mequc fistam (Rom. VI: 13.) ipft yivam grati^ tudinis hostiam, (Rom. XII: i.) et in hac vitd , (1 Cor. XV: 19.) Hberd (Rom. VI: 18. 22.) et bond confcientid, (, Tim. I: 18, 19.; pugnem contra peccatum (Hebr. XII: 4.) ct Satanam , (lac. IV: 7.) ct postea aeternum cum Christo reg- num in omnes creaturas teneam. (a Tim. II: 12. Apoc. XX: 6.) Similiter, ad quaestionem 49. quem fructum nobis adfert ascenfio Christi ? re- fpondet : primum , quod in coelo apud Pairem pro nobis intercedit. (i loh. II: 1. Rom. VIII: 34.) Beinde, quod carnem nostram in coelo habemus , (Eph, V: 30) ut eo, tamquam certo pignore ^ confirmemur , fore ut ipfe, qui caput nostrum est , (Col. I: 18 ) nos fua mcmbra nd fc cxtollat, (Eph. II: 6. loh. XIV: 3.) 7VmV , quod nobh fuum Spiritum^ mutui ^ignoris loco , (2 Cor. 1: 22. V: 5.) rnittit, (loh. XVJ: 7.) cuius ejfcacid, ^ . (Rora 210 C O M M E N T A T I (Rom. XV^: 19.) non terrcna ^ fcd fupcrna quaeri' min ^ (<"ol. IIT: i, 2.) tibi ipfe cst ad dextcrAm Dtijcdem. (Marc, XVI: 19. Col. ill: i.) Hanc dictionis conformationcm, a Catecliismi fcriptoribiis ftudiofe inilitutam ad facroruin exem- pliim librorum , equidem in magna eorum laude ponendam esfe reor, cum viris nie perfplcaciori- bus, Doct. Broesio (^) et CI. Hering^. (^) Quorum fententiae ut fubfcribara , fuadet cogitatio ftudii , quo libelli nostri auctores fuerunt ducti , ducique oportet genuinos Proteftantes , ut nimirum cuncti Ecclefiae focii et alumni e facris discant libris , quid credendum fit et agendum , proinde ut hos legant, et, quoad eius fieri posfit, probe in- telligant. Propterea, non tantum fumma doctrinae in Codice facro perfcriptae est tradenda, fed ipfae etiam voces et dicendi formulae, quibus horum librorum fcriptores;, maxime lefus eiusque legati , fuerunt ufi, funt tenendae. Quae res , prouti uni* verfe perquam est utilis , ita imprimis necesfaria est , (/>) In libro nienftruo laiul. p. 291. luec fcribit: In plaats va» fchoolfcbe kunsttermen te gehruiken , bedient zich dit boekji meestal , of vait Bijbelfcke uitdiukkir.gen , of van be- woordingen , die in het gemeene leren gangbaar zijn, C?) In libello faepius laudato, p. 118. hnec fcribit : Die ivaarheden worden doorgaans voorgedragcn , met bijbelfche wriorden , zegsinanieren eii ffireuken ; zoi dat, en Leerling , en Onderwijzer , donr dezelve tot den Dijbel geleid worden , en da Ondertvijzer verpligs wiirdt , nm dev Bijliel te verflnan en te verklaren. T H E O L G I C A. ail est , quando, vel pars aliqua doctrinae Christianae recte cognofci ac percipi nequit , nifi bene intel- lectis verbis et loquendi modis, quibus ea enun- ciari folet , vel certe vocabulis male intellectis fa- cile in errores inducantur legentes audientesque. Scio, non pauca, in Christi orationibus et Apo- ftolorum fcriptis , dici per tropos et imagines , par- tim nostris hominibus infoh'tas, partim quoque eas, de quarum etiam fententii disputatur. Sed hae propterea non omnino funt vitandae in popu- lari inftitutione aut in libello catechetico. Earum enim interpretandarum cura Doctoribus et Cate- chetis in EcclefiA Christiand est impofita : qui , fuo fi fungantur officio , cavent , ne rudiores , pra* ve intellectis librorum facrorum verbis , in errorem ducantur. Haec reputantibus nobis non displice- bunt in Catechismo Palatino dicta , de Dci ird et mifericordid ^ de jyei Filio ad Patris dexteram in coelo fedente , de Christo Ecclefiae capite eiusque membris , de regeneratione per Spiritum fanctum , de Cliristianis unctis ac fanguine Spirituque Christi ablutis , de carnc Domini nostri edendd fangui^ neque eius bibendo ^ de Satand pios homines o/>- pugnante , de mortificatione veteris et vivificatione mvi hominis ^ et quae funt plura horura fimilia. Singula enira, e facris ducta libris, nifi diligenter interpretentur Doctores Christiani , pericuhini est , ne indocti in turpes rapiantur errores. Qiiod ne fieret, Catechismi nostri fcriptores faepius tropo- O 2 rum , ai2 C O M M E N T A T I O riim , a Christo et Apostolis , in doctrinil coelesti tradend^, ufiirpatorum , rententiam de indtistrii\ e.v- poruenint , ut resp. 73. 76. 89, 90. Iccirco lu- bens , hactenus certe , facio cum Doct. Reddin- gio, (r) dicendi formam Hebraeam, ludaeis , Christi in terril viventis aetate , ufitatam , in Ca- techismo defendente. (r) In libro faepius laudato, postquam alia c!c ufu iropDnim difficulter a plebe intellectorum praemiferat, haec pag. 67, 68» sJdit: In eenen zeekeren zin en tot een bepaald gebruik is het zelfs goed , dat de Catcchismus zoo veele Hebreeuw- fche en Joodfche fpreekwijzen hteft , welke van de oude Of- ferandcn , van de menfchelijke denkbeeldeu omtrent God,van de hcgrippen en zedeti der Oosterlingen ohtleend ofherkomftig zijn. Immers wanncer dezelve niet ib den Catechismus veiirkwamen , dan zouden de ecnvonwigen dezelve toch in de H. Sehriften des N. T. leezen. Zij zouden daaruit tock leeren , zich dezelve eigen te maaken , en gevaar loopen , om in da harde ruuwe Oosterfche denkbeehlen , die zij daar door onsfingen , te moettn blijven hangen, daar het toch veor ecnen Leeraar nitt mogelijk is, om aanhoudend epzettelijk zulke fchriftuurplaatfeH tcr hehandeling uit te kiczeii , die uitdruk- kingen bevatten , welke oneigenlijk zljn , of van ons taaleigen eenigzins nfwijken. Maar nU dcT.e in den Catechismus le vinden zij'n , dien hij' gezet maet rerklarcn , nu vindt hij telkeus ongezocht gele^enheid , om zijne Uooiders zoodanige aanmerkingen over de taal en den ftijl des Bijbelt mede te deelen ; en hun ztilke ophelderingen vnn alles , wat in ecn Onstcrsch oor van de eerfle Eeuw beeter klank , dan in een fTestersch oor van dezsu tijd , voor te ftellen , die de waare Bij'bilkennis onder hun v^erkclijk vieetei: bevorderen. S. 6. T H E L G I C A. 213 §. 6. Brevitati et perfpicuitati opera datur. Brevitas, quamvis laudeni non habeac in omni librorum genere, laudanda tamen est in libello ca- techetico, fummam doctrinae Christianae tradente, et in ufum hominum indoctorum et tironum fcrip- to. His enim elementa discenda funt , quae, five in concione public^ , five in privatll inftitutione , pro captu auditorum et discipulorum , a Doctori- bus et Catechetis funt explicanda et dilatauda. Ita- que Catechismi Palatini fcriptores laudandi funt, propter concifam brevitatem , cui feliciter operam dederunt. Neque iis id accidit , de quo queritur H o- t i u s : breyis esfe laboro , obfcurus fio. Dictio enim Catechismi commendatur perfpicuitate, qul fit, ut, de verborum fignificatione, membrorum ftructur^, fententiarum coagmentatione, aut argu- mentationis vi, raro admodum fint dubitaturi, qui attente et diligenter legunt , non ut inveniant quod a fcriptoribus dictum cupiant , fed ut eorum men- tem et confilium asfequantur. Huius , cum brevitaiis , tum perfpicuitatis , do« cumenta in Catechismo tam manifesta funt , ut, fi nnilta congerere vellem , operam perditurus mi- lii videar. Unum igitur et akeruni conferre fuf- fecerit. Quid , qunefo, brevius et evidentius dici po- 314 C O M M E N T A T 1 O poterit eo , quod respondetur ad quaestionem 28. Ouid nobis prodest cognitio creatiotiis et pruviden- tiae divinaeP Nimirum : ut in adverfis patientes , in fecundis grati fimus ^ in futurum verd optimam in Deo fidisfimo Patre fpem repofitam habeamus , certb fcientes^ nihil esfe quod nos ab eius amore abfirahat , quandoquidtm omnes creaturae ita funt in cius potefiate , ut fine eius arbitrio , non modo nihil agere , fed ne moveri quidem posfint. Quid , quaelb , concifius , dilucidius et ad propofitum accommodatius, enunciari poterit, defcriptione bo- norum operum, resp. 91. Tantum ea ^ quae ex verd fide , fecundum legem Dei fiunt , et ad eius foliui gloriam referuntur ; non ea autem , quae a nobis opinione recti conficta , aui ab hominibus tradita funt. Non equidem nego , nonnulla videri productiora et praeter modum excurrentia. Verum istam uber- tatem peperit necesfitas , genuinam Christi doctri- nam probandi , illustrandi et defendendi , contra opinionum commenta , religioni noxia et perni- ciofa. Hanc certe necesfitatem Theologis Palati- nis, in caufil iustificationis ^ resp. 59 — 64. et Sa- cramentorum , r. 65 — 80. fuisfe impofitam , nemo pon paulo perfpicacior intelligit. Neque ego inficior, esfe loca nonnulla , quae i:"nperitiores difficulter absque interpretis auxilio imelligant. Verum idem ego contendo, propterea (kulpandos non esfe Catechismi fcriptores. In aliis cnim. T H E L O G I C A. 215 enini obfcuritas , non verboruni , fed verum , dc quibus agendum erat , facit , ut lectores haereant : quomodo fit resp. 7. 25. 33. 35. 53. 57. In aliis intelligentia impeditur frequentiore eoque laudabili ufu dictionum tropicarum , e llbris facris felecta- rum , ut resp. 49, •je. 88. Conf. dicta §. 5. In aliis denique ofFunduntur tenebrae necesfitate dis- putandi de argumentis abftrufis, prouri resp. 48. 78. 79. Istam vero qualemcunque caliginem , quoad ea non necesfario cum rebus ipfis est con- iuncta, non multo labore a discentium animis dis- pellet doctus et fidelis Catechismi interpres. Iccirco lubens asfentior viris doctis , concifam apertamque brevitatem in Catechefi Palatina laU- dantibus. (";) (j) Ven. van Lis, in Orat. S. laud. haec pag. loi. de opiisculi brevitate fcriliit. Het werkje is van weinig uitge- ftrekthti/i, en zoo kort (als^ de rijkheid der ondcrwerpe» eenigzins toelaat. Nergens is het langdradig , en geen' over- tollige en onnodige dingen worJen er in aangetroffen. Ner- gens verbijstert ons do menigte , oyeral overtuigt ons de bon- digheid van deszclfs woordeu. De perlpicuitate haec profite» tur, pag. 10(3. De taal , dic de Catechismus fpreekt , de be- fchrijvingen, die hij geeft , de bewyzen die hy voorftelt , alles is , over 'f gehecl genoiiien ten uiterften duidelyk en verftaan- baar vnir ieuer , d''e fiegts esnige opletsendheid gebruikt. Ad depellendam obfcuritatis criminatioiiem facere ea videntur , quae fcriplit CI. Heringa, llbelli laud. p. i!?. Het hoekic is geheel en al opgejleld tot een ondcrr.^ijsboekje ■ voor onge^ oefenden. Het is dan niet te niisprijzen, — dat er bijznn'!;r- heden in voorkomcii ,die 3otr dsn Onderwijzer nader verklaarA tit uitqcbrcid bchiiiircii te wordcn s. 7. 2i6 C O M M E N T A T I O S- 7- ' ■ Qiiacrcndo el respondendo acuiiur ingenium , exercetur memoria, Qiii Catechismos fcriprerunt , alii aliam iis for- mair. induerunt, In nonnullis velut in Catechis- mo Concilii Tfidentini , cernitur cohaerens et conti- nuata doctoris inftitutio, non interrupta quaeftio- nibus. Nec nionentur tantura catechumeni , fed laepe etiam facerdotes et doctores , de partibus fuis bene agendis. Unde crebrae funt eiusmodi formu- lac: doceudum est; diligenter explicandum est; hortandi et monendi funt fideles; pastores osten' dant ; curabunt pastores tradcre ; prcdcrit fideli' bus , fi a Parochii faepe cxplicatum fuerit ; Pastorcs docebunt , quae in Sanctd Trident'nd Synodo de- creta ac perpetuo a CathoUcd Ecclefid traditafunt» Plerique vero libellorum catecheticorum Scriptores praetulerunt formam collocutionis five disquifitio- nis: quo etiara factum est , ut nonnullae recentio- res Catechismi Trideiitini editiones in quaeftiones ac responfiones dividerentur, auctore Andred Fabricio, Leodio. (0 Maec forma placuit quoque Luthero, Cal- vino, et Palatinis, habetque multum, quo com- men- O) Refert hoc Micli. Igiiat. Schmicit, in Hiftorii Co- itihetica, fiipra laud. §• XXJCI. T H E O L G I C A, 217 mendetiir. Etenim , ut apta imprimis est exerci- tationibus catecheticis , ita etiani idonea ad inlli- tutioncni honiilcticam. Scilicet , quaerendo excita- lur atrcniio et acuitur ingenium : atque discipuli , responriones racmoriae raandanies , exercent utilis- fimam mentis facultatem et doctrinae theraurum cu- llodiunt. Qiii vero Ccriptores hanc formam , Catechismfs fere propriam , praetulerunt , non tamen unam inierunt viam , in tribuendis partibus quacrentis et respoudciitis. Discipulum enini alii inducunt quac- rcntem , alii respondefitem^ Prius factum est ab Erasmo, qui , in Catechismo (&f) coUoquentcs lingit catcchumcnum quaerentem et catechistam re- fiiondentcm. (v) Simili formd ufus est Scriptor Ca- («) Iluius Catechismi , Itipra pag. 193. nietnorau, initium niox ann. v lauc;;;n>lam , lecitur Operum E r a s m. Vol, 1, coll. « 33» H34' (v) Orditur discipulus collocuiionem fic, y p. 43* CO Van Lis, Orat, laud. p. io6. IJier vind men geene fehoolfche wartaal , geen duijlere bepalingen, onderfcheidin' gen , en zegfwoorden uit den midden eeuwen , die de byzoude' re flelzeU van veelc Godgeleerden zoo zeer ontfieren, en tot een doolhof van verwarring maken. Hier verfchijnt de naakte waarheid, onopgefmukt , onverdonkert. Hier bedekt men haar nimmer met niets betekenende fpreektermen , nooit ontwykt men haar agtcr ydele uitvlugten en beuzelagtige woordea- ziftery. leder kan haar kennen en eerbiedigen, De edele eenvouwigheid , die altoos haar kenmerk is , mist nict , haar aan te wyzen , en den onbevooroordeelden befchoutver te doen gevoelen, „ dat is zy." Ven. van der Linden V. S. lib. 1. Vo!. I. p. 22. Over het gelieel genomen , zien wij hier ver- fcheidene onvruchtbare gefchillen over het punt der leer afge- fneden , die toen reeds voor- en tegenCpraak vonden i doch die naderhand , met te veel omflag van geleerdheid behandeld j nf met te veel fpitsvindigheid uitgeplozen , ongelakkig overvloedi. ge brandjiof aan de kerk gelevcrd hebben. Nooit znu die Ijrandftof tot vlammcnd en verterend vuur zijn nvcrgegaan , itidien men de bezadigdheid van den Heidelb, Cat. met vas- ten tred gevolgd ware. Doct. Broes, lib. 1. p, ipo . 29). fan de verborgenheden des geloofs wordt er te zijner plaats , maar doorgaans met groote omzigti^heid gefproken. Gefchil- fiukken van louter befpiegelenden eiard moge tr.en elders fmder /v'» volk l/rengen , dit gcfchiedt hier niet, Evcn tnin vsntl: tiie^ aaa C O M M E N T A T I O Qiiara laudem iis liand immerito esfe tributam, pauca docebunt exempla. In doctrinam de Deo , Spiritu , aeterno , ubique praefente , fciGntisfimo, potentisfuno , libere volen- te ac decernente , iustisfimo , benignisfimo , fibi fem- per conftante , omninoque de naturae divinae attri- butis , innumerabiles quaestioiies a Philofopliis et Theologis illatae funt , quarum nullam attigerunt Catechisrai Palatini fcriptores. SimiUter, de pro- creatione telluris et univerfi mundi , uti et de pro- videntia divinA , res cunctas et fingularum actiones , molitiones, cogitationesque,dirigenteac moderante, disceptatum est mirl curiofitate , a qud tamen Hei- delbergenfes prorfus funt alieni. Utrumque ex iis in- tcUigitur , quaeParticulrlpriore,^. 2. pag. 109-111. notavimus. Quantil fedulitate disquifiverint Theologi de (^v(TT>ipicp Dei Patris , Filii et Spiritus fancti , fciunt eruditi. QuantA vero modestid Catechismi nostri auctorcs fibi in eo temperaverint , manifestum est cui- meiJ hicr onderwerjicn, die \ menfchen korlzigtig begrip te ho- ven gaau , uitgsplazen. In plnats va» fchoolfche kunsttermen te gebruiken, bedient zich dit bockje meestal, of van Bijbel- fche uitdrukkingen, of vau l>evi,ordingen , die in het gemeene leven gii„gbaar zijn. Clar. BoumSn, !oc. laiid. p. 124. 111)61- luP4 H-jidelbergenfcm dicit een' Calcchisinus , wclke fchoolfc/ie benamingen en onderfcheidiiigcn ,z'io kc! r.ls fpitsvindige twist- vrtiprn vetlal wijsffHjk vcrmijdt. THEOLOGICA. 0.25 cuiqueconOderanti, quaeprotiilimus Particulae prio- ris §. a. 5. 7. pagg. iii. 127 — lao. 129, 130. Confulto quoque nostros fcriptores fe abftinuisfe defcriptione angelorum ei daemonura , iam indicavi- nius p. 114. PUira congerere opus mihi videtur fupervacaneum. Unum tamen non posfum non commemorare lo» cum , qui est de Dei voluntate , five , ut plerum- que dici folet , de decreto vel confilio divino , aeter- nam bominum fortem , five beaiam , five miferri- mam destinante : praedestinationem , five electionem et reprobationem , in fclioU dicimus. Quantum enim , in Dei arbitrio conciliando cum libertate hominuni morali, defendenddque, hinc libertate maiestateque divinA , illinc iustitii eius et benignitate , labora- verint Tlieologi , docet nos Philofophiae et dogma- tum ecclefiasticorum historia : magnoque cum dam- no id experta est Ecclefia in Belgio foederato , feculo imprimis XVII. Huius vero calaraitatis anfam neu- tiquam praebuerunt Catechismi Palaiini fcriptores , qui ne praedestinationis quidem nomine fuere ufi , nec iiifi resp. 52. electorum , et r, 54. coetds ex univerfo genere humano ad vitam aeternam electi^ raentionem fecerunt. Laudandos igitur esfe hos vi- ros , mihi quidem perfuadeo. Si qui vero ed de re dubitent , audiant Jofephi illius Halli, quem paulo ante laudavi , verba in Dordracend Syn- odo pronunciata. Quanto , inquit , minus expedit , /// pkhcium qtwdque ingenium fumrrias coeli arces fcan^ 2^4 C O M M E N T A T I () fcrituliit profano pede ^ ibiquc facra Dei penetralia andaci oculo perluftrec , deque profundiifimis confi' Ui divini arcanis , judicium ferat ? ut quivis 6 plebe iinninrtiin bajiiiormnvc , de abditi^fimd Pracdesti- nationts ratione ratiocinari praefumat ? Regulam Cosficam in Arithmeiicd dixit nonnemo Praedesti' nationem in Theologid , de qud doctam quandam ignoramiam fateri non puduit illuminatisfimos Ec- ckfiae Doctores. Etiam rapta in coelum anima clamayit: a> (2iyJoc. Nos vero brevicu/d intellectus Tiostri ulnuld^ Dccreti divini abyifum metiri aiide- bimiis \ quaeque ipfi /ingeli fiupent , nos conculca- bimui ? Neque tam plebem incufo istic , quam Doc- tores ipfoi , qui haec tam parum tempestivc populi . auribus animisquc oggesferunt : imprudenter fane facttdin, ita haec abfirufisfima mysteria 6 fuggestis palam fonui^fe^ quafi in iis folis , Christianorum rcs unica confiitisfct. Caeteriim , quoJ in Catechismi Scriptoribus lau- davimus, loannes Deodatus et Theodo- r u s T r n c ii i n u s , Theologi Genevenfes , ad ' Synodura Dordracenam delegati , Catechetis orani- bus comraendatum voluerunt : caveantur quaeftiones perplexae , fcholasticae , curiofae ; folida pietatis doctrina , Theologia confcientiae et practicci , animis infi^yatur , cum diligcnti ufus nd omnes vitae et :/iortis dcclaraiione. (c) (►-) i-1 fentcntia cor^in de Catecheticis txercitiis , dictil in ":■;' XV. '■v.:i.'C\, IJ -lctis eiiis tratlitft , p. 36, 37« T H E L G I C A. 215 $'9' Graviias in docendo fervatur, De rebiis feriis fermone ferio, de gravibus gra- viter est dicenduni : fancta religionis caufa fancte est agenda. Sed ubi ftultitia sapientiam pellit , superftitio locum religionis occupat, fimulatio et ostentatio pietatem virtuteraque exturbat, ibi dif- ficile est fatyram non fcribere ; ibi ridendo ve- rum dicere , quis vetat , dummodo iocus , iudice Cicerone, (J) fit elegans , urbanus , ingenio- fus,facetus? Hinc feculo XVI. viri aliqui praeclari , indignantes , Ecclefiam mukis modis esse contamina- tam et corruptam , perverforum hominum ftudia et mores per iocum iriiferunt et ludibrio ca- ftigarunt , five de industrid, five aliud agentes. Sic facrorum emendadoni profuerunt Eras- mus, fcripto syxdf^iu} fiupla;' Cal vi n u s , .8'.' iider eim vom Evmgclisten uud fciiien .rlusli-gcm Hherfe- liene Ircuic. Slit forKort v.-d Anmerhungen ron K, G. W. T h f: i i e , in F.xe^etifchc StUiWcn , hereusgeg. Ton Georg, Eened. \\ ir.er, Lipf. «Si^. Vol. I. p. .S9— 10:. ct A. \Vh. in Litttrkuudig Ulc.gciziji! Y^in Iferenfchap , Kunst tn Smnak , Aivftrnsd/. ■v..i.-ri.'r- ':v-i—2f-«. i. 10. T H E O L O G I C A. 227 10, Disputatio legitima , plerumque lenis , raro asperior, infiituitur, Gravitatem et feveritatem in docendo , modo §. f>, laudatam, fervarunt etiam Catechismi Palatini fcrip- tores, in disputatione legitima, quam eos infti- tuere oportuit. Neque hae virtutes aberrare fo- lent in duritiam aut asperitatem. Contra multa exfliant figna lenitatis et moderationis, in probandi ac defendend^ reh*gionis cauf^ , nec pauca funt documenta humanitatis et facihtatis , in oppugnan- dis pravis opinionibus noxiisque inftitutis. Ex utroque genere manifesta funt facilitatis et moderationis indicia , in eo , quod multi errores , iique partim periculofi , non nifi breviter , tecte , obUque, data occafione, in Catechismo funt notati. Cuius rei exempla facile ex iis peti posfunt , quae fupra, pag. 169 — 178. attulimus. Scilicet Scrip- tores nostri faepe arbitrati funt , fatis fore factum, veritate in lucem prolat^ , iustdque caufd argumen- tis probata. Haic vicinum est humanitatis documentum in eo elucens , quod nusquam Heidelbergenfes , aut Christianoriim fectam, fuae familiae opposiram , aut quendam etiam adverfarium nominaverint , nec cuiquam haereticae pravitatis notara inusferint , P a unum B28 C M M E N T A T I O uniiin li exceperis lociini de misft papisticft , qn. ot resp. 80. de quo mox dicendum erit. Porro, in caurA fu^ tuenda, nihil a nostris fcrip- toribus contumeliofe dictum est in adverfantes , ne in eos quidem , qui reformatos , Calvinum cae« teris viris praeclaris praeferentes , conviciis infec- tari et qu;\ posfent crudelitate vexare folebant. Quanta autem lenitate adverfariorum calumnias averterint , luculento docent exemplo , quod inest responfioni 64. oppofitae patronis Romanae Ec- clefiae , qui nobis , gratuitam peccatorum nostro- rum condonationcm profitentibus, ac benefactorum meritum ad confeqiiendam poenarum immunitatem negantibus , obiiciunt , doctrinam nostram favere impietati et fcelcri. Ad quam accufationem po- luerant iure fuo respondere, fententiam Pontificio- rum , de operum bonorum roerito, de fatisfactio- nibus humanis , de operibus fupererogatoriis , de indulgentiis , de precibus pro defunctis e purgato- rio liberandis , oranino favere , aliorum fuperbiae , arrogantiae, avaritiae, aliorum incuriae, focordiae, vitaeque flagitiofae. ^ed nihil horum proferunt. Quaeritur lantummojo; an autem haec doctrina tion reddit homines fccuros ct profanos ? (/") Ac respondecur : Non: neque enim ficri potest , quin ii , (/> Quaest. r^. IJeim, Slacht abtr diefe lehr nicht forgloft yvi yerrtichte leul? Belg. Maer mjtci deft leere iiitl for' fi-.eleofe tr.de (odlnofe tr.enfchen* «I T H E O L O G I C A. 229 ii , gui Christo per fidetn infiti funt , frnctus pro- ferant gratitudinis, (g') Singulari quoque circunifpectione caverunt Ca- techismi Palatini auctores , ne animos fratrum , Augustanae confessioni non mutatae addictorum , ofFenderent aut confociationem Protestantium in Germanid impedirent. Elector enim Fridericus III. fuafore M e 1 a n c h t h o n e , ra ultum laborave- rat , ut in Palatinatu cuncti , qui antea dicti fue- rant Euangelici^ nunc, alii a T. uthero, alii a Zuinglio, alii a Calvino dicebantur , concor- diae et amoris vinculo in unam coniungerentur Ec- clefiam. (A) Itaque fratrum Lutheranorum animos ofFendere noluit. Quapropter doctrina de facrd Coe- nd ita fuit propofita , et conrra Romanae Ecclefiae placita de tramfubftantiatione et mislac facrificio defenfa , ui nulla fieret mentio de confubftantia- tione , de praeftntid corporis et fanguinis Christi in , curn et jub pane et vino ; nihi! dxeretur Con- fesfioni Augustanae a M e 1 a n c h t h n e emenda- tae contrarium ; concederentur auteni frairibus quae- (^) Resp. 64. Gerra. Noin , Denn et ynmdglich ist , dafs die y fo Christo durch wahren glaiiben find eingepflantzt , nicht frucht der dauckbarkeis follen bringen. Belg. Neen fe : llant het is onmoghclijck, ilat , foo wie Chrisso iloor esn 'waerocli' tich ghelootte ingheplant is , tiiet en foiide voortbringhen di» vruchten der danckbaarhcyt. ^'0 Conl'. H e n r. A 1 1 i d g i i Ilisiorica Nurratie d« Scdefiii Falalinis, cap. XXXVII— XLll. 230 C O M M E N T A T I O quaeciinque falvcl veritate concedi posfent; tufpicio denique converfi epuli facri in nudam Christi pro nobis mortui commemorationem dimoveretur. (i) His igitur perpenfis, non posfumus non con- fentire viris doctis , lenitatem et humanitatem Pa- iatinorum in disputando univerfe laudantibus. (k) Ve- 0") Conf. Doct. Redclingius, lib. I. Vol. III. p. 22—24. 43—45. (k) Barthol. Ouboter, lib. 1. Praef. p. XLV. OnzeCe- loofsbclijder fprcekt nergens vnn kettcrs of ketterijen. Hij verklaart eenvouwig , het geen hij gelooft , met toepasjing op zich zclven , aangaande de Waarhedcn , van God aait hem tot zijne zaligheid in zijn ffoord gevpenbaard. Uij handelt zelfs op die zelfde wijze , in alle zulke fiukken , yvaarin hij zich opetilijk van dwaaleiidt gevtelens enderfcheidt , en dt zuivere fFaarheid , tegen de dwaaling oyerfiaande in helder licht plaatst. Ven. van der Linden V. S. lib. 1. Part. l. p. 23. ffij ontmoeten , met opzigt tot leerpunten , bij ile on- derfcheidene afdeelingen der Hcrvormde kerk betwist , tene rekkelijkheid , toegevendhcid en gematigdheid , die , ge. Ujk zij het verftand en hart des ftcllers van dit catechetisch ondervijs eere doen , zoo ook den diinrtegen ovcrftaandcn geest van volgende tijdperken , al le vruchtbaar in nuttetooze haar- kloverijcn , diep bcfchamen. Doct. Lrocs, lib. \. p, 291. iis, quae fupra p. 163. not. w attulimus, Iiaec addit: Nopens ofwijkingen van de Evangelieleer , iielker vermelding het , nit koofde van de tijdsomftandigheden , niet tnogelij'k geweest is na te Inten , veroorlooft zich het opjlel maar zclden eene fcherpe rJiedrakking. Cl. Heringa, libelli laud. p. n8, ii.;, JJe vcrfchilletjdc leerbegrippen van andere Chriitelij'kc Gc- nootfchappcn worda , ;;iit ecnc gctnatigdheid en verf^hooniiig , ht''-T,-th!d , tvdks b!::''i.e'' d-n'-!>j rn'^ dr" cchfcft ^ectt der lief- dn (!. des vndfi. T H E O L O G I G A. 231 Verum haec lenitas et animi moHitia iubito dc- feruisfe videtur fcriptores libelli nostri , qitando, refutato Ecclefiae Ronianae placito de iramfubflan- tiatione ^ resp. 78, 79. pergunt ad refellendam eius fententiam de misfae ^ q. d. facrificio , quacst. 80. Etenim misfa ista iam (latim ab interrogante dici per contemtum videcur papistica : (l), et re- fpondens fic concludit argumentationem : atquc ita ipfum Misfae fundamcntum nihil aliud est , cjuam abnegatio unici illius [acrtficii et pa^fionis Icfu Christi , et cxecranda idulolatria, Quapropter damnarunt raulti , vel totum libellum , (ot) vcl hanc eius partem. (^7) i\]ilii quidem fi liceat iu- (/) Gerni. tUr BabuUche Mefs. Be!g. de Paetfchc Miife. (ot) Hoc quomodo a Rotnanae Eccleiiae addictis factiim fiie- rit, narrant H c n r. Alting, Narr. buJ. cap. L — Llll. Koecherus, //>y?. catechet. laud. cap, Vill. §§.23. 31, 33. Heinr. Sinion van Alpen, Letterkundigc Gcfckied. van den Heidelb. Katech. E ling. Gcrm. converfa, Goririch. 1^04. rart. I. p. -5—97. («) J o h. L u d vv. Ewald, Efvas iiber Kutechismen iiber- hatipt , iiber Urfins itnd Luthtrs Katechisiiien insbefoit.lere , Heideli>. 1816. Quocum fuciunt Cenfor in Archiv fiir die Theo' Ifigic und ihre neiijle Literatur, keraiisgegiben v«»;Ernst G ottl. Bengel , Vol. II. Tub. iSiS. p. 506. et J.C. W. A u- gUSti, Proeve eener Gefchicd- en Oordeelkundigc Inleiding in de heide I/oofd •katechismi der Evangclifche Kerk. Uit hcf Hoogd. Gron. 1830. p. i3o— J40. 15S. Fokko Liefsting, de lecr dcr Qerefonneerde Kerk iiaar den lcidraad raii d- Hcidelb. Calceh. verk/atird eii tnei^epjst. Vol. II. I.cnv, i"y9. 132 C O M M E N T A T I O iudiciiini interponere , in cam inclino partem , quao Tlieologns Palatinos , ipfumque etiam Electorem Fridericum III. laudat magis , quam vituperat. Huius qualiscunque fententiae ratio e rebus, Ca- tcchismi In lucem editi tempore gestis , imprimis ducenda mihi videtur. Tota disputatio contra misfae facrificium , in cdi- tione libelli nostri omnium prini;! , non exftitit. Cuius rei luculentum est documentum in editione fecundil, qu^ ufus fum , in referendo textu Ger- manico , fupra p. 98. defcript?.. Ad calcem huius editionis , p. 96. haec leguntur. An den Chrisl- lichen Lefer. Was jm erften truck vberfehen , als furncmlich foUo 55. Istjetzunder at/Js befelch Chur- fiirstlicher Gnaden ^ addicrt %-orden. 1563. Isto autem folio 55. live, ut fcribere folemus, paginA istft et proxime fubiequente , legitur quaestio et responfio , de difcrimine facrae Coenae et misfae paulo brcvior, hac forma: S?ci5 ift fur m ttnt)cvfct)cib 5tt)tfd)e bcm 2l6enbmal bee! .^(J3?3»9^ «iib bcc 2?»abfIltc^en«DJcf? 5^05 'ifbcnbmat be)(cu(?et x>\M bap tvic toolfomnc «evgcbung alfet wnfcr fim= ben p. jrj^— ,(/,, ct Veu. V a n tl c r L i tiilcn , V. S. !ib. I. Pari. III. p. 130, 139. coll. rait. 1. p. C2. JO T H E O L G 1 C A. 2 ben [)afccn/ burcf) bai cinige opffcr ^tfu Gf;ii|tt / fo ci- fcl&|l ctn nmf mi a Hebre. (J. cVfUti W0(5racf)t flC.t/" ff/ 10. / / • loii. 19. 5>ie lOtc^ abcr lcf^rct bag bielebcnbt= gcn vnb bie tobten ntt burc^ fcae fcibcn €f)rt|li Bergehmg bcr funbcnf)a6en/e« fcp \:o./tia^ Cfyrif^u^ nccf> tcgftc^ fiir fic ron bcn ^ic^pricfrrcn gcopffcrt wix- Vide Cano— . , c<\ . .„ ,. . _^ ne,n in Mif- ^« ^- ^"^ »1^ «Ifo btC ?DiC|j jm gVUUb ciu 'c'Hebre. ./^3"otttfc^e ttcrfcugnung be$ cinigen «/ lo. oplferg mtb fctbcn^ 3sefu S^rifti.c Tandcm , eodein anno , in Catechismo tertitim edito, productior responsio talis exflar, qualis etiamnum habetur. Haec autem addita-renta, fe- mel iierumque facta , indicare videntur, partes , primae et fecundae editioni adiectas , non typotlie- tarum incurift aut errore fuisfe praetermisfas , fed postea confulto additas , et iubente qiiidem Elec- tore Palatino. Certe, in utroque Urfini Cate- chismo, nihil de mis/d legitur, quamquam in ma- iori diverfae funt de S. Coena quaestiones , quas in Heidelbergenfi frustra quaeras. (o) Sed Fride- rici Pii mandato fult obtemperandum. Hoc re- fert H e n r. A 1 1 i n g , in Hiftoricd Narratione dc Ec- (o^ Huius modi funt 297, (^uid differt Coena Bomini a baptismo? 299. Quid Jignificat fiimftio panis ct vini? 30C. Znid est nianducare corpiis Christi et fanF,uinem cius bibere? 312. Q^uare duobus fignis uti Cliriftus voluit? 3J3. Qtiid est hutif pancm et calicem fumcre in rccordatio:icm Chrifii? £34 C O M M E N T A T I O Ecckfiis Palatinis, qiiam e monumemis fide dig- nis publicis et privatis (/») contexuit , cap. XLIV. haec fcribens: Cum in prima editione Catechismi tton habcretur Qtiaestio Octuagefima , — flatim altera editione hujus anni 1563. ex fpeciali Elec toris mandato addita et fuo loco inferta fuit : abs- qtie dubio , ut abominanda corruptio Coenae Domini- cae , quae in Misfa est , detegeretur , et hoc veluti characterismo Ecclefiae Keformatae a Papiflicis dis- cernerentur, Confentit loh. Ludov. Fabri- c i u s , vir , iudice Hieron. vanAlphen, (^) fi quis alius ^ rerum Palatinarum^ etiam maxime reconditarum , gnarisfimus , asferens , (r) Frideri- cum quam feverisfimc mandasfe , ut alia adornare- tur editio , cui illa Misfatici Sacrificii condemnatio infereretur , hunc fulum in finem , ut fuum cum cacteris Proteflantibus hac in re confenfum tefla- tumfaceret, (s) Coniicit Doct. R e d d i n g i u s, (0 ir- C/) Conf. Ptooemiiiui , p. 3. et iVfenfonis Altingii Ki- ta , defcripf/t per XJhhonem £ in ni i u m , p. 17 1, (jj) In Prolii^o faepius Jaud. §. 35. (»•) Operum oinnium edic. 1698. p. 413. Locum debeo Ifaa» co lc Long, lib. 1. p. 111. (j') Conf. van Alphen, Joco modo J. loli. Ens, lib. 1. cap. II. ^. J4. if. Je Long, loc. I. §«. LXXXVI— LXXXIX. Cquocum coraparetur Adr. 'sGravezande, Tweehonderrlja- rig! Gedachteuis vu» de Syuo/le te /^'«yi/ , p. 54, K e c II c r i , lib. I. p. :ao— ;83. CO Lib. I. Vo!. III. i>. :;. , ^;. <"' T II E O L O G I C A, -j."> •ifritiatum fiiisfe Elcctorem anatlicmatibus , nuperri- me a Concilio Tridentino in Rcformatos pronun- ciatis. Augustius, Vir Cl. («) fibi perfuadet j Fridericum initio quidem pepercisfe Romanis , postca vero fortitudinis fuae documentum edere vo- hn*sfe. Quicquid vero , five coniicias, five ftatuas , de caufis, quibus inductus fuerit Eiector , ad fentcn- tiam fuam de misfd papali in Catecbisrno apertc pronunciandara , non ncgabis , huic responfjoni inesfe acerbitatemj et asperitatem , quam alibi in Catechismo non deprehendiirus. Rcspotifionan di- co : nam , quou in quacnione nosrratibus paulo durius funat: paepfclie tnis/c , leverA convenit cum pausfelijke misfe ^ quae fit auctore Papl Romano. Id ipfum indicat Germanicura babst- liche, five papstliche Mefs, Neque aliud inest Latino papalis , pro quo tamen interpretes fubftituerunt miniis honestum papistica , indicans misfam Papae asfecHs , Papisiis, receptam. Quae etiam in refponfione dicuntur, de difcrimine Coe- nae a Christo infl:itutae et istius misfae, non fim- pficiter funt culpanda , tanquam a vero afiena. Ta- lis enim revera est doctrina Roraanae Ecclefiae , qualis in liac responfione traditur. Scio , bonos viros deceptos cble fistula dulce caneute , in mislac facrificlo , fcilicet , magis commemoradonem quam ite- (») Lib, 1. p, 122, 2^ C O M M E N T A T I icerationeni facrificii , a Ciiristo oblati , fpectandam es- fe ; fed non ignoro , qiiid fanciverit Concilium Triden- tinuni , ciiiiis Canon III. dc facrif. misfae huius est argumenti: Si quis dixerit , Miifae facrificium tan- tum esfe laudis , et gratiarum actioms , aut nudam commemorationem facrificii in Cruce peracii , non autcm propitiatorium , — anathema fit, (v). Sed ofFendere maxirae folet responfionis conclufio, qu§ misfa dicitur , cum abnegatio unici facrificii et pas- fionis lefu Christi ^ tum etiam execranda idolola- tria. Neutrum vero nude dicitur, aut de confilio cc voluntate misfam celebrantium , fed cum aliquo tcmperamento , et de eo , quod , iis etiam infciis cc nolentibus, reverd (it. Sic, qui misfae facrifi- cio quotidie Christianis opus esfe contendunt , eo ipfo negant , unicum Chvmi facrificium nobis fuf- ficere , quamvis ipfi , misfam celebrando, fibi vi- dcantur Christi facrificium venerari , omnemque vim falutarem facrificii incruenti repetant ab unico illo cruento. Similitcr, qui hostiam , quam di- cunt, udorant , rcvenl placentulam colunt, quac pro pane fubflituitur, quamvis ipfi , transfubftan- tiationis placito in crrorcin iuducti , putent , fe Christum , fub fpecie panis latentem, adorare. No- (v) Conf. CI. H e r i n jj a , in Kerkelijke Ruadvrager en R/iadgever ,Vo\,U. p. 52 — 58. Cl. B o u ra a ri , ibid. p. :o — 2$. et Vir doctus \n Godgclterde Uijdragen , Vol, IV. Amft, lOiO. r. 809—90-. T II E L G I C A. 237 Nolentcs igltur idololatriani committunt , proiui Israelitae vituloruni fimulacra colentes feie idolola- triA polUicbant, qiiainvis vellent, non deastris, fed Deo fno lehovae, ciilrum praeftare. Hoc enun- ciati fui temperamentum indicavit , (^)y) qui respon- fionem octogefimam fcribens ufus est formuU Ger- manicft : im grund , cui respondet Belgica : in den grond , cuius vero vim interpretes Latini non ex- presferunt vertendo : ipfum Misfae fundamen- tuni nihil aliud est ^ quam. Germanica enim : die Mifs ist im g r u n d nichts anders , dann , verten- tenda erant: Misfa penitus perfpecta non est , nifi, Nec negligendum est, idololatriam in Catechismo dici fignificatione ampliore : cst enini , resp. g$. idololatria , loco unius Dci , aut praeter unum illum et vcrum Deum , qui fe in verbo fuo patefecit , aliud quippiam fingere aut habere , in quo fpem reponas, Quae quidem fignificatio facro* rum auctoritate librorum commendatur , Matth. VI: 24. Eph. V: 5. Phil. III: 19. Omnis vero idololatria recte dicitur execranda^ prouti Deus resp. loo. dicitur omnem turpitudinem execrari. In textu Germanico est : vermaledeyt , a Latino maledictus. Belgicum vervloect^ quamquam nunc durius habetur, olim tamen teretes aures , neque hoc (w) I,egi ea merentur, quse foripfit Corn. Brinkman, annot, ad librum: f^erhatidtlit)^ vnn den Heidelb, Calech. Vol. III. i>. 18:. 238 C O M M E N T A T I hoc Inco , ncc rcsp. lo. aut io8. oITendit. Caete- rum illiid idololatriae crimen iam antea , quam fcripta fuic Caiechefis Heidelbergenfis , Ecclefiae Romanae obiectiim fuisfe, docere nos potest Con- cilii Tridentim Canon VI. de facrofancto E u c h a- ristiae Sacramento ^ qui huius esi argumenti : Si quis dixerit , in fancto Eucharistiae Sacramen- to Christam tinigcmtiim Dei filiiim non esfe cultu latriae , etiam externo , adorandum ; atque ided uec festiyd pecuUari celebritate yenerandum , nequc in Procesfionibus folemniter circumgestandum , vel non public^ , ut adoretur ^ populo proponendum^ et ejus adoratores esCc idololatras ; anathema fit, Ilic enim Canon fcriptus iam est , die 1 1 Octobris anni 1551. (x^ SECTIO POSTERIOR, CATECHESIN PALATINAM A VITUPERATIONK DEFENDENS. S. I. Dcfenfionis ralio ct modus. Postquam Sectione priore ea fpectavimus , quae univerfe in Catechismi Palatini argumento ac formA funt C.i) Liitheri et AJe i a n ch t hon is dicta non minus aspera s.\A. in Kieron, van /i ! p h e n Prtth^o lap.d, %. ;6. T H E L O G I C A. 239 ftint laudatida^ Sectioneposteriore videbinius , quid opponendum fit vituperationi , quani fubire folet li- belliis. Scilicet, haec Catechefis , quamprimum in lu- cem fuit edita, valde displicuit , non tantum Roma- nae addictis Ecclefiae , fed etiam nonnullis emenda- ta facra amantibus , quorum placitis erat oppofita. Postquam in Belgium invecta , et , und cum Confesfione Belgicft , pro libro Symbolico habita fiiit, pauci , cum politici , tum ecclefiastici , eam fpreverunt. Paulo post Theologi , Reraonftran- tium nomine celebrati , alii plura , alii pauciora , in Catechismo reprehenderunt : quorum tamen ftu- diis , non tantum Palaiini et Belgae , quibus hic libellus ufu eratreceptus ac cognitus , fed etiam caeteri Synodi Dordracenae focii , cives et exteri , reftiterunt. Ab eo inde tempore nunquam de- fuerunt , qui modum vix tenerent , vel in laudan- do, vel in reprehendendo. Et, quo longius re- motum fuit fcripti libelli tempus a praefente aetate , quo maiores facti funt progresfus in ftudiis ad Theologiam pertinentibus , et quo magis mutata fuit Ecclefiae Belgicae facies , eo exftiterunt plures , tum reforniatis coetibus adfcripti, tum alii , qui veteres querelas repeterent , vel novas vituperatio», nes in medium proferrent. (j) Equi- 00 Conf. Urfini ^potogia Catechismi Ecelefiarnm et fchn- lirum ElicKiralis Palatinatsis , lleidelherger.ps yulg» dic- 240 C O M M !■: N T A T I lCqnidem li oinnes qiicrelas et viti;pcrationes refel» lere conarer , opiis infinitum et a Commentationis meae propofitoniniis alienum esfem aggreslurus. Tum enim mihi vindicanda foret Chnsti et Apostolorum doctrina , in Catechismo Palatino propofita, contra omnes eam repudiantes ; porro religio feculo XVT. purgata, contra Graecae et Romanae Ecclefiae placita et infliituta ; denique Ecclefiae in Belgio reformatae doctrina , contra Christianorum familias , diverfam repurgandorum facrorum viam ingressas. Vos au- tem , Viri Clarisfimi , ni fallar, in quaestionc pro- pofitA , tantummodo postulastis defenfionem , oppo- fitam vituperationibus eorum , qui Ecclefiac refor- mataeadfcripti negant , doctrinam Christianam etiam- num , duce Catechefi Palatin9, in patriae nostrae coetibus e>fe exponendam. His igitur terminis mea disputatio erit continenda. Proin- tt,ciiutra cavilLitiiines maiaeoU^orum , Tiicologicae Facultatit jle-tdeniiae Ihiihlhcrj^c.Jis tiomii-e fcripta et edita Germanico idiomatc, a. 1564. Latiiie repotita in Urfini Otip. Theol, Vol, il. col. 1 —54. Cenfiira Thtologorum quorundam vicin»' ruin de Catcchefi Electorali Palatind , ibid. COl. 53—58. LI r- rini, ad TUcoltigorum quorundam in vicinid , lie Catechefi Pfilatind , et testimoniis fucrae Scri/>turae , ail illius iiiargi- usm aitttoiatis , Ceufurautt Responfio , Genti. fcripta a. isfj^.. \n Latiiiam linguam traducta, ihit. Cji. 59—76. Henr. A 1 1 i ii- gii Hiftorica Nttrracio liiua. cup. XLV. van Alpheii, Prolcgi Liud. *U. 4.",, 4|. ICoccheri lib. 1. p. r,si— |.:i. van A 1 I» e n Littertundige Gcf^hied. cic. p. 49— _^7. 10.5 — 1 ■i, 176— :U2- - 0—2;?. 3:4 -r.34. .1(53— 3 'o. .;.i6— 4!)». T H E O L G I C A. a^f Proinde hac Sectione respondendum erit ad, eo- rum querelas , qui negant, Catechismum esfe du- cem idoneum, quem fequanrur, qui in coetibus nostris doctrinam Christianam exponunt : Capite vero posteriori diiudicanda erit eorum fententia ^ qui , quicquid etiam de Hbelli nostri pretio ftatuant , fuadent tamen , ut lex ecclefiastica , de Catechismo eum in finem adhibendo , antiquetur. Prouti vero , modum in Catechismo laudando esfe tenendum , fignificavinius , pag. 99 — 106 ita etiam videndum est , ne immoderate verfemur in culpan- dis animadverfionibus , quibus ufi funt boni doc- tique viri in libellum non prorfus vituperatum* Fuere enim , qui nimiis eum ornarent laudibiis. (2) Fuere etiam , quorum laudatio videri posfit modum excedere , nifi eam in bonam partem interpreteris. Sic , qui Catechismum dixere parva Biblia , cenfe» ri posfunt indicasfe , in illo breviter ea tradi , quae in libris facris producte funt expofita , de rebus fcitu nobis maxime necesfariis. («^ Fucre deni- que (z^ Horum ludicia benigniora retulsrunt Liefstingius, in lib. I. Gtdachten oyer het Predihampt caet. p. 138. Broe- fius, loc. 1. p. ■3S3. et van Alphen, lib. I. p. 108—113. (■ is te vi»den in dt fh^iften d:r PrufeteH en ^pistchn, Intlien Vr heden tcn d'i;;e fadan'g eene Onierv/ij- fnge mo«s:e opgefteld worden ; men fnuvjde '"oselijk , felft vr,!- gex! her oorfjcel van iille de Hedensdacigfc':c Godgsleerden , fom- n:-ge ftukktn v;-.' v/c/ breeder,e« anders vj,it\u).itr irehitndelen i idat it , men f-nw '«r w»l wnf, by 0/ if docn J ook miifehitn iMr T H E O L O G I C A. h1 Seculo autem , quod vivimus , admodura pauci erunt docti probique viri , ita landantes Catechis- mum Heidelbergenfem , ut niliil in eo emendandura putent. Equidem certe e Scriptoribiis , quos vidl huius libelli laudem nostril aetate praedicantes eius* que ufum commendantes , neminem comperi fingu* las partes , enunciata fingula, probantem. (^r) Hos igitur potisfimum fecutus , ita ad praeci* puas de Catechefi nostril querelas respondebo, uc nec nulla nec multa in ed agnoicam vitia , posfira- que adeo , liac in caufd , profiieri cum H o r a- t i : (^; — ubi plura nitent , — non ego paucis Offendar maculis , quas aut incuria fudit, Aut humana parum cavit natura. — In defendendo Catechismo , eundem , quoad eius Qeri posfit , fequar ordinem , quem Sectione prio- re iier en daar wel eenige aniere bewoordingen gebruiken. Jtlaat dat is de Heilige Schriftnnr geenfint ondervorpen, (f) Conf. van Lis, Orat. Jaud. p. 122, 124. qulcum conf. eius Leerrethnen over eenige gewigtige leerffukken von den Christelijken Godsdienst, I. Driecal. Utr. 1797. Praef. p. VII. V.jI. Liefsting, Gedachttn caet. p. 13;— «140. Red- dingius, lib. 1. Vol. III. p. 32, 33. S8— Oo. Broes, lib. I. p. 295—287. Roy.iards, van den Broek ctBegemanD, in flandelingen van de Algem, C.iristel. Synode der Ilerv» Kerk ia Itet Koningr. der Nederl, in 1831- p. »37. H^riugs, ;ib. I. p. iis, \\6, (^d: Epist. ttd Pifonet, V's. 351— 53. »44 COMMENTATIO re mihl elegi in laudando. Quapropter cenfend» erunt , primum , quae in argumenti delectu vitupe- rantur, §5« a — 4. deinde , quae \nformd reprehen- duntur, §. 5. In argumento , a Catechismi Palatini fcriptoribus delecto , queruntur vituperantes , vel de negligen- tift, in omittendis rebus gravioribus, vel de nimia fedulitate , in afferendis rebus levioribus , vel de er- rore, in rebus tractandis commisfo. De prirao quaeremus , §. a, de altero , §. 3. de tertio , ^. 4. §- 2. Qutrela , de negligentid , in omittendis rebus gravioribus. In Catechismo nostro nonnulla frustra quaerun- tur, quaemagni funt momenti ad fidem pietatemque excitandam et alendam , nostrdque aetate in inftitu- tione populari haud funt negligenda: veluti religio- nis Christianae origo et auctoritas divina , «^w- TriVTla et SsoTzvsvffTlx eorum, qui vitam et doctri- nara Christi tradiderunt , oiijQevTix et oAaV;j^ Codicis faori, et quae his funt affinia, Quae fi in Care- chismoinvenirentur, libellum ornarent eiusque ufum augerent : neque aliena fuisren: a propofiio Refor- matorum , qui ftudiofe libroriim canonicornm aucto- ritatem tuebantur , iustam Codicis facri lectionem ct inierpretationem urgebant, traditionum ecclefias- THEOLOGICA. »45 tlcarum fldem extenuabant, conciliorum decreta Pa' parumque lusfa fpernebant. Quocirca etiam Con~ fesfionis Belgicae auctores illis tractandis , art. 5 — 7. operara dedere laudabilem. Verumtamen ea in doctri» naeChristianaecompendio non requiruntur,posfunt- que commode Theologiae populari , vel praemitti , vel adiungi , quomodo factum est a recentioribus. Prae- terea eorum tractandorum five necesfitas five utilitas non tantaeratfeculo XVI. medio, quanta hoc nostro aut proxinie antegresfo , postquam Scriptorum facro- rum fides, lefu Christi, Prophetarum et Apostolo-. rum legatio divina , omninoque praeftantia religio- nis Christianae, multorum levitate et impietate est impugnata et in contemtionem adducta. In Cate- chismo autem Homiletis et Catechetis datur oppor- lunitas monendi auditores et discipulos , de fum- md Christi docentis auctoritate, resp, 4. 19. 31, de patefactione divina , in libris facris nobis con- fervai.^, 22. 25. 117. de Prophetis, mentis divi- nae interpretibus , 19. de Apostolorum legatione coelesti et SeoTrvsvffTi^ , 46. 53. de veritate religio- nis Christianae, i. 22. 65-68. de vitandil dxnTTi^ et fuperftitione, ai. 94 — 99. 103. (0 Sunt, qui in Catechismo defiderant Theologiae, q. d. naturalis, capita feorfum tractata. Quorura. ta- («) Conf. van Lis, , 590, 94« C O M M E N T A T I O t.-imen fenLentiae equidem nonfubfcribo. Quae enim in populari inflitutione funt docenda , de fummo Numine, de Deo non nifi uno, de naturae divi- nae attributis , de mundi procrcatione , de provi- dentiil divind, de hominum natur^ morali et offi- ciis , de animi immortalitate , de praemiis virtuti fpcrandis , de poenis fceleri metuendis, et quae plura ex hoc genere ratio fana , five docet, five coniicii , haec igitur multo certius et evidentius coniungi et comparari posfunt cum doctrinae Chri- ftianae partibus in Catcchismo traditis, quam fe- paratim exponi. ^/) Fateor, divinae naturae attributa commode po- luisfe und tradi in Catechismo , prouti factum est in Confesfionc Beigicd , art. i. et in praedantibus doctrinae compendiis nunc fieri asfulet. Quae ve- 10 a nobis homun:uh's, pro ingenii nostri imbecil- liiate distingui figillatimque enumerari folent Dei viriutes , has , plerasque certe , in Catechefi com- memorari , fupra , pag. 109, 1 10. iam indicavi- inus. Vir confultisfiuius , quem nominavi in Introitu , pag. sp. obiicit Catechismi Scriptoribus negligen- tiam in eo , quod iie verbum quidem fcripierint , de pracclaro lefu exemplo , nobis ad imitandum propofiio, Htque vix et u: h vrxpol'^ mentionem fe- OO C,'>nf. van Lts ct R e d d in g i u s, locis modo Jauda» T H E L G I C A. 647 fecerint doctrinae falutaris ab eo denundatae. (^) Utrumque non fatis cogitate fit. Christus enim in Catecliismo laudatur fummus Doctor noster, qui nobis Dei voluntatem de redemtione nostri paiefe- cit, resp. 31. coU. 4. 84. 85. 118. et quaest. 71. 77. 120. Quac autem in libello traduntur, e Chri- fti doctrinil funt petita. PorroConfervatoris nostri animus fanctus vitaque peccati expers praedicatur, r^sp. 35, 36. et Christiani dicuntur illius membra ac pariicipes Spiritus, quo ille gaudet, ut in hac vita contra peccatura ec Satanam pugncnt. 32, Quodfi vero Catechisiiii auctores in eo funt repre- hendendi , quod non nominatim Christi cxemplum laudaverint, quid quaefo, de lacobo Apostolo dicendum eric, in epistolA fuil, cap. V: 10. Pro» phetarum, nominatim Eliae , 17. non lefu Chri' fti exemplum , laudante? Quid, de Paulli epistolis ad Romanos, Gahtas , Thesfalonicenfes , quae abundant quidem monitis, a: Christi exemplum haud commemorant ? §• 3« (g) Christendom »n Hervorming. Ttveede Uitg. p. acxj ^ aoi. In den tleidelbergfchen Caleehismus tvorelt , hoe ztir dezelve een kort hegrip znl heeten van de Christelijke lecr^ geen enkcl woord gerept van ktt doorluchtig voorleeld von ^e- zus, ont ter navolgin^ voorgtftcld , dat bovcK alle voorbetldert leerzaam en opwtkkende is, Van de zaligmoktnde leer , doof HiTn yerkondigd, maakt dezelve naauvf ia het vvorhijgaai^ ttnig gewagm. »4? C O M M E N T A T 1 .*• 3* Querela , de nintid fedulitate in tractandif rebus levioribus. In concifa brevitate,cui Catechismi auctores ope« ram dedisfe vidimus, Sect. I. Partic. II. §. 6. vi- fi tamen funt nonnullis aliquando longiores in trac- tandis rebus niinus gravibus , certe eam diligentiam non postulantibus. Huius fedulitatis nimiae fpecies occurrit , una in loco de Sacramentis , altera in doctrind de precatione. Palatini inftitutionem de facro Baptismo et Coend Domini nostri , quaest. et resp. 65-82. longius produxerunt , quam plerique folent de utroque In- ftituto in libris catecheticis fcribentes. Cuius rei tres fuisfe caufae videntur. Prima in controver- fiis , de Baptismo et Coen;\ inter Christianorum familias ortis , et in periculofis erroribus , quibus imbuti erant permuUi , cum Romanae Ecclefiae ad- dicti , tum fodalitatibus emendata facra malentibus adfcripti. Hinc cnim orta est necesfitas, doctrinam in facris libris dc utroque ritu traditam , latius ex- plicandi ac diligentius defendendi. Qud de re me- mini me dicere , Sect. I. Partic. L S§. 10. et 14. Ahera est in ratione,quil doctrina , de facris lava- tionis et epuli a Christo inftituti ritibus , tradi olim jblchat , ufurpara Sacrnmentorum appellaiiQne, Quae qui- T H E L O G I C A. 149, iiuidetii docendi ratio utilis et fere necesfaria erac> in disputationibus cum Ecclefift Romana, de Sar cramcmorum ^wt Symbolorum iacrorum indole,nii- mero et efficientia. T^ertia caufa in eo est quaercn- da, quod Heidelbergenfes , propius Calvino,, quam Zuinglio accedentes, in utroque Christi inftituto agnoscebant , non tantum ftgnificationcm , (Jignum) fed etiam confirmaiionem five testificatio- ncm ifigillum') eorum , quae Euangelio promittun- tur. Quae fane fcntentia , quamvis multis nostrA aetate displiceat , (/;) minime tamen est contem- nenda. (/) Qui Carechismi fcriptoribus niniiam obiectani fe- du' (*■) Conf. Liefstlng, Gedachten over liet Predikrmpt, p. 145 , 149. et Uer der Gercf. Kerk naar de hidraad va« it Heldclb. Catech. Vol. II. p. o^g.^g,. ^,„ j^, Ljn- dcn V. S. lib. 1. Pan. III. p. 46-49. (0 Conf. van Lis, Leerreilenea over eeuige gewigtige Uer. fiukken v^n dcn Christ. Godsd., dienende tot eene procye vcn *eHtbijbeirchebehandalingder Cateekistnusfiofftn. Eerfto Drictal. Utr. 1797. p. I i (!—i2(i. vierde Drietal , Zondag XXf^I, XXflleA XXyill. Utr. I801. S. van i.m&x^,Opheldcringen vancenige Rukkcn in den Heidelb. Katech. Utr. ir.03. p. £9-107. et Vir Ven. Corn. Hooijer, Disputatio,qud respondotu.r ad quae- ftioneni,ab Ordine Theoiogico ^cademiae Rheno ■ Traicctinle propofitam : Quibusnam pariibus fibi invicem firailes fur.t facri lavationis et coenae ritus a Christo inftituei? Quis huius com- parationis est ufus, in iudicio de utriusque ri.as indoJe, legi- timo ufu et fructu falutari? q„ae praemium reportavit, e.iita- «tlt esi in Ar.ualilus ^tcad. Rh.n^.Trai. wtu iSJS—iB.o. ajo C O M M E N T A T I O dulitatcm in doctrinl de precatione , quacst. et resp. 116—129. non fatis attendunt ad argumen- li gravitatem aut raultiplicem fructum, ex bene in- tellecta et in ufura quotidianum converni hac doc- trina ad precantes redundantera. (^k') Sed nolo nunc repetere , quae iam antea , Sect. I. Partic. II. §. 4. monui , de precum formuljl, a Christo discipulis fuis tradit^, in Catechismo explanati, resp. 120 — 129. S- 4. Querela , de erroribus in tractando argumento commisfis^ Plures funi vituperantium querelae , de erroribus in tractandA doctrinil Christianil commisfis a Cate- chismi Palatini fcriptoribus. Neque equidem ne- go , Heidelbergenfes fubinde lapfos fuisfe. Verum Dondiim mihi perfuadeo , lioc iis toties accidisfe , quoties volunt vituperarores. Tn defcribenda generis humani perverfitate , quaest. et resp. 5 , 7,8. nihil docent , nifi quod , five fa- crorum librorum auctoriiate credimus, five historiae te- fj) Legi ea nsercntur, quae, Catechlsmi defendendi caufa» uberius fcripflt van Lis, in lib. d» ler tn htt gezag van iio Htiietb. Citeeh. vefJtJigt , p. 55 — 96. T H E O L O G I C A. 25: testimonio accepiaius , five ufu quotidiano' cognosci- 1DU$. (/) , Negant, resp. 9. Deum homhn wiuriam facerc., qiiando in Jege fua flagitai^ quac homo. ^ fud ip- ftus cotitumacid facuUate praeftandi privatus , prae^ Jiare mqueat. Et recte qiiidem , ratione Adaaii habita. Diverfa vero posterorum tst ratio, qui non luil culpa eil facuhate funt orbati. Itaque ad vindicandam Dei iustitiam nobis opus est argumen- tatione ductjl ex Euangelio, quo docenuir, velie Deum condonare delinquentibus , vires ]argu-i im- becillis. («) Quando Deum horrendis modis irasci dicunr, resp. lo.coll. 14, 37. 82. et qu. et resp ico. non aliterid accipiendum est, atque eiusmcdi dicta fa- crorum Ibrornm de Dao ccv6pxzozxSag enrnciata. Quae (/) Conf. Ewaldi Kistii, ^anwtriingar. crer da rteUi'.» van dtn Heidelb. Katech.i w ij zijn van naiure .ineigd Cod en onzen naasten te liaten. Anift. .796. jan Bak- k e r , Brief aan — E W. K i 3 t , beireklijk zijne - Ar.nv^.erkin. gen, Amfi. 17^6. E. D. L. CJ a n B r u w l- t) Brief\ dsn Eirn. Ew. Kist tueqezanden over deszelfs ~ Aanmorkingen. Amft, 1797«Ew. Kist, ycrvolg van Maun-.erhir.gen — tns Ans. -uoord op den brief yan deu Eerw. j a n B r o u w ',■ r. .-»m(l. 1797. Jan IJrouwer, Jess sot ioederonf>voord aan den Ecrw. E w, Kist. Amft. 1797. p. H. van Lis, Leerredeuen ~ dieneudo tot eene proeve van eene bijl,elfche behandeli,^g der Katechii^ wsusftoifen. Tweede Drietal. Zond. U. li!. en XV. lir. 179^. Derde Drietal. Zon.l. IV. Vill. en XIII. Utr. 1739. j. y^l Emdre, Ophelderingsn., p, 7—53. C*») Conf. van Lis, .Oerde Grict:.!. .'^ "•'!;!. [','. »5ft COMMENTATIO Quae de aitcrnttatc poenarum ^xti^, lo, et ii. dtcuntiir , non nifi Christi doctrinae Matth. XXV: 46. convenientercredenda funt, neque fatis probari posfunt ratiocinando de peccato, adverfus fum- mom Dei raaieftatera commisfo , fummis , hoc est , fempiterms fuppliciis luendo. («) Quae disquiruntur , qu. et resp. n. denecesjiiaie fatisfactiotiis , uti et 14 — 17. 4.0. de iis , quae in Me- diatore Dei et hominum requiruntur, probari non posfent , fi ratiocinatione philofophicjl efficerentur , quod multis vifum fuit, (0) Verum,eam Urfino mentera non fuisfe , docent , cum looa librorum fa- crorum his quaeftionibus appofita, tum harum ex- plicatio, Quod igitur , de utroque illo argumento , docent nos libri facri , hoc quoque rei indoli et divinae iuftitiae omnino convenire , neque aliter fieri posfe , ratiocinando demonftratuni iverunt Hei- delbergenfes. Caufa, cur Christus fab iudice Pontio Pilato pa&fus fit , resp. 38. haec dicitur , ut innocens co- ram iudice poUtico damnatus , nos a fevero Dei iu- dicio^ quod omnei manebat ^ eximeret. In quo fi dj. C* j Conf. denuo v a n L i s > loco modo laudato. (e) Ita eiiam viiuni fuit Liefstingio, in Gidaehten evtr k»t Prtdikampt , p. 14?, 148. ct \a iaudata Catechismi iuter- preiaiionc vercacul4. Vol. I. p. 125— 12S. Reddingio, lib. !• Vol. I!'. p. S; . 5j. c) faienduin crit , in re fimili eleganter fancteque aliqiiando lufjs^fe Scripto- res facros, ut a Cor. VIII: 9. et i Pe:r. II: 34. Caeterum , quanti fecerit Urfinus hanc respon- fionem, coUigere licet e Catechismo eius maiore, m quo ad quaestionem 80. cur Praefidis nomen , fub quo pasfus est (Christus) , cxprimitur ? hOiQC re- fpondentur : primo , ut Praefes Romams argumen- to ftt , Christo patiente , ficut praedictum erat , /ceptfum regium d ludaeis ablatum iam fuisfe^ ac proinde Mesfiam alium non exfpectandum esfe, Se- cundd , ut moneamur , nos non modd poenam , fed eondemnationem quoque iufiam in iudicio divino evo' fisfe , quia Christus inmcens di terreno iudice pro nobis condemnatus est, (7) Urfinus, resp. 44. cum Calvino, Symboli articuluni , quo Christus ad inferna descendisfe di« citur , interpretatus est de inenarrabilibus animi an- gustiis , cruciatibus et angoribus , in quos demerfui fuerit, O ] e V ! a n u m vero aliam profesfum esfe fen- (/} Liefstingii funt dicta, in lib. Geiathtm »vtr h$t Pr»dH«mpt f p. 147. v/tl ffetlittg ta «ardightid , maar getn» btndigheid afyrezen. In Catcchistni expofitioDe vernacuM , Vol. II. p. 15. eene onfshuldige fpeeling. Conf. van Lis, lib. t. Tweede Orictal, p. ii5>, 119. iq) Confejenrfus e«t Ga Ivinus, Inftit, Chriit, rtW^^mb, U. c. XVL §. i. B5ij C O M M E N T A T I O ibritentiam , fiipra iani pag. loo. notavi. In quS merito c-nrentientes liabet , e veteribus nostris Theologi.s nonnullos , e recentioribiis plerosque. (r) Quod autem inferni cnicialus , quaest. 44. pas« fiis dicitur Cliristus , nequaquam ita esc accipien- dum , ac fi fanctus noster Confervator desperave- rit. 0) Saniora enim docuisse Ur fin um , intel- ligimus e Catechismo eiiis raaiori , cuius quaestio* Ties et responfiones 84 et 85. fic fefe habent: Quid ^er dsscenfum cius ad ir.fcros inuUigis ? Dolores t/iortis et horrorem irac Dci , quo in dcfperationem adiguniur ct in actemum cruciantur damnati , cufn in anima ct confcientia fua , citratamen defperati oncn ^ cxpcrtum esfc. Sed potuitne anquam Deus Chriato irasci , vel eum deferere ? Nunqtiam, Sed favorcm et auxilium fuum ad tem- pfts itn occultavit , tdt natura Christi humana in kas 'f) Vid. quos memo-it Cl. Heringa, in libsllo faepius laiid. p, -jfu Qnibus Htiiungi possuni Adrianus Becol, in Buadel van God^eleerde vicest Kaiechetifche yerhandeliri' (ff»,opcrc posthumo, quod edidit Petr. Meyboom, Amft. »79^. P. 130 — '«• Liefsting, RedcUngius, van der Lluden ct Broes. lib. !. p. :'5. et e Gerraanis Car, Phl!. Held,<^fr IlcidcH'. Cattecli. vollfieiudfg erklart. Mannh, IS 4. p. 202. (jj D••<•• iirefi iaanen nndct vlndea. T H E O L O G I C A. ngS has angustias dcveniret^ qtiibus urgentur deferti tt abiecti h Dco. Quae Urfini dicta fnTiul indi- cant, quid voluerit, qiiando resp. 37. profite» retur, Christum iram Deijustinuhfe ^ coU. 17. Credunt nonnulli Viri venerabiles, Catechismi nostri laudatores ingenui , (0 auctores eius , resp, 58. perperam locum Paulh'num , 1 Cor. II: 9. in» terpretatos esfe , de vitae aeternae beaiitudine, quam nec oculus vidit , nec auris audivit , nec ullus homo cogitatione comprebendit. Fatemur, hanc ?r«p- mmviiav commisfam esfe a nonnullis Catechismi interpretibus : («) videri etiam Urfinum ita in- terpretatum, cum fcriberet mCatechismi Explicatio^ ne haec : vidctur inexplicabilis quaestio , (^quidfit vi- ta aeterna ?) quia dicitur de ea : nec oculus vidit , caet. (fjcf. 64. 4. ] Cor. 2. 9.) Mallem vero haec ita accipere , ut Catechismi fcriptores dicantur duo illa loca accommodasfe ad caufam praefen- tem , non aliter atque ipfe Christus et Apostoli dicta in veteris foederis codice ad fuum adaptarunt propofitum. Verum hac de caufd , fiipra iam , pag. 182. indicatd, iudicent peritiores. Vifi funt Catechismi fcriptores , quaest, et resp. 71. e Christi mandato, Matth. XXVIII: 19. duxis- fe (O Reddingius, lib. 1. Vol. III. p. ($9. c: Broet, lib. 1. p. 3S(i. (») In liis cenfcDdus quoqne est L i efstingius, Vo!. !I j.. 4. ijo, jpr. 356 C O M M E N T A T I O fe promisfionem de lavatione , quae fit eius fangui- ne ac Spiritu. Sed , re penltius perfpecti , mani- festuni est , eos hanc promisfionem e locis ibi lau» iiiitis et cum Christi mandato collatis effecisfe. (v) Vitio quoque iis datur , quod , in docirini de facr^ CoenA, qu. et resp, 75 — 77- 19' Christidic- ris in fermone , quam lohannes , Euang, c. VI. retulit , de carn& fud ed&ndd , fangnineque fuo bi- bendo , interpretati funt de ufu epuli , culus in illo fcrmone nulla fiat mentio. Sed, quamquam Con. feivator noster Capernaiimi nihil dixit de facrd Coend , ita tamen , de corpore fuo edendo et fan- guine fuo bibendo , locutus est , ut nos , ex his ver- borum imaginibus , coUigere posfimus , quid figni- ficare voluerit , cum postea discipulis fais panem et vinum daret , fai corporis et fanguinis fymbola , «aque edere et bibere iuberet: fect. 51 — 55. Recte igitur Urfinus, in ExpUcatione Catechismi , ipfe profe.sfus est : caput fextum lohannis non pertinet ad caerefnnniam coenae. Nihilo minus ex hoc capite arguinentum duxit , pro interpretatione eorura , quae Chrisius dixit Coenam facram inftituens , quandu- quidcm (ita inquit) fmilium phrafium fimilis est ftntentia et intcrpretatio. (w) Propierea etiam lo- ca, fv^ Docuit hoc Reddingius, Vol. Hl. p. 83, 84. (ivj Conf. DisquifitlO Urfini,rf# controverfia vtrborum Cot- .•»jf,3diecia Explicationi quaationis et reiponfionis LXXVin. Artini". Vi. ex fimilibus fcriplurae locis , liinilem v>l tandest 0,ii,i»a!» eujiiir.t^^lihuSf yttuii non cot.tr.- irjis. T H E O L O G I C A. 25? ca, exEuang. loh. ad hanc caufam pertinentia , in Catechismi margine ad resp. 76 et 79. notata , tex- tuf non inferta funt. (a:) In iis , quae P a u 1 1 u s Apostolus , i Cor. X: 16, 17. fcribit: to TroTvipiov t?^ siiXoyixi; , fuAc- yovfisv , ovx) KOivuvix tov xif^XTOi; tou Xpia-Tou iffTi ; Thv upTOv , ov x^u(ji,ev , ovzi xoivuvix tov ffufiXTog Tou XpiffTOv avTiv ; oTi slg xpTO? , sv cu(/,x cl roX- Ac/ ifffisv' 0} yxp TxvTsg ix tov hog apTOv (astsxo' (isv , Scriptores Catechismi , resp. 77. vident prc- misfionem , de corpore Christi ad edendum et fan- guine eius ad bibendum dando. In quo vehemen* ter errasfe dicuntur. (3?) Verum ipfum audiamus Urfinum, in Explicatione responfionis haec fcri- bentem : Communio est participatio rci communis. Communio corporis et fanguinis Christi est per fi^ dem fieri participem Christi et omnium beneficiorum eius , eodem fpiritu in nobis exfiftente , qui est in Chrisio , et eadem in nobis efficiente , quae efecit in Christo. — Panis et vinum funt comraunio , hoc est , fignum et testimonium communionis nostrae cum Christo, Commtmio autem haecin eo confifiit , quod unum corpus multi fumus. Haec fi Paulli menti lint confentanea, de quo mihi perfuadeo , inest Aposto- li dictis testimonium , de benenciis , e Christi morte falurari percipiendis ab omnibus , qui lincerA fide fa- (jt) Conf. rveddingius, Vol. UI. p C9. (j) Conf. Rc ddi ngius, HH. et loc^ 1 .u.U 258 C O ivl M E N T A T I O facram celebrant coenain : hoc vero testimoniuin recte promisfionis noniine dicitur'a nobis, Apostoli auctoritatem in Euangelio denunciando venerantl- bus. Hypocritae et qui non vere refipiscurtt ^ resp. 8f. dicuntur damnationem fibi edere et bibere ^ verbis ex I Cor. XI; 39. ductis, ubi Paullus: hdiuv^ inquit , KCi) Trivuv uvx^iut; , xpifiCi sxurcp iffSlet kx) vlvsi , ftii ^iaxpivuv Tb erufix tou xvpiou- Quod igitur Apostolus , de Corinthiis turpiter facram coenam profanantibus , fcribit , Palatini ad quoscuuque fi- iQulate Christum profesfos accommodant : et , ut mihl quidcm videtur, iuftisfirae. At eo prorfus contorquere dicuntur dictum PauUinum , («) quod itpiiia non indefinite dederint, (Gerraanice ein ge^ richt^ Belgice een oordeel , fed definite {d a s ge- richt') het oordeel. Ego vero nihil in eo contor- ti video. Articulus enim indicat damnatiouem eam , quam PauUus minatus est. Denique Catechismi fcriptores , ut doceant, quaest. et resp. 100. quam graviter peccent , qui iurando aitt dira iittprecando nomen Dei temerent, provo- ■ •'■'■X ad legis Mofeae inflitutum , quo divini nomi- ' -is contumelia raorte mulctanda fuit. Sed in eo 'ajifi f.int , qtiod non fans distinguant crimen gra- vius ^s) DOiCi. Reddingins.i). cim vituperationem his referi vcrbis; Andw, 8l. •'» i> plaati i Cnr, Xliip, geheil verilraaij , d»or eerx oordeej /« virantltre'} iu het oorileel. T H E L G I C A. t^^ vius a minus gravi. Scilicet , e lege 3 Mof. XxrVj 15» i5. lapidationis poena fumenda erat ab iis , qui Dea fuo lehovae contumeliofe maledicerent. Horum vero crimen multo erat atrocius , quara eorum , qui nomine divino , in temere iurando aut dira tmpre* cando, abutebantur: neque in Iios mortis fuppli- cium conftitutum legimus. (a) s. 5. Querelae de formd^ Quae in Catechismi formd reprehenduntur , ndri- nihil detrahunt de laudibus, quas ei trlbuimus^ Sectionis prioris Particuld posteriore. Quod, rec- tene fiat an fecus , videamus. Partes aliquae dicuntur non iusto ordine dlspofi- tae. (*) Attamen univerfe probandura laudandura- que (4) Conf. loh. Dav. Michaelis, Mofaiich Kisht , Vol. V. p. 182—190. lo. Christ. Frid. Schulzii, Ern. Frid, Car. Rofenmiilleri et loh. Henr. vdn der Palin, V. CI. Scholia ad h. 1. CA) Broefius, lib. 1. p. aS6. haec animadverdt : Niet overal wordt die ftelfelmatige gang gehondeu, ■welken populai- re leerboeken zoo wei vereifchen , alt andere i maar men zier, in tegendeel, nu iels aangereerd , hetwelk in hei vervelg eertt ntoet ontwikkeld worden, zoo alt Zond. IX. het ftitk va» Je Voorzienigheid dat tot Zond. A". hehoort; dnn ler.svindt men itts herhaald, hetwelk te voren ree.ds voldoende it afgehaH- ^eld, zeo alt Zond. XXIII. yr. to en 6i. de letr vn» God« R 2 t=- 96o C O M M E N T A T I O que esfe Catechismi ordinem , vidimiis Sect I. Partic. II. §. 3. Fateor, nonniinquain ea disiisnc- ta esfe, quae coniungi potuerant, aliquando etiam eandem rem iterum ac tertio commemorari. Utrum- que vero rarius fit, nec nifi in rebus magni ad religionem momenti. Caufa vero quaerenda est , V(j/ in distributione fectionum , fingulis diebus do- minicis tractandarum , de qua diximus , pag. 196. vel in ufu triura formularum , quem Sect. I. Partic. II. J. 4. laudavimus, ubi etiam , iacommoduro, hinc ortum , multo maiori commodo et utilitate compenfatum esfe, vidimus. (c') Ex ufu fymboli , q. d. apostolici , fluxit etiam ratio , fingulatim ea defcribendi , quae docemur , de lefu Christo Sospitatore , a Deo nobis dato , unico Dei Filio , liomine e Maria virgine mirifice nato, dirisfima pasfo, cruci fi.xo , mortuo , fepulto , in vitam revocato, in coehim evecto, ad Dei dexte- ram fedcnte et ad iudicandum redituro, quaest. et resp. 29 — 52. Quae ratio Lindenio , Viro Ven. (etae , facerdotis et regii , ducrd e facr's libris. Quae docendi forma valde atiiiqua , feculo proxime exacto , displicere coepit multis , Ernestio, t^ T«s/y , (/) confeniienti- bus : nec tamen repudianda est , dummodo intra certos fines terminosque contineatur. (^) In Ca- teciiismo autem , hoc quoque loco , cernitur ftu- dium univerfae dictionis adlibrorum facrorum exem- plum conformandae , quod Sect. I. Partic. II. §. 5. ^audavi. Huius etrira ftudii documentum inest defcriptioni bominis Christiani, resp, 32. quae a nonnullis fi- (/) Conf. Prolufiones de Officio Christi triplici , auctae et tepetiue in Opusc. Thtel. Lugd. Hat. J773. p. 4II — 438. J. C. Doederlein, /n^//. Theel, Christ. t.sos.G.T. Zacha- riae, JSibli/cker Theel. Vol. III. p. 559— 5<>2. C. G. Bret» ichneider, Haudbuch dir Dtgmatik dtr Evangtlitch-tuthi' ri/thtn Kirehe , §. 147. C. F. de A m m o n , Summa Theol, Christ.Zd, IV. §^. 129— «31. (g) Conf. S. F.N. Morusjin ^//>c»rf. ad Epit.Thtol. Christ. Part. IV. cap. II. Sect. III. ct in Commentariri , quem eJidit C. A. Henipel, Tom. II. p. 248—260. P. Abresch, jinu. ed £p. ad Ilebr. p. i5o— 282. I. Heringa, E. z. ever de kaningl. waarjiglieid vou J. C. p. 91—96 (in Opp, Societ. Uug. a. 1797.) H- Muntingbe, Pars Thcol. Christ. theorei» C,. 241. J. A. L. Wegfcheider, iK/lit, Thtol.Christ. dog- wat. §. 132. j G. iilier, Forhfungen vom Clauben dtr Christen, Part. 11. p. S- G.C. Knapp, f^orUfungtn iiber di* Christl. Glauieiishkre, nach dem Lehrbtgrif der evang. Kir- *.'ie , %. 107. i\. Hxhii, Lehrbtick dcs Christ!, Claubcns^ 5. liii. ! T H E O L G I C A. nSi fimiliter vituperatur, (A) cuius vero defendendae caufiJ nolo ea repetere , quae , loco modo lauiato , nominatira pag. 209. attull. Ufum Decalogi , in exponendis officiis , quae a Christianis funt praeftanda, in repreiienfionem in- currisfe, manifestum est. (0 Quicunque vero rite perpendit , quae monuimus , de his officiis in Ca- techismo traditis, pag. 133— iSf^* ^^ ^^ "f" lsg's Mofeae in disciplina morum Christianft, p. 205—207. Heidelbergenfium rationem non valde vituperaturus est. Neque is magnopere reprehendet Catechismi fcripiores propterea , quod Decalogi prologum : ego fum lehova , Deus tuus caet, non fint interpretati , ex eoque incitamentum obedientiae non duxerint. (^k) Sci- (ft) Modeste reprehendentibus accenfendi lunt Llefstlng, 1n Oedachten over het Predikampt , p. 145—147- et in verns- cuia interpretatione Dom. XII. et van der Linden, in Ora* lione S. de eodera arguniento. (i) Ven. van der Linden, )ib. 1. Part. 1. p. as. hasc fcribit: de andere aanmerktng raakt de voordragt dtr fchtone Christelijke zedeleer^ naar aanleidinj van de Mof.ufchiJ wei der tien geboden, die zeker voor dat verheven dotl zesr h.vn' lijk geiozen fi , en , ook hij de allerbeste bthandeling , veor leeraar en gemeente belde zeer viel te wenfchen vverlaat, Conf. Liefsting, Gedochten over het Predikampt, p. 150. et in explicatione vernac. Dominicae XXXIV. Reddingius, lib.L VoL III. p. (5o~62. 69. 84. et Hoving, lib. Lp. leo. (*) Reprehendentibiis asfeniitur Dect. Reddingius, p. 84. fcribens: Het is waar , men heeft vergeten , ^yer di* CoJlijke Mtiding le handilen , h«-i fchijnt niet gtmerkl t. itt- a64 C O M M E N T A T 1 Soilicec iili prologiim a primo praecepto non fepa-' iarunt,(/) eiiisqoe vim et fignificationem , accom- niodate ad religionis Christianae indolem, resp. 94 et 95« expresferunc. Denique aequus rerum aeftimator non facile repudiabit (m) fententiam Hei- delbergenfium , e decimo Decalogi praecepto , resp. 113. confecutione necesfari^ concludentium , pro- hib$ri omnem cupiditatem et cogitationem adverfus Dei praecepta , quamvis fimul agnoscat , prohiberi bonorum afienorum cupiditatem , mandari animum rebus fuis contentum. («) Quando , Sect. I. Partic. II, §. 6. laudabamus brevitatem, cui operam dederunt Palatini, non ne- hthhen , yfelk ten Jehoon gehrttik van dezeiye kon gemaakt yearden^ 0) Ad quac-suonem 92. Quae est Lex Dei? fic respondeiur: Loquuius esi Ifeas otunia verba haec: I. Praeceptum. Ego fum Dominas , Deus tuus , qui eduxi te ex ^pypto , domo fer- yitutit , N(in habebis Deos aiienos tn confpeciu meo. Similiter in texiu Germ. et iiiterpretatione Belgicd. (m) Eam fere repudiant , cum Christiano Batavo mox ann. ». laudando van Lis,lib. I. p. 99, 100. et Lisfsting, in vernac. Catecli. incerpretatione , Vol. 111. p. 313, 314. (») In bancfenten?iampraeceptumlioc interpretatusest Chri- liianu s Batavus, /uw/or ,(Cornelius 15re ni)fecuius Ca- leehismum Ecclefiae Scoticae , a. 1643. in libro , quem Teir. A bresch. praemisfa praefatione edidit, h. tit. Proeve over dt hetrekkiiif der ztdelijke vjet tot het Genadevcrbond en tot den Evangeiirc/icn Gndsdienst , mitsgaders over den eigenlijkeH tin van hel Titiide Gehnd , Ainlt. 1784. ^S. XLII — XCIX. T H E L O G 1 C A. iA^ ^avimiis, videri nonnulla productiora et praetirr irndiim excurreniia. Hoc igitur iliis viiio datur a repreherilbribus, (o) non fatis cogitantibus , nc: ceslariam fuisfe eara ubertatem , ad probanda , ii: lustranda tt vindicanda, doctrinae Cliristianae ca- pita, a pcriculofe errantibus negata , obfcurata et iiiipugnata. (/j) Qua in re ut agnolcamus Heidel- bergensium prudentiam ac fidem, faciunt ea , quae Sect. L Partic. L §. 14. de controverfiis varie trac- tatis notavimus. Queruntur etiara paedagogi et difcipuli haud pau- ci, de longitudine, cum univerfi Catechisrai, tum quarunJam responfionum , quae irapediat, quo mi- luis dilcenda raemoriae tradi queant. (^) Neque ego (O Veu. van Lis, Hb. I. p. ,0,. eorum rcpiehenfionem referi,his ulus verbi»: fommigc finkken zijn cr d tc opzetu- tijk cn uityocrig /« yerhandch , dic door ccne kortc oplrcj. ^tring gcnoeg z»udcn tocgclicht gcwcest zijn, hij voorLecld , tU Itere dcr Sacramentcn , cn van den Eed. — Nu ^vord cr\ Joor d. uitgebrcidheid v„u dic Jfukken, vooral yun hct c.rjtc^, in ic evenredigUcid _ ,an dit ucrkjc een grootc wun.eftaite veroorzaakt. ip^ Conferat lector, q,ne Lisfii dliigen-.ia huic vitupera^ tioni oppofuit. (O Hanc Doct. Reddingius, Jib. 1. p. 7, , -». guere- lam hoc raodo refert: De Carechismus /. yecl t, uitgcOrcid. Kinieren en eenyouy,'igcn kunncn der,z,l,cn nict da,.nu. veel mocite in hct hoojd prcntcn , en allerh.z^aariijktt ontkouden. De and.vonrden moc.ten vecl kortor ct ccnvou^viger gcM>eest Z>in. De vatiaarhcid dcr gecnen, voor ^clkcn hii cefchreven ^"rd, /. i.,y do.zciycn .yhcci uit ie, .„. ycrlo,.,,. Uet ... ^66 C O M M E N T A T I O ego hanc longitudineni fimpliciter laudo. Ea vero minorem creat molestiam , in doctrinae Christianae expofitione, quae iu conventibus publicis fit ab Homiletis, quam in privatd rudiorum inftitutione. Huic autem molestiae tollendae laudabilem dede- runt operam , ei ipfi Palatini , et deinceps Synodi Dordracenae Patres , aliique bene raulii. (r) Clamant etiam Catechismi vituperatores de ob- fcuritate eius , ortft , five ex ufu verborum obfo- letorum dictorumque tropicorum , five ex artifi- ciofa partiura compofitione , five ex argumentandi fubtilitate , five e concertandi difficultate. Quae vero his querimoniis opponenda funt, ea ante iam occupavimus , Sect. I. Partic. II. ^. 6, 8. (f) Denique obiicitur Palatinis iracundia , odium et in- iiiriae ulcifcendae ftudiura , quibus petere dicuntur quoscunque ipfis adverfantes. Quod quara inique fiat , coiligi potest ex iis , quae Sect. I. Partic. II. S. p. de gravitate in docendo a Catechismi fcriptoribus fervati, uti er '^. lo. de eorum leni- tate et humanitate in disnutando , raonuimus. Ac fane perpauca funi, quae his cum afiqud veri fpe- hruii van d*HX»Iv»» baart hun ein* motite , di* ligt *tnt» Jtmmtrlijk*n afie*r vtt» alle Godsdttnftig endorzott Itn ge» vtgt ktefl. (O DigDusesi, qui (ie his laboribus Ic.';3tur,Re. I. p. icd— joS. ct Rciitiingius, I. ). p. 64-"o5- rs» 7tf« , ,%M E O L O G I C A. 267 fpccip opponi queant. Unum quaericur in rcsj). So. quod dilueie fluduimus, pag. 231 — 238. /^/- urum in qu. ct resp. 30. ubi in eos, gui a fanc- tii , a /c aut aliundc , fclicitatem aut falutcm quaerunt , respondens ita invehitur , ut dicat, eos in uuicum Scrvatorcm Icfum non crederc , verum , etfi vcrho quidcm co gloriantur , rc ipfa tamen enxa ■ abnegare, Sed, ne repetam , quae de re- fpondentis mente, pag. 165. ann. a conieci , ia his horumque fimilibus dictis , fancta animi in- dignantis concitatio fpectanda est, quam maioreni ctiam in niodum animadvertimus in Paullo Apo- fliolo, Cal. 1: 6, 7. II: 11. III: 1 — 4. IV: 11. 16. V: 7. ic. ne graviora commeraorem dicta , cum huius Apostoli , i Cor. XVI; 22. Gal. 1: 8,9, V: 12. tum Petri, Act. VIII: 20 — 23. Tertium , e quo Catechismi ohtrectatores efliciunt, fcriptores eius odium et vindictae ftudium patefecisfe, quaeri- tur in resp. 52. in quil Christianus miferiarum et vexationum toleratarura confolationem , e fperato Christi reditu ad iudicandum percipiendam , Iiis profitetur verbis: iudiccm e coelo exfpccto, qui omnes fuos et meos hostcs in aeternas poenas ab* iiciat^ caet. Sed falkintur, quicunque in istam fententiam interpretantur dicta hominis Christiani , qui inducitur profitens , Deum odisfe iram , odium et vindiciac cupiditatem ^ resp. 106. zz postularc y ut proximuvi aeque ac nos ifjfos dtligamus ; huma- nitale , inanfitetudinc , patieutid et mifcricordid :68 COMMENTATIO THEOLOGICA. erga eum utatnur , inimicii quoque bemfaciamm , r. 107. porro , ut utilitates proximi , quantum posfimus 5 adiuvemus et augeamus , cum coque ita agamus ^ ut mbiscum agi cuperemus, r. iii. qui denique precari dicitur: Pater coelestis, da^ ut nas et omnes homines tuae voluntati pareamus I r. 124. et remitte nobis debita uostra ^ quemadmo' dum et nos omnibus , qui nos offendcrunt , ex ani- mo ignoscere volumus. r. 126. Qui igitur eo est animo, non potest non perditorum liominum mi- feriani dolere, Dei Christique gratiam ad refipi- lcendum et confequendam poenarum immunitatem pro iis implorare , eorumque faluti operam dare. Si qui vero ad finem usque vitae perfeverent in impietate , nec defistant ab odio hostili in optimum Confervaiorem ac Dominum , Christique genuinos cultores , horum iusta poena tandem requiem af- feret vexatis defatigatisque Christianis, qui proin- dc , iudicis fupremi fententiam venerantes et con- ftdenter exfpectantes , confolationem in aerumnis , Christi caufd loleratis, percipiunt ecertd fpe relaxa- tionis liberationisque promisfae. Hanc concipere fpera Christus fuos iusfit araicos , Luc. XXI: a8. Hanc ipfe PauUus Apostolus fovit et Christia- Dis iniecit Philippenfibus, Epist. III: 17—21. et Thesfalonicenfibus , 2 Epist. I: 3—10. (/). C») Canf. Red^legiu», Iib> 1. Vo!. III. p. 78, 79. et Li£ff?!agli ir,terp,'e'3'!i E-'^itj Citechismi , Vol. II. p. CA- CAPUT POSTERIUS, LAUDANS ET A VITDPERATIONK DEFENDENS IlCSTr- tutum, quo doctrma christiana duck CjITECHESI palatina etiamnvm £ST EXPONENDA. Disputationis coniinuatio, In Commentationis Parte priore, laudavimus et a vituperatione defendimus inftitutum , quo , in re- formatis patriae nostrae coetibus , doctrina CHri- ftiana exponitur, coramuni ordine definito , duce libello , huius doctrinae . qui etli voluit Cogitationts ver- naciilas, ilicras : Be/Jcnkirgen nver de meert doelmatige be- handeling der katechistT^tisftoffen , infertas Symbolis nuncupntis: Nieuv/e Eijdr/igen ter bivordering van de kennis en verbe- ttring van den eeredienst , het lecr/inrsambt en kerkelijk ht- ^rtttr hij di Proteflantfche Ckristencn , verzameld en uit- gigevei denr H. \V. C. A. V i s f e r. II. Jaargang, Sneek , i8r4. p. 180. iibi haec leguntur: Het is wcl hoogst waar- fchijtilijk , dat dit eloud gcbruik in (jtize ktrk Z3l blijvtn 1'avd hotnleit , tn mtm het niet ligt geraden zal vinden, het- Zilve af te fchuff':n , of in de verordeningen en gebrriikeu hiernmtiitii /ni»:i.irketijke virar.dcringen tn iiiokeii. Iinmert zai T H E O L O G I C A. «71 enim habenda est ratio praefentis teraporis, et re- formatorum in Belgio coetunm , lermone vernaculo in conventibus facris utenrimn. Nimirum verfa- raur in republica , non conftituend^ , fed conftitu- ta. Non eligimus, fed accipimus nobis traditum Catechisfflum , ante fecula duo et dimidiatum in coetus nostros invectum et confervatum, legibus, partim ecclefiasticis , partim civilibus, et in hunc usque diem communi ufu tritum. Proinde fi quae- ritur , laudandumne fit an vituperandum , quod nostro tempore apud nos fieri folet, non dubita- mus, quin hoc inftitutum laude nostrd fit dig- num. Vetus Eccleftae injiitutum non praeter necesfitatem est abrogandum. l^ulla est lex^ iudice Cicerone, (v) quae non fpfa fe fepiat difficultate abrogationis. Quod fi verum est in legibus civilibus, verisfime dicitur de zal men daartae den tijd mneten afwachten , yvaarep ttnt gewenschte vtrbeterde kerkjlaat en heugelijke vereeniging van allt Evangelifcht Christenen , in de zaak van Zilve veran- deringen zullen te v/eeg brengen , die dan getne tegenfpraok tf zMiarigheid meer vinden zullan. Concinit quoque Ven. Lindenius, loco fupra p. ;u. ann. 41. laud. (y) Spiit. od Atticnm, Lib. III. lip, 33, 171 C M M F, N T A T I O (ie ecclefiasticis , raaxime de iis, qiaL- cum fanc- tisfimo religionis negotin arctiorilnisconiunctae fiint vjnculis. Quo antem funt vetuftiores , co aegrius abrogantur. His praeter necesfitateiri abrogandis , labefactatur legum auctoriras, et reverentia religio- ni debita. Praeiereaita comparataest indolesplerorumque Iio- minum religioforum , imprimis eorum , qui Reforraa- tae Ecclefiae in Belgio funt addicd , ut veteribus inftl- tutis ad religionem pertinentibus adliaerescant. Nec mirum, Vetus enim confuetudo apud omnes natu- rae vim obtinere folet. (w) Noftrates autem , ma« gis quam nonnullae gentes vicinae, Galli imprimis , monbus vetustis funt addicii. Wie yeet niet ., in- quit Isbr. van Hamelsveld, (^x) dat de Ne- derlanders voor nieuwgheden fchroomen .^en zich^uit vreeze voor onrust , offchroom voor de gevolgen , bij het oude houden? Et Guil. Ant. Ockerfe (j) ita hoc Beigarum ingenium defcribit: Langzaam vnn aard , en bcvreesd voor onrqst en fchokkingcn ^ aar- fw) Conf. Petr. van fler Willigen, Vir Ven. in Resp. •»d quaest. v*» ic*/* ten» kraeht en invloed is lit gewBonte o» Jtn mtnseh tn zljne bonielingeH? edit. a Societate: Tot N n t vgn 't Algemeen, Vol. XVU'. Amft. 1822. p. 33— 55. tt) De zedelijie toeftand der NederlandCche Natie op het tjKde der aehitienie ««»«'. Amft. I79(. p. 130. {y") Oifvgrp tit eene /Hgemrenn Charteteriartde, Derde /tnl/iin , hchslz"i-ie hfi natlt-iaal €^»^arttr il :r ?7flrT lnnif f.en, Ani.'i. •i^-j';, p. rS?. T H E O L O G I C A. 273 aarzehn zij veelal en dralen lang, eer zij iet van gewicht ondernemen ; met eenc bevende hand^fcfioor- voetende , komen zij tot een hcjluit , en als dat gC' nomen is, tot de uitvoering; hunne zucht om in den ouden plooi te blijven , is zoo grool , dat zij liever het oude oplappen en zich gebrekkig behelpen , dan vfat nieuvfs daarftelten. Tegen groote veraude- ringen en gewaagde fprongen zien zij op , als tegen eenen onoverkomelijken berg. Praeterea , quod a maioribus acceperunt inftitutura , fuaui exiftimant posresfionem , qujl exturbari nolunt. Accedit pie- tas erga parentes et proavos , qui liberis et ne- potibus facra repurgata tradiderunt , farta tectaque confervanda. Zij zijn , inquit Cl. Heringa,(2) gehecht aan het oude , naarmate zij de gedachtcnis van gelicfde Ouders en geeerbiedigde Leermeefters zegenen. Zij zijn afkeerig van het nieuwe^ naar^ mate zij huiverig zijn voor ondankbaarheid en ot]- eerbiedigheid jegens de gctrowwe LeidsUcden hunner jeugd. Vooral meenen zij htn nog 11 a hunncn dood te beleedigen , v/anneer zij crkennen , dat de zali' gen gedwaald hebben , dat hutine inrigtingen ge- brekkig y/aren , en dat een nieww gtflacht hm werk verbtteren kan. Iloe meer goedc vruchten men de nakomelingfchap van dc zorg en arhctdzaat^.hcid der Vcoroiidcrs ziet pJukken , hoe afkcerigi6. p. 1—16. »78 C M M E N r A T I O van oris gcweten, maar ook op die vari zoo vele duizauien , voor het behoud van -welker dierbaar cigendom mj de befchtrming van Uwe Majejleit in- roepen. Zoo groot dc bekommeringen zijn , wielke bij om ontjlaan over de gevolgen , die uit de in- voering van het dihvijls gemelde Keglement zou- den kunnen voortvloei/en • zoo zeer gebiedt ons ook onze ongeveinsde liefde voor Uv/e Majefteit , dezelve voor te dragen. Wij houden ons verzekerd^ dat , zoo niet alle , te minjien verre de meeste keraren diep bedroefd zullen wczcn. Moede van zoo vele worjielingen en verdrietelijkheden ^ hadden zij gehoopt , vrij van ontmocdigende zorgen , hunne ambiibezigheden genoegelijk te zullen kunnen waar- nemen , en hunne Lidmaten , afgeleid door zoo vels gebeurtenisfen , van de ware kennis en beoefening des Godsdienstes , zachtehjk te zullen kunnen terug- iciden; en zou dan die hoop hen nu moeten ontval- lcn? — Zouden wij\nazoo vele beroeringen ^in dcn fchoot van burgerlijkcn vredc en onder eene Vader- lijke regering terug gebragt , de fiormen in de kerk moeten zicn opfeken , en zoo velen in dcn avond van bun lcven , waarin zij meest al niei dan cl- lendc ge-dcn hebben , nog mcer van nabij dan tc voren ^ door twcefpalt en alle hare rampzalige gc- volgen^ gekwcld mocten worden? — Indien de Lecraars verpUgt wordcn , zich tc ondcrwerpen aan lie verordeningen , welke, ingevolge h:t Rcglement^ vervolgens zouden kunncn worden vastgefteld , voor T H E L G r C A. 579 vbor vervallen moetende hoiiden alle daarmede niet overeenkomende wetten en inrigtingen; zullcn zij "fielligt, naar mate ztj door de Gemeenie geacht vorden , het met meerder of mlnder genoegen tc doen y befchowwd en behandeld worden als mecrder of minder getroimen en zullen fommigen wel^ voor vrywillig afvalligen en trowweloozen , worden gehou- den. — Ligtehjk zullen er twee fartijen ontftaan , i^elke mcn , van eenen ajidercn kant , ■wederom ah gehoorzame of tegenftrevige ondcrdanen zal aanmer^ ken. — Aan deze partifen znllen zich dc GodS' dienftige meeningen verbinden en men kceft grootc verdeeldheid , zoo geene fcheuring , te vreezen. Met al den aandrang onzer zielen , Sire ! hefen mj op^ v/aards ons oog , en fmeeken onzen verhoogden Heer , die zoo lang de Hervormde Kerk behoed heeft , dat deze gevarcn mogen worden afgewend ! maar v,'ij\ die bekend zijn mct den innerlijken toefland van onze Gemeenten , weten , hoe weinig er zelfs noodig is , om fchadelijke vermQcdens cn wantrouwen om* trent oogmcrken tegen de Hervormde Kerk te doen ontftaan. IVij wctcn, hoc bekommerend de meest Godsdienftigen zijn , dat mcn , tredendc buiten de inrigtingen , die de wijsheid der Vaderen hcefs vast • geftcld ^ van fchrede tot fchredc zal voordgaan in het veranderen der ineesc gewigtige lcerftukkcn , en door eene ongeregeJde zucht tot het fiieuy/e^ den Godsdienst in ue Iiartader zal aantasten. De, onder- vinding hecft in lut Biirgeiiijke zoo fmerieUjk gc- Ifdrd , i8o C O W M E N 'f A T I kerd^ welke de gcvolgen ziju der verandering van rc-erltigsvorm , dat men , zelfs bij hei invoeren van blijkbaar nuttigc veranderingcn in het Gods- tlienil^ge, geene te groote voorzigtigheid kan aan- •wenden : want elke nieumgheid in de zaak , btj velke allcn een onfchatbaar belang hebbcn., boezcmt reeds vrecs in en wekt flapcnde driften op. — Som- migen onzer Behjders zijn zoo onverfchilUg ten aanzien van hunne verbintcnis met ecnig KerkgC' nootfchap , dat zij flechts ecn voorwcndfcl noodig hcbbcn , om zich aan onzc kcrkgcmcenfchap te ont- trekken ; en hoe vele voorv/cndfelen zoudcn zij vin- dcn , die den fchijn van voldocnde redcnen zoudcn vertoonen ! Andere , vervoerd door oncdele driften , zuliefi waarfchijnchjk allcrlei twisten en verdceld- hcden v/eder doin opwakkercti ; en hct gcvolg van dit aUes zal zi/n, dat de plaatfcn in onzc Bcde- huizen lcdig zullen ftaan , en de warc belangcn van den Godsdienst , op dc klippcn van wantrouwen , liefdeloushcid cn bittcrheid^ fchipbrcuk zuUcn lij- den, Ad has qucrelas , Regis augustisfimi nomine, die duodevicelimo Marrii , haec rerpondit Vir Illu- ftris Repelaer van Driel: (/) llct Synodc wordt (fj Vid. Epiftola , tot antwoord nan de Clasjis van Amflerdam , gefehreven door z!jne Excellentie , den Commisfaris^Generaal vcor ket OndervijSf Kunflen en ({•'etcnfchappen ^proiijioneel belasi v.et de zaken der Hervarmde Kerk ,id.\&cti.\\ht\\o ,\tt ann. « mo- «io iaud,'.io , i>. ir— 3". et ueniio ecli'a a Viro Veii. Gerh. van dtr T H E O L G I C A. ar.! yotch tham md opgLfoepen , om leerfjellige gefchU- ien ic befJsfctij maar om de Kerk te bcflurtn. JVat de lcer zelve betreft^ zijn de vcrpligiingcn van deszelfs leden, en die van alle andere Kerkbcfiu- rcn , begrepen in het ^^^^ /Irtikcl van het Algcmccn Kfghmcnt , hetwelk met rotide woorden van hen vor- dcrt , cc handhavitig van de Leer der HcTVormde Kerk. Postquani eodeni anno prima Synodus in rcgno Belgico convenerat, oblatus ei est libellus a non- nuUis doctriuae Christianae interpretibus in Hol- landia auftrali , fulicitis de novA regiminis ecclc- fiastici furniA et fcifcitantibus de rnutatione doctri- nae inde metuendil. (^g) In eo , praeter aiia^ quac- rebant haec : hoedanig het algemcen reglemetit van Kerkctjk Beftuur , in vergehjking mct de vorige reglementen , waaraan zij door afgclegde belofien , door onderteekening en plegtige eeden onloim'akelijk verbotideti zijn , moit vordcn befchcwsvd ^ mct namc de otidcrteekcnirg der formuHercn van ccnigheld ^ de belofie van gccn accomod.itie met dc Kemonflran' ten? of dc vorigc reglcmeulen nu zouden tnvctcn gerekcnd ^vorden buiten kracht en •wcrkittg , cn d^s ge- der Tuuk. in Hantlht>ei voor Ilcrvermde PrcdJkttirtsH iH Kerktnraadiletlen , Part. II. p. Ijl— 154.. (jg) Vid. ilandelittgtn van da ^igem. Chris(tl. Syiiode der Heryortnit Kerk in liet Koniiigr. dcr X-dcrl. in den jnre jr.if. p. 17, i"„ 41 — |rt. a82 C O M M E N T A T I O geheel vervallen te ztjn ; of zij zich zehen , elkan- dercn , of cenig kerkehjk of wereldhjk gezag hen van zulke verbindienisfen zouden kunnen ontjlaan , en zij zich deswege voor den Heer der Gemeente zouden kunnen vcrantwoorden ? en of^ door de fchik" king en regeling van het godsdienfiig ondermjs^ de eenmaal vastgeftdde en aangenomen leer verandc- ring of bepaling zoude kunnen ondergaan ? Hic li- bellus, die ^Julii, ad examinanduiii de eoque con» filiuni dandum , traditus est quatuorviris , Herm. IloyaardCio, Corn. Franfen van Eck, lohanni lacobo Scholten et I. vanLeeu- wen, inrerim , die ii ilhus menfis , Synodus regulam et normam deliniens, ad quam examinan- di et ad facrum ministerium admittendi forent Can- didati , (Jt') hos nominatim interrogatos voluit, de cunctis placitis Ecclenara Reformatam Belgicam fi» gnantibus : (/) iusfitque eos profiteri fuum confenfum cum libris nostris fymbolicis , doctrinam exhibenti- bus confentaneam facris libris , et fancte promittere, fe eam fiirenue esfe docturos ac propugnaturos. {K) Pau- (A) Vid. Reglement op het Examen en de toelating tot het Lttraarsambt in de Uervormde Kerlt , in laudato libro tnnnua* H, a Ven. van der Tuuk ediio,Part. I. p. i243— 155. CO Art. 21. c. Ih het vak der leerftellige godgeleerJheid , zal yoornameliji onderyraagd wtrden ever alle ile kenmerkende leerftukkcit vr^n het Ntderlandfche Ilervormd - Kerkgenoot- fchap, (*} Art. :3. Ifij — veril.inn — ofregtelijk : — dntviijde letr , T H E O L G I C A. aSj Prftilo po5t , die 15 lulii, fuadentibiis quatuorvi- i^is n;odo laudatis, relponderi iusfit Homiletis con- quereiuibus iiaec : dat wij geen beter middel weten , om de bezwarc/i — weg te netnen , dan door de zoo duiddijke en alles in zich vervattende v/oorden van Zijne Excellcntie: — de Synode is thans niet opgeroepen , om leernellige geicliillen te beflisfen , maar om de kerlc te belturen. VVat de leer zelve betreft, dat de verpligtingen van deszelfs ledtn , €n die van alle andere Kerkbeftuien , begrepen zijn in 't pde art. van 't reglement , iiet weik met rcnde woorden van iien vordert de liandliaving van de leer der Hervormde Kerk. Ecnt verkld- ring^ "weiker gewigt hun zoo jnanncUjk cn dcfiig^ bij do opetiing dcztr H. E. Kerksergadering^ in het openbaar aanbevoltn «, door Zijnc Excclleniic den Heere Commisfaris Geticraal ^ en door den Pre- fident dezer Vergadering , overetnkomjlig de buloe' ling des Konings. En dat de H. E, Synode aan dit bcginfel zoo gchccht is , dat ze de verpUgting , tot handhaving dcr lccr , d) Caeterum nolo repe- tere , quae ad hanc caufam pertinentia iam fupra- notavi , pag. 87, 88. 153 — 160. In utroque illo genere doctrinarum , cuni theore- ticarum , tiim practicarum , quae , duce Catechefi PalatinA , in conventibus facris funt tractandae , non paucae funt oppofitae placitis hominum male fano* rum , qui imprimis huius libelli amatores et propu« gnatores haberi cupiunt, e^tenus autem a Catechis- mo prorfus disfentiunt , qufltenus incfmant ad ratio- nem pfeudomyfticara , enthufiasticam et fanaticani. Sr enira fanctorum hominura cum Deo coniunctionem ^ quae phantafiae et lenfaum est , non inteiligentiae et voluntatis , quaerunt , eam ignorat Catechismus , eius- que improbandae opportimitatem praebet , resp. 1. 3^. 51. 55' 61. 84. 116. Si Spiritus fancti efficaci- tatem iactant, qu^ hominum animi , fine Euangelii aliorumve adniiniculorum ope , colluftrentur ec emen- den» C/i) Hanc qiioque ucilitatem laudarunt Trinmviri,in iis, quae niodo attulimus. Neqiie eam neglexerunt Broefius, p. 282» R. B. in Syvtbolis faepias laudaiis, p. icn. et Cl. BciiroaH' 11 us, loc. I. p. 1:3. a^o C O M M E N T A T I O dentiir, Cacecliismi Scriptores fententiani profitentur isti opinioni contrariam , resp. 3, 19. 21. 53. $\. 65. 93. 103. 117- 123. Si regenerationem ec vi- vificationem urgent, quae fiat certO' temporis punc- to, fi converfionem postulant , quae definito tem- pore ac modo inchoata et perfecta fit , fi moeftitiam requirunt , a qivX abest liilaritas , deprehenduntivr aberrantes a Catechismi doctrinil, resp. 28. 5i. 88 — 90.94.115. Si homines nondum renatos trnn- cis et ftipitibus asfimilant, renatisque omnem fanc- te vivendi facultatem abnegant , Catechismo oblo- quuntur, resp. 6 — 8. 13. 56. 60. 84. 85. 114. 115. 127. Si fidem fine virtute beneque factis quicquam valere , vitaeque fanctae neglectionem compenfari posfe putant commotionibus , aniraum vehementer , mox contriftantibus et in orcura de- trudentibus, mox hilarantibus et in coelum evehen- tibus , errorem periculofisfimum in Catechismo con- futatum , Ci velint , vident, resp. 20. 21. 43. 45. 49. 58. 62. 64. 81. 86 — 91. 103. 114, 115. 122—127. Si homini pio, modesto et de falute fud folicito , opus esfe dicunt perpctua haefitatione et dubitatione de fidei fuae veritate , fi periculi ple- nani esfe putant cert:ira fiUitis acternae fpem et exfpectationerii , nequaquam faciunt cum Catechis- nii fcriptoribus , resp. i. 21. 2.6 — 28. 31. 32. 39. 42. 44. 45. 52 — 58. 66. 1:4. Sfi. 115. 117. 120. 129. llis aliisque opinionuai commcntis contradi- cendi oppoitunitattm fi aliundc quaerant Homile- tac , T H E O L O G I C A. m tae , errantibus molesti et iniqui videntur vitupera- tores , nec placent auditoribus meliora dudum pro- fesfis. Verum, lege iubente et Catechismo anfam praebente , fine ofFenfione aut taedio audiuntar,quae e fuggesto facro istis erroribns opponuntur. (^) Quanta curd laborent hodie veteris fuperftitionis et hierarchiae Romanae patroni, ad alliciendos Re« formatae Ecclefiae focios et alumnos , nemo dili- gens reipublicae Christianae fpectator ignorat. Fue- re tempora , quibus inepti , litigioli , illiberales et fere inhumani haberentur Homilecae , dat^ op- portunitate operam dantes refellendis Romanae Ec- clefiae erroribus. Nec defunt etiamnum, aut Eu- angelii interpretes , aut nostrae Ecclefiae focii , quos taedet disputationum istarum , qui propterea aegre tractant , aut tractatas audiunt Catechismi Pa- latini fectiones , de huiusmodi controverfiis fcrip- tas. Veruntamen quisque prudencior , videns , quid tempus postulec et res , probat curam fidemque Oratorum facrorum , auditores monentium, in fide confirmantium , et contra Pontificiorum nove inven- ta placitaS, fuperilitionem et hierarchiam, iroprimis contra lefuitarum artes et fallacias probe inftruen- tium. Quod ut opportune neque invitis audienti» bus fieri posfit, plurimum iuvat inft:iiutum , quO doctrina Christiana, duce Catechismo Palatino , ex- po- (j) Conr. Doc:. lleiiaingius, lib. 1. Vo!. IK. p. 4.3 . 46. etBroefiiis, lil), i. p. 295— :',i.'. T a 292 C O M M E N T A T I ponitiir et defenditiir. Meae qui iuventiiti diffidant , audiant quaeib aetate iam provcctuin Theologiim , vere liberalem G u i 1 i e 1 m n m B r o e f i u m (r) , haec prolitentem : Waarlijk ! gclijk cr vapenen te- gcn het Jezuiiisaie zijn , die de Proteftanten met elkander gcmetn , ev. enkele gezindtcn voor zich in ket bijzoiider hebbcn; zoo hclpt. in dc Hcrvormde kerk dc gezette verklaring van dcn katechismus de- zen vifand afweren. Hierdoor toch wordt de Chris- teli/kc geloofs- cn zcdeleer zoo duidehjk uiteen ge- zet , dat men jlechts gezond mcnfchenverjiand bc' hoeft te bezittcn , um hct hemchbrccd onderfchcid tusfchen deze leer en de grondjlcllwgen van het Pausdom tc leercn kennen, Daarbovcn geeft het Heidelbergsch opjlcl cr op verfcheidene plaatfen de fchoonfle aanleidmg toe , om de dwalingen zelve , aan welke laatstgcnoemde pariij nog ahijd vast houdt , nadrukkclijk te •wederle^gen : zoodat het in het helderst daghcht komt , "wat er van menschheid en Christcndom worden zou , wanneer die , gelijk in de middcleeuw ., weir overal ingang kregcn. Laat hct dan nog roor vljf en twintig en meer jarcn ver- drietelijk geweest zijn , dat dtt leerboek lelkens op de oude verbasteringen van hn Evangelie ttrug hvam ; te dezer dagen ^ •waann ^mn er met ver» niewwde krachtcn op uit is , om die vcrbasteringen overal door te drijven , hee/t het o?:der%vijs van dcn ka- CO Ii libro laenftruo faepe Inudaro , p. ^.ns . at>6. T H E L O G I C A. 293 katechismus deswege tc grootcre waarde , ja mag voor dringende behoefte gehouden worden , ten einde den Protefiam in het geloof zijner vaderen te (ler- ken. Haec Broefius. Eandem fententiam Herm. Boiiman, Vir Cl. pacis fludiofisfimiis, profite- tiir , (j) liis verbis : Eene mcer gcwone , maar niet minder behartigingswaardige gelegenheid , tot voor- dragt der Protefiantfche, in tegenfielling dcr Room- fche kerkleer cn tot ontwikkeUng der gronden van onze beUjdenis , wordt aan de Hervormde Leerarm aangtboden , bij de behandeling van den Heidelberg- fchen Katechismus. Mtjne Broeders toch zulhn het met mtf geheel] onraadzaam achten , daarbij de voordragt der leerftellige waarheden , waar zij pas~ fen zoude , voorbij' te gaan , en een onderwerp te kiezen , dat vreemd is aan den inhoud der afdec' Ung, die verklaard en toegepast mocH wcrden. (f). §4. (j) In frsterra admoniiione vernaculrl; Aan tle Proteftant- fche Leeraars in ons vaderlan^ ; ter gelsgenheid van hetgeen in deze dagen , door de Roomfclie Kerk tegen de Pmteftavt- fche ondernomen werdt ; quae inferta est libro a B o u ni a □ n i Collegd feniori, Cl. Heringa, ediio, cui inulus: Kerkelijki Raadvrager en Raadgever , Vol. II. p. 27. in nnnotaiione, (/) Legi merentur, quae Viro Cl. I. C. G. Augu s t i o , Cate cliismum eiusque ufum in refellendis Romanae Ecclefiae eirori- ribus reprehendenti, oppofuit cenfor, in Symholis Xheehgicis, Belgice fcriptis, Vol. IV. p. 903— 90C. Confeniit quoque Ven. van Oosterzee, loco fupra p. sf;. ann. 36. Jaudato, p. 419, 420. Caeterum, de Theologid PulemicA rite traetandS, le* gantur fcripta a. Tlieolo^o pracclaro lo. CUrisfio, eoque tali, qua- «91 (• O M M E N T A T I O §• 4- ilbrogaiio inftituti utilitate fud non commcndatur . Qui inftitutiim nostrum antiquatum cupiunt , cius abrogationem commendant utilitate inde fpe- randa. Credunt enim , certe fperant , fore, ut Homiletae rectius et ad praefentem rei Cliristianae conditionem accommodatius doctrinam Cliristianam exponant ; ut fententiam fuam liberius profiteantur, et ut liabeant auditores , et plures , et attentlores, Verum ea perfualio et fpes mihi non fatis firma videtur : et , fiquidem optatis responderet eventus , haec utiliras multo minoris esfet aeftimanda , quam quae ex inllituto confervato rednndat. Primum, mihi nondum pcrfuadeo , fmgulos Ho- niiletas doctrinam Christianam rectius et ad prae- fentem reipublicae Christianae conditionem accom- modatius expoaturos esfe , remoto Catechismi ufu. Nec me poenitet eorum , quae de huius rei diffi* cultate fcripfi , p. 83 — 86. Quotquot vero e^ funt facultate, ut posfmt, eoque anirao, ut vchnt , his par- qualem ipfe pinxit, in Oratione de Theologo vere liberali, Lugd. Bat. 1815. huius igitur fcripta legantur in Encyclopaediae Theologicae Epitame , %. 91. Addantur ea, quae, de rectS et obliqua refutatione iii Orationibus facris ufurpandJ , monuit W. A. van Hengcl, in Ivflitutione Oratoris facri. §§. 66— Cp. T II E O L O G I C A. ^95 panibus rectisfime fungi , non impediuntur cate- chismi ufu. Quae enim in hoc libello defunt, addi ab iis poterunt loco et tempore commodo. Conf. dicca , p. 244—247- Q^ae videntur hodie fupervacanea , filentio praeteriri queunt. Conf. no- tata , p. 248—050. In .quibus aliquid perverfe dic- tum occurrit , id corrigi et emendari oportet. Conf. animadverfa , p. 350—259. Haec enim venia danda est daturque Homiletis , prouti monuimus , p. 88—93. coU. p. 64. Hac utuntur fobrie, qui au- ditorum faluti confulunt. Quo facto , neque ipfi habent, de quo querantur, neque Christiani hac inftitutione pie utentes. Itaque vere BroefiusOO fcribit: Waarlijk! de opgenoemde gebreken van het (Leerboekje) bthotven heden tendage niemand van de opkomst tot deszelfs verklaring af te fchrik-- ken: ten zij hy gemodzaakt zij ^ eenen leeraar te hooren , wien het aan de noodige behvaamheid ha- pert , of wien het meer te doen is , om zekere partij te believen , dan om het Evangelie zuiver te ver-- kondigen. Door zuik eenen moge de kaiechisjjuis ook daar gevuJgd of geprezen mrden , "waar fom- mige opregte voorftanders der Hervormde kerk , ook reedsin vroeger jaren , dc fporcn van deszelfs men^ fchelijken oorfprong ontdekt hehben ; geen kundtg en- regtfchapen man zal hem daarin gelijk zijn , maar integendeel de gcbreken , of ronchit aamvijzen , of fiil- C«) Iii fcrip:o menfliuci pasfim Inuilato, p. ;'J7> 23^. H)G C: O M M E N T A T I O ftilzwijgcmlc verbeteren. En in het algemeen zal nnii zi< h zeldcn meer te bcklagcn hebben , dat de lcfraar met de verklaring van den katechismus zoo tc werk gaat , als of hij dit menfchelijk opftel in gelijken rang met den Bijbel ftelde. Wij houden dit , "wat er ook het onverftand van zegge , voor een hijzondcr voorregt van den tegenwoordigen tijd , waarvoor wij de Voorzienigheid niet genoeg danken kunnen. (v) Deindenondum video doctrinae Christianae inter- pretes liberius fententiam fuam coram coetu facro csfe profesfuros , abrogato Catechismi ufu. Qui tantil funt timiditate , ut pudeat eos aperte disfentire a libello catechetico , quomodo audebunt libere ef- fari, quod credant auditoribus fuis displicens ? Sed in toto ho: negotio nec temere nec timide verfan- dum est , videndumque , quid auditoribus maxime fit profuturum. Si quid minus honorifice de Cate- chismi Scriptoribus fit dicendum , id excufuione temperandum , iust^ laudatione moderandum erit. Hac- Cv) Cunf. Cenror libri de Catech. Heidelb, vernacule fcripti a Ven. I. van der Linden V. S. faepius laudati, in Bijdrn- gen tm de beoefening en Ge/chied. der Godgel, WetenPchap- pen Vol. XMl. p. 459—462. Ven. Lucas Egeling, in amicS quaeftione huius areumenti : zouden wij Dienaars , Pre' dihers ven het Euangelie , onze prediking niet nuitiger en vrushtbaarder voor de Gemeente Jtunnen maken? in libr. laud. Kerhct. Rrind"r. en Raadg. \'o\. \\\, p. 8. et Doct. DCo n- Uti-^ (-■'^11 (-li u j; , iii Godgcl. Bijdr. Vol. M. •). 430— ,}3i.. T H E (' L O G ! C A. i297 Hacienus recte Doct. R e d d i n g i ii s (w) fuadet haec : Men bewi/ze , hi/ het aantoonm van ztilke — w/f- flagen , aatt dc vereeuwigde Schrijvers die verfchoo nende achting , die men ann hun vcrfchuldigd is , behandele hen daarin zoo , als men zelf^ daar mcn ook vcor ztilke foiiten bloot ftaat , 'wenscht behan- deld te Viordcn , en toone geene zwakhcid of pcr- tijdigheid^ door bi/ zulke gelegenheden aan ande- Tcn atkeer van dcn Catechisnius of kleinachting jegetis detize-ven in te boezetnen (^x) Denique mihi non videtur veri fimile, Homi- letas , Catechismo repudiato , habituros esfe audi- tores, aut pUircs, sut attentiores in conventi- bus pomeridianis. Ubi enim rariores in his con- ventibus Tunt auditores , plerumque aliae funt negii- gentiae caufae, (y) mutato orationum facrarum ar- gumento non tollendae, Cernitur eadem hodie ignavia in coelibus Christianorum , qui Catechis- nio non utuntur. Conira vero auguror, fore, ut in plerisque coetibus numerus auditorum infigniter minuatur, fepofito libello tamdiu honorifice habito. Fugient enim quam plurimi , ut equidem opinor , con- (w) Lib. pasQtn laiidati Vol. IIF. p. 71. (.!•) Conf. Liefftingii GeJackten, p j^.;— 133. (y) De his cauQs fedulo et diligenter ciisquirit Br c fi u s , .'ih. 1. p. 275 — 2oO. Quocum conferantur V/. K. S u r i u g a r , loco e novis Symbatis V i si f e r i n i s laud. p. 324, ^;^. Van Oosterzec, loco itidera laud. p. 417, 418. et K. B. ibid. V(.i. II. p. v..(.. 298 C M M E N 1' A T I convcntus , non tantuin ponieridianos , fed pror- fus omnes , e quibus pulfus fugatusque est Cate- cliisnius , veritatis divinae interpres. Quotquot vero auditores post prandium foninum capiunt, in- ter audiendura fermonem, duce Catechismo habi- tum , quidni et fopori fefe dent Homiletam audi- turi de quocunque alio arguraento disferentem? At niulti , inquis , intelligentiores fastidiunt anni- verfariam eiusdem argumenti repctitionem : varietate delectantur , novitate alliciuntur. Audio , ac denuo cum folertisfimo Broefio (2) fic respondeo : Het is zoo , «<7/2 c(ii mdermjs ontbreekt met zel- den de glans der nieuv^heid ^ door welke zich de leerrede in de gcwone morgen- en avondbeurten veraangenaamt. Maarhoe? blijkt het uit de graag- te^ "waanjude velen tot de behandeling der jaar- Ujkfche feest- en Ujdemjhffen opkomen , niet dui» deUjk genoeg , dat het gemis van nieuwheid hier minder afdoet, dan meu oppervlakkig denken zou? Wect menig leeraar dit gemis ook door zijne be- vaUige cn uitlokkende voordragt niet aanmerke- lijk tc vergoeden ? Bcjlaat al verder het nieuwe bij de verklaring van ccn' vrijen tekst , dikwijh niet vcel tncer in den vorm der leerrcde , dan in hct ondervicrp , 'waarovcr gefproken wordt ? — — Doch laat ons dic bcdenking cens volkomen toege- ven ; laat ons crkcnnen , dat dc lecraar over elke Zon- O") In rcripco miiiftruo , loc. :£i— a'34. 'J' II E O L O G I C A. m Zondagsafdeciing iicizclfde, herliaalt ^dat mcn reeds eem of mcermaJen uit deszelfs motid vcrnomen heeft; cilteve! is dit daarom nutteloos ? IVij voor- onderfielleu , dat die lccraar een man is , wien htt noch aan kunde ^ noch aan hartelijke ingenomen- heid met het Evangelie hapcrt ^ en die dus ^ noch nietige dingen te berde brcngt , 7ioch uit flordig- heid^ gelijk men het heet , de oude lcs opzegt: niaar is er dan aan tc tmjfckn , of de gedurigc herhaling van hct recds door hcm voorgcdragchc komt met de algemcenc bchocftc ovcrcen? Biedt de openbare katechismus-preck aan de huisftUjke ka- techizatie niet als het v;arc dc hand , om dc jeugd tot het aflcggen ecner behoorlijke beHjdems van den godsdienst te bekwamcn? Heeft zij de iveldadigo ftrckking niet , om die talrijke fcliare van onkuu- digcn onder onze kdematen althans ccnigermatc te keren, hetgeen zij bij hunne aanneming in dc ge' meente moesten geweten hsbbcn ? Helpt zij dezul- ken^ die gehed de week met aardfche bezigheden doorbrengen , nict bcwarcn , dat zij dic hoofdwaar- heden van den godsdicnst , wclke hun tot rigt/noer van hun kven zijn moeten , niet geheel vergetcn ? Nog meer , de katcchismus-prcek houdt hct midden tusfchen de ecnvoudige katechizatie , en hct gcleerd onderwijs op dc hoogc fchokn ; en bevat dus dingen genoeg , dk ook door welgcoefendc belijders van het Evangelie verdiencn gehoord cn overdacht te wor- den. En gcnomcn zel/s , dat dic hun blootelijk 30O C O M M E N T A T I O hcrinnerde hetgeen zij reeds van overlange msten ; wie zal ook dan derzelver nnt nog befiriiden wil- len ? Wie weet niet , dat zelfs de meest geoefenden ten eanzien van al , wat het bovenzinnelij ke be- treft^ zulke herinneringen volfirektelij k behoeven? Ja^ om nog verder te gaan, wie zal het looche- nen durven » dat zij , die het daarvoor houden , dat er in de kerk fieeds iets nieiiws moet te leeren zijn , het voornaamfie doel der openbare Godsdienst- ocfening gewisfelijk uit het oog verliezen? Sed quantacunque etiam utilitas cogitatione fin« gatur, ex antiquato Catechismi ufu fperanda, mul- to maioris aefi:imabitur ab aequis iudicibus utilitas , quam afFert , docente ufu diuturno , inftitutum rite ac prudenter confervatum. Hanc , -Part. I. cap. II. ^j, 2 — 5. et modo §. 3. laudavimus. Itaque hic fubfisto , unum tantummodo additurus , de dam.» no , ex abrogato ufu libelli nostri raetuendo. §• 5- Qualiscunque abrogalio est periculofa et noxia. Inftitatum, quod hactenus laudavimus et a vi- tuperatione defendimus , non uno modo abrogari potest. Sed quomodocunque id fiat , erit ea abro- gnio, ut equidera opinor, periculofa et noxia. T H E L G I C A. 301 Poterit lex ecclefiastica , a Rege fancita , ita abrogari , ut fimul Catechismi Palatini ufus in con- ventibus facris interdicatur , periculumque fiat li- belli aeque ex Ecclefia ReformatA in Belgio eii- ciendi, atque ille e fcholis , primum reipublicae Batavae , deinde regni Belgici , publica auctoritate inftitutis, expulfus est. Poterit etiam lex ita an- tiquari et obfolescere , ut Homiletis tamen maneat integrum , veterem in tradenda doctrind Christianil ducem fequi vel relinquere. J Poterit Catechefis Palatina, Synodo auctore , probante Rege , variis modis augeri , minui , mu- tari : poterit etiam in eius locum novus fubftitui libellus. Poterit denique huiusmodi libellus, five vetus ille immutatus, five prorfus novus, obtrudi Homiletis , necesfitate impofitd , hunc ducem in exponenda doctrind Christiana fequendi : poterit etiam optio iis dari , utro velint uti. Et aliae quidem rationes aliis forent magis peri- culofae ac noxiae. Aliae alia allaturae esfent pe- ricula et damna. Sed, qualicunque tandem modo tentetur veteris Catechismi antiquatio, ingens in- de , nostro tempore , damnum metuendum esfe reor. Etenim in tali Ecclefiae Belgicae conditione, qua- lem defCripfi sS. a , 3. vix dubito , quin , abrcgatii Catechefi Palatina , plerique focii , in his raaxirae religiofi, vehementer fint quefturi , de iniuri;! fibi illata, de corruptd per neologos ecclefi^, de ma- tata 302 C O M M E N T A T i O tatil violataque religione. Hi convcifionii^ istius auctores fuaforesque contemnent et damnabunt; Doctores et Antistites, novo inftituto obtempe* rantes , vilipendent ; conventus facros ab illis mo- deratos deferent; fodalitatibus res novas admitt^n» tibus valedicent; fefe liberosque fuos docendos , monendos , confolandos , aliis tam gravi munerl fustinendo ineptis , committent; et, exemplo Lu- theranorum Amflelodamenfium allecti , fecedenc ab Ecclefift , in qusl nati erant et educati. Quae fe- cesfio fi minus iis fuccedat, nihilo minus, quin et eo magis , alentur discordiae, irae, rixae,odia, inter fratres , domesticos , confanguineos. Dole- bunt veritatis pacisque amantes. Laetabuntur et exfultabunt religionis Christianae ofores et facris repurgatis adverfantes. Disfidia fient inter ipfos Ecclefiae Reformatae Doctores et Antistites, aliis vetus inftitutum aman- tibus et laudantibus , aliis novum praeferentibus et commendantibus. Neque inter hos novitatis patronos erit concorJia , aliis aliam mutandi ratio- nem eligentibus, tentantibus, propugnantibus. Qui aequo animo novara aduiittunt rationem -, non propterea de eA vchementer funt laetaturi , :i;;t Ecclefiae gratulaturi. Videbunt enim , quan- tuUtm ea lucrum feccrit, quot ceperit detrimenta. Dolcbunt fractam legis ecclefiasticae auctoritatem , (idiiciani vSocictatis Christianae Moderatoribus ne« gatam , paceii et corxordiam pronigatam. Nova- tam T H E O L O G I C A. 303 tam rerum formam identidem , vel fperantes , vel timentes, rationem nuper invectam parum curabimt aut honorabunt. Qui denique identidem res novas in republicd et ecclefia moliuntur, (ive pedetentiro, live ceie- riter, aedificium , non ita diu exfl:ructum , detur- babimt. Niliil intactum , intemeratumque relin* quent. Tandem et ipfi a Christo deficient, mul- tosque fecum in perniciem trahent. Quod tamen ne fiat , Deus , pro benignitate et mifericordid , Ecclefiae Belgicae in rebiis valde dubiis paeneque desperatis, non femel demonfliratA, interveniente Christo fuumque nobis Spiritnm largiente , pro- hibeat. («) • -^ - Haec igitur , Viri Clarisfimi ! videbantur mihi ex- ponenda , quo refponderem ad quaestionem propo- fitam. Quod potui , bono cum Deo , praestiti. Quomodo praestiterira , penes vos iudicium esto. Vigilias levabat quidem quodammodo praemii repor- tandi fpes: verum et argumenti difficultas et mea* rum virium tenuitasfubindelpem obfcurabant. Quo- mo- («) Conferant lectores, quae pruderiter monuerint Trium- viri, a Synodo Belgic.1 , a 1831. delecti, in Actis laudatis , vernacule editis, p. 157. Ven, van Lis, in libello faepiiis laud. p. III. R. B. in Symbolis xeTmcw\& a Visfero cdiiis, Vol. II. p. ilJs — 184. et Viri ("Iflrisfinii Heringa et B o u- man 5 locis laud. 304 COMMENTATIO THEOLOGICA. raodocunque autem eam , aut fallat , aut proUct evenius , nec fine fructu nec fine gloriold opcri manura roe appofuisfe puto. Plura enim erant investiganda ; plura discenda. Nec pauca didici; imprimis ipfara Palatinam Catecliesin examinavi , perfcrutatus fum , cum libris facris comparavi. Quo facto, magni eam aestimo. Si autem palmam mihi praeripiant alii , mea faciam Alcinoi illius , apud V i d i u m , verba : non tam turpe fuit vinci , quam contcndiife decorum est. — Ut autem infigne addam , quo haecce dignoscatur commentatio , ver- bis utar , ufu raihi tritis , et iam femel , in peri- culo haud minus gravi , quam hocce est , in qua nunc verfor, adhibitis: Whatever is ^ is right. P p E, .|><^^^^H* LOCA LOCA CATECHISMI PRAECIPUE AD EXAMEN VOCATA. Resp. 5. 7. s. • . Pag. 250,251. - 9. . » . — »51. 10. . . — 251 , 252. II. . a — 252. 12. . . — 252. 14—17. — 252. 22. . < — 200. 30. . — 267. 32' • t — 209 , 262. 37. . ' — 255. 38. . . t i . — 252,253. 40. . . — 252. 44. . — 253,254. 49. . — 209. 53. . — 267. 58. . . - ^55' 71. . — 255- 75—77. . 256 , 257. 79. . « — 256. 80. . « . — 231-238, C67. 81. . 1 4 - 258. 100. . . — 251-258. 113. . — 264. DIS. DISQUISITIONIS CONSPECTUS. Iktroitus • • ^"S" 3. PARS PRIOR Laudat et a vituperatioke dependit imstitu- tum, quo , in reformatis patriae nostrae COBTIBtJS , DOCTRINA ChRISTIAMA , COraMV MI onOINE DSFiytTO , EXPONITUR. . Pag. 5-J. C A P U T P R 1 U S , QUO LAUDATUR ET DEFENDITUR DETIHITVS ALIQUrS OR- DO DOCrRlNAE ChrISTIANAE PRO CONCIONE EXPONENDAE Pag. 3g. §. I. Doctriuae Christianne iiotatio — 5g. §. a. Integra doctrina pro coacioac est expooeada . — 42. (^. 3. OL'duia doctriua Christiana exponeoda est ser- Tandiis ....._44, % 4. Usus libelli ,quo doctrinae Christianae crvvTay/xu tradatur 45. ^. 5. Alia instiltita cum nostro comparata. . . , _ 4^. >j. f.. Instituti dvfensio «_ /^5. C A C O N S P E C T U S. 5o7 C A P U T P O S T E 11 1 U S, QUO LaUDATUII JiT DEFEMDITUR UNVS MDBMqVE OROO DOCTRIMAE ChrISTIANAE EXPOMENDAE OllVIBUS REPURGATAE ECCLESIAE BeLGICAK COETI- BVS COMKVNIS, . t ...... . Pag. 62. §« 1. Instituti ratio ...•..— 62, §. 2. Laudatur hocinstitutum propter utilitatem , quam praebeU — 67. §. 3. Utile est institutum singulis coetibus eoruraque SOCUS* •......•...,,. «i" 6g, §. 4. Utile estiustitutum universae ecclesiae Bclgicae, — 70. $. 5. Utile est instltatum Homiletis 85. $. 6. lustitutum a vituperatione defenditur. . . « — 88. PARS POSTERIOK liAUDAT ET A riTUPBRATIONE DEFENDIT INSriTU- TUM , QUO, IN REFORMATIS PATRIAE NOSTRAE COETIBUS DOCTRINA ChRFsTIANA , nucE C^TBCHESI pALMTIIfA EXPONITUR. . . Pag, gj, C A P U T P R I U S, QUO Catechesis Palatina LAUDATUR ET A VJTUI>1> RATIO.VE DEFENDITUR. Pag. gg. Sectio Prior, laudans Catechesin Pala- "nam _ loc. PaRTICULA PrIOR , LAUDAXS AKGUMtNTUM CATECHISMI PALATINr p^g, ^oy^ §• 1. Summa doctrinae Christiuuac. . , . , -» my, ^.2. 3uS C O iN S P li C T U S. 5. 2- Du Deo uuo , iuuiuli Piocruiilore , Coustrva- Luic et Guberu^ilorc Pag. lo^. (/j) De dolo CRUsam dante et incidentc oranino addjtur Ct. Tonckens, I. !., pag. 44. seqq J U R I D I C A. 17 gulas praescripserunt (i). Jure veteri Francico hoc summum erat principium , majores propter laesionem non restitui, nisi fuerit enormis, qualis habebatur, si dimidium pretii excederet, salvis non- nullis contractibus , propter quos restitutio sem- per denegabatur; minores vero propter laesionem qualemcumque omnesque contraccus (2). — Jure hodierno doctrina super minores haud multum mutata est, nam hodieque minor ad rescinden» dum contractum qualemcumque agere potest, quo aliquo modo laesus est; et, si emancipatus est, ad eos tantum, quos per se facere nequit (3); nisi utroque casu laesio pendeat a casu fortuito non praeviso (4) ; quoniam restituitur tamquam laesus, non tamquam minor (5). In hereditatis di- visione autem minor cohaeres ultra quartam partem : in emtione venditione minor venditor , ultra septem duodecimas partes laesus , tantum restituitur (6). Imo sunt et alii casus , quibus restitutio proprer laesionem minori recusatur, quos taraen hic enu- merare ab argumento alienum foret, quum ad ni- mias CO Proinde omnia, quae supra de dolo hac in re dixiraus, et hic valeant. CO Cf. Poth. 1. 1. n", 34, sqq. Cs) Cf. a. C. C. J305. (4) Cf. a. C. C. 1306. Cs) Vid. lex 9. §. s. ff. de Jurejurando. C6) Cf. a. C. C, 1314. junctis artt. 887 et 1674. PINT. B i^ COMMENTATIO . mias digressiones nos duceret (i). . Praeterea rec- te observare videtur TouUierius (2), rescls- sioni contractuum niinorum propter laesionem tunc denium locum esse , si per se valeant , id est , si observatae sint formae, quae in iis requirun- tur; quum caeteroquin eo solo impugnari possint , quod deficiant hae formae. ,,f; Majoribus vero restitutio propter laesionem non conceditur, nisi casibus lege expresse memora- lis , quales sunt soli mox dicti , hereditatis divisio et emtio venditio C0« ,•■■■;' •• Restitutio igitur in integrum propter laesionem proprie introducta videtur in favorem minorum , quum majores ipsi scire debeant, quid agant, et sibi imputare , si ex imprudentia sua damnum pa- tiantur. Nam laudati articuli exceptiones poiius, quam regulam constituere videntur. Denique ex regula ista, qua nullus est con- tracius sine consensu, alia sequitur regula, nemi- nem scilicet posse suo nomine (4) promittere aut sti- Ci) Continentur artt. C. C i"o3 — 13 11. (2) L. 1. T. VII. n°. 579. ssqq. — Egrcgie probare vidctur hanc doctrinam articulus 1311., Si quis velit alienum factum promittere, poenam, vel „ quanti ea res est, potest promittere. " Sic Ulpianus in Jege 38. §. =. ff. de V. O CO Cff. a. C. C. 1119, 1120, 1121. Add. omnino Pufeti- dorf, de jure naturae et gentium, lib. 111. cap. 7. §. 10. Grotius, de jure belli ac pacis, lib. 3. cap. 21. §. 30; et Inleijditigh tot de HoUandsche RecAtsgeleerdheid , lib. III. p, I. §. 828 et seqq. (3) Cff. artt. C. C. 1134 et 1165. (4) Caeterum, qui de hac doctrina plura cupic, omnino adeat Poth., 1. 1. n". 54 — 84. ubi copiose et accurate exposuit ra- tiones, quibus nititur, et plures attulit casUs, quibus , quaravis tertius in conventione nominetur, tamen nobisraet ipsis stipu- lari aut promittere censemur. B 2 so C M M E N T A T I O contrarium expresse declaratum sit, contraxisse censemur (i), quoniara heres sustinet personara (iefuncti. §. 3« De Facultatt Contrahendi. Regula generalis haec est : omnes possunt contra- here , nisi qui lege prohibentur (2), quales sunt: I. Minores, a. Interdicti , 3. Mulieres nuptae , 4. Omnes , quoslex certoscontractus inire ve- tat (3). 1. Sublato discrimine Juris Romani inter impube- res et adultos sive minores , vetitum generaliter com- plecitur omnes , qui annura XXI nondum impleve- runt (4) , remanetque tantummodo differentia quae- dam inter emancipatos et non emancipatos , quorum iili nihil per se agere possunt sed semper indigent auctoritate tutoris , cui aliquando accedat consensus concilil familiae necesse est (5) ; hi vero alia per- se d) Cf. a. C. C. m:2. Ci) Cf. art, C. C. 1J23. Cs) Cf. art. C. C. 112,'. (4) Cff. artt. C. C. 388 ct ^'^S. Cs) Cf. sect. C. C, cui iiiscribitur : /,'« Vailmiuistratitn du Tuteur , (art. 4S0— 46''). J U R I D I C A. ai se agunt , in aliis indigent auxilio curatoris aut consensu concilii familiae (i). Attamen, quamvis minor ne donationem quidem accipere possit sine auctoritate tutoris , aut, si emancipatus est, sine auxilio curatoris (2), hodie verum adhuc est, quod dixit Justinianus (3), „ placuit meliorem „ conditionem licere eis facere , etiam sine tuto- „ ris auctoritate , " quippe quum majores, qui cum iis contraxerunt , eorum incapacitatem oppo- nere numquam possunt (4). Solis minoribus actio ad id datur, et in casibus lege praevisis, scilicet , si sine tutoris auctoritate contraxerunt , dum hoc fiat intra decem annos, qui currere in- cipiunt a tempore, quo majores facti sunt (5). 2. Contrahere nequeunt illi , quibus bonorum administratio interdicta est, quique in omnibus minoribus assimulantur (6) ; unde omnia , quae de his diximus, et hic applicantur. 3. Mulier nupta contrahere nequit in casibus lege definitis. In plerisque enini indiget consensu mariti vel auctoritate judicis (7); imo donationem ac- (O Cff. artt. C. C. 481— 4S5. (2) Cff. artt. C. C. 935. Cujus haec tantummodo vis est, quod ipse minor, si donatio damnosa ei esse apparec, ad eam rescindendam agere possit. (3) Princ. Inst. de auct. tm. (4) Cf. art. C. C. nas. (s) Cf. art. C. C. 1304. (6) Cf. a. C. C. 509. (7) Cf. C. C. lib. I. lit. 5. cap. 6. (ar". 212—226.') Add. (it. 2a C O M M E N T A T I O accipere nequit , nisi eadem forma. Caeteriim, quod ad actionem nullitatis attinet , idem valet , quod modo de minoribus diximus (i). — Olim in Francia secus fuit , et potuit mulier nupta neque se aliis neque alios sibi obligare , quoniam mino- rum contractus nulli sunt in ipsorum minorum favorem , mulierum vero inprimis in favorem ma- riti in ejusque potestatis reverentiara (2); quae doctrina recte abrogata videtur codice , hac tamen restrictione retenta, quod et maritus eam actionem habeat (3). Decem anni ratione mariti currunt ab inito con- tractu, ratione mulieris ejusque hereduma dissoluto matrimonio (4}. 4. Denique sunt, quos lex certos contractus inire prohibet. — Exemplum est in emtione ven- ditione inter conjuges vetita (5), et huc referen- das tic. Cod. de Meth. proc. in reb. Civ. , cui iiiscribitur : Autori- sation de la femmo mariit , (artt. 86l — 864.) CO Cf. a C. C. 11:5- (2I CfT, Poth., 1. I. n". 52. Merl., 1. 1. par. 4. — Add. iielv. , 1, 1. Tom. I. pag. 39;, 396—399. (3) Cf R. C. C. =:S. (4) Cf. Delvinc. , 1. 1. T. VI. pag. 0. Nani, quaravis haec distinctio quidem non inveuiatur in art. 1301., nulli taraen dubitamus eam admictere , quoniara ratio, cur tempus demum currat a dissoluto matrimunio, tantum est, quod antea ab uxo- re institui nequeat; qua latione in marito cessante , cessac quo^ qiie effeciiis. (0 CC u. C, C, !.-93. J U R I D I C A. 43 das esse comtnunitates , quibus contractus facero non licet, nisi modo lege praescripto , docenuii a Mallevillio (i). Plura sunt, quae tamen exponere luijus loci non videtur, quapropter haec exempla sufficiant (2). §•4- \ De objecto. Quura contractum supra esse vidimus conven- tionem , qua quis se obligat ad aliquid dandum aut faciendum , nemo temere statuet , lalem con- ventionem ullo modo existere posse , nisi res quae- dam adsit circa quam versatur. Objectum igitur in essentialibus ejus requisitis numeratur (3). Definitur autem objectum , quod sit res , quara alter contrahens daturum , facturum , aut , non fa • cturum se obligat (4). Rem , hoc loco sumi sensu latissimo atque appli- cari ad quodcumque homini utilitatem , lucrum aut voluptatem quandam affert, tum aliunde apparet, tum CO L. 1. ad art. i!2S. C2) Alia aifert. K. o g r Q n , Code Civil expliqui par ses tnn- tifs et $ar des exemjiles , aci art, 1124. (3) Cff. artt. C. C. 1108 et U26. (4) Vid. a. C. C. 1126, (luetn Mallev. , repetitionem an. uoi. dicit. — Ceterura ad verbum descripta cst haec definitio ex Poth, , 1. 1. n'. 53. initio. »4 C M M E N T A T I tum jnprii-nis ex ipsius definitionis sequentibus ver- bis. Nimirum objectum non tantum situm esse in ipsa re , verum interdum etiam in nuda ejus pos- sessione , uti in deposito; aut in mero usu, uti in locatione conductione ex sequenti articulo do- cemur; dum ipsa dcfinitio ostendat, r^m etiam intelligi factum et facti abstinentiam, — Unde omnino juris nostri principiis consentanea videtur divisio objecti proposita a Merlino CO» ^^ dationem , factum , et facti abstinentiam. Res autem , quae objectum contractus est, debet esse in commercio , id est , talis, quae emi vendi potest inter privatos homines (2); verum non requiritur , ut tempore contractus jara existat , modo in posterum existere possit , nam : „ les „ choses fiiturcs peuvent etre robjet d^une obliga- „ tion " (3), Quae tamen regula hanc patltur exceptionem, quod pactum de successione non- dum aperta, sive ab ipso domino, sive ab alio, quamvis ejus consensu initum , non valeat; qua- les pactioncs Justinianus recte dicit; „ odio- „ sas CO L- 1- !>• 3- in iiiedio relinquimus quaestionem , quid sta- tuendum sit de iis, quae dicit vir Cl. in reprehensionem quntuor illarura contractuum specierum JuriCons. Rom. (2) Vid. artt. C. C. 1128 et 1598. Quaestionem , quaenam res in hominura commercio esse dicantur, quaenam non, co- piose tractavit TouUier, ]. 1. n". 157. seqq. (3) Vid. a. C. C. 1130. Haud secus veteri jure Hollaiidico, de quu Cf. Clrotius, Inl, ete, 1. I. \. 41. J U R I D I C A. ftS ^ sas et plenas tristissimi et periculosi eventus , „ et contra bonos mores " (i). -— Jure Ro* mano autem valebant tales conventiones , modo ipse , de cujus hereditate pactum est , voluntatem suam eis accommodaverit (2). — Secus vero jure nostro , ut modo vidimus , et , ut nobis quidem videtur , recte , quoniam ille domini consensus nitiil aut parum certe detrahit jus- tis atque aequis rationibus , quae hoc vetitum jntroduxerunt. In gratiam autem nuptiarum per* missae sunt donationes omnium bonorum , tempo- re mortis relinquendorum , a parentibus et cogna- tis non tantum , verum etiam ab extraneis in fa- vorera conjugum liberorumque ex hoc matrimonio nasciturorum (3). Contra vero non potest esse contractus objec- tum res, quae tempore contractus existere jam desiit (4) , quoniam tunc revera nulkim objectum fuit. Por. (1) Vid. lex ulr. Cod. de Pactis. (2) Ibidem. (3) Vid. a. C. C. 1082. Aliae sunt exceptiones in commu- iiione bonorum conventionali inter conjuges, inprimis in spe- cie, art. 1514. (4) Arg. art. 1601, ubi specialiter quidem agitur de em- rione venditione. Verum , quum lex admodum brevis sit in exponenda generali objecti doctrina, recte fecisse videntur plerique interpretes , qui eam suppleverunt ck iis , quae de emtione vcnditione specialiter traduntur. a6 COMMENTATIO Porro, quurn nemo consentire possit in id, quod non noscit , objectum contractus non esse potest nisi res certa et determinata in specie, quamvis non requiratur , ut praecise constet , quid , quale , quantum sit (i) ; imo, quamvis de rebus fungi- bilibus vix sufficere videatur , si earum species determinata sit , quoniam hae facile ad minimum aut ad nihilum sic deducuntur , tamen hoc sufficit , modo earum quantitas determinari possit, sive ex contrahentium voluntate, sive alio quodam mo- do (2). Olim objectum esse potuit res alius quam debitoris (3) ; quod tamen Codice abrogatum est (4). — Multo minus quis potest sibi rem suam stipulari , „ nam res , quae jam actoris est, „ non magis ejus fieri potest. " (5) Quum autem conventiones in utilitatem partium ineuntur, res, quae stipulanti plane inutihs est, earum objectum esse nequit (6). De- CO Ut est in lege 74. ff. de V. O. Ci) Vid. n. C. C. 1130, et exemplum apud Delvinc, 1. 1. pag. 109; add. Toull., 1. 1. u.°. 144. C3) Vid. Poth. , 1. 1. n°. 133. C4) Arg. art. C. C. 1599. (5) Vid. §. 15. Instt. de actionibus. (6) Vid. Touil., I. I. n°. 146. seqq. , aliique. — Add. Cic. , de Off.y llb. I. c. 10. Ubi verissime : „ nec promissa „ igitur servanda sunt ea, quae sint iis, quibus promiseris, ,, inutilia. " .JJ ' J U R: I D I C A. 27 Deniqueysi factum est conventionis objectum , debet esse possibile; nam : ,, irapossibilium nulla ■^y obligatio- est " (i). Possibile autera intelligen- 4um esse illud, quod per se fieri potest, quam- vis forte contrahens id facere nequeat : de hoc omnes interpretes consentiunt. — Pro impossibiii etiam habetur quodcumque contra leges aut bo- nos mores est (2). Quum vero ad factum nemo praecise cogipossit, obligationes , quarum objectum in faciendo aut non faciendo consistit, aestimantur secundum id, quod interest alterius , alterum obligationi suae non ste- tisse (3). Ceterum animadvertendura est , nonnullos inter- pretes, duce Pothierio , rationem, cur aliquis suo nomine loco alterius neque stipulari, neque promittere possit , quaerere in vitio in objecto , sic fere disputantes : „ si quis pro alio suo no- „ mi- (i) Vid. lex 185. ff. de R. J. (2) Cf. Poth., 1. 1. n". 137. Add. Grotius, qui in ope- re laudato, Inleijdingh etc. , 1. ]. §. 42. haec habet: ,, De verbindtenissen zijn niet alleen uietig, daardoor Iielooft werd een onmogelijke zaek : als om te leveren een beest , dat dood is , ofte een zaek , die door t'aangeboren recht ongeoorlooft is f maer ook daerhij ijet belnoft iverd , dat na de burgerwet ende de zeden encertijk werd gehouAen, als om ijet kwaeds te doen , ofte mijden , ofte ons kwijt te schelden de straffcn van een ongedasn kwaed. " — Ceterum in notis ad hunc locum plures citantur loci e Jure Romano. (3) Vid. a. C. C. 1142. fi8 COMMENTATIO. „ miRe promittit, impossibile promittit: si sti- „ pulatur rem agit sibi inutilem " (i), Nolimus iiivestigare, utrum sic recte ratiocinen- tur, nos vero potius illud ad locum de consensu retulimus , quoniam revera in tali specie consen- su deficiente, legis ordo nobis servandus videba- tur. r CAPUT SECUNDUM. DE CAUSA OBLIGATIONIS. Da Fontibus ^ unde haustus sit Codicis Civilis locuSy de causa ohligationis, Doctrinam Codicis Civilis super causa obliga- tionis plane superstructam esse iis, quae de ea tradidit in praestantissimo opere saepius laudato, Po- (i) Cf. V. G. Delvinc. , 1. I. pag. 109. seqq. Toull. I, I. n". 130. seqq. , et 148. seqq. J U R I D I C A. 49 P o t h i e r i u s j non est , quod dubitemus. Hac de re oranes consentiunc Interpretes , Iioc ipsi con- fessi sunt legum nostrarum auctores (i), adeo ut, quae in genere dicit Mallevillius de con- tractibus (2) : ,, Ze meillcur commentaire dc cc ,> titre se trouve dans le Traitd des obligations de P 1 h i e r , dont il n\st gubre , que Vextrait^ " etc. in specie er causae applicentur. — Unde Cons, Yssel de Schepper merito statuisse videtur, quae ab eo ad hunc locum exponiuitur , posse ha- beri pro jiista interpretatione loci Codicis (3). Quum vero constet , totum hoc P o t h i e r i i opus solo fere Jure Romano niti fundamento, ex eodem quoque jure dispositiones juris Francici saepius esse ilkistrandas atque explicandas , ultro intelligi- tur.- Valet hoc inprimis de nostro argumento , quod in Codice brevissime non tantum absolvi- tur, verum, de quo, quae ibi traduntur, ab ob- scuritatis vituperio liberari vix possunt. Quamvis igitur, quod in introductione jam monuimus, hanc Juris Romani partem , propter satis probabiles , uti speramus , rationes , de industria tractare omit- tamus, passim tamen ad perennem illum ciijus- cumque juris fontem recurrendum erit nobis, Iiaud im- CO Vid. V. G. Favard, in Exposi des Motifs etc. , Tom. 5. pag. 103. n". 160. (2) In opere laud., in praef. ad Tit. III. lib. III. Cod. Civ, (3) In diss. Irsiid. p.ig, 37. 30 C O M M E N T A T I O iramemoribus praecepti amp. B i g o t Pr6ameneu : „ // " (/<; c^roii romairT) „ ti^aura pas Vautoritd „ dc la loi Civilc dc France , il aura Pempire , „ que donne la raison sur tous les peuples. La „ raison est leur loi commune. Cest un flambeau , ,, doJit on sent spontanimtnt la lumihre. Elles ,, seraient bien mal entendues , les dispositions du „ Codc Civil relatives aux contrats , si on ks en- ,, visageait autrcment que comme des rdgles 616^ ,, mcntaires ^''dqiiitd^ dont toutes les ramifications „ sc trouvcnt dans les lois Romaines , c^cst la , que ,, sont les ddveloppemcnts de la science du juste ,, ou de Vinjuste; ^''cst Ih^quc doivent puiscr ceux ^ ,, qui voudront y faire quclquc progrbs ^ et en ,, gen6ral tous ceux , qui seront chargds de la ,, d6fencc ou de Vdxdcution dcs lois ^ consignSes ,, dans le Code Franpais ''^ (l). » r,* hf>u,. Denique antequara huicce paragrapho finera im- ponaraus , de Jure Romano in genere hoc mo" nendura restat , vocera causam^ eo, innumeris oc- currere significationibus (2) , quae , ne inter se confundantur , omnino cavendum est. .^,,E maxime noiandis duas hic excitabimus (3). Ali- { i) Exposi cJes Motifs etc. , Toin. 5. pag. 4. n". 59. C2)j.Quae vide apud Brisson., de verb. signif. in voce , ct apud Calvinum, in Lexico Jur. Cj) Qiii plura cupit adeat Cons. Yssel de Schepper, in diss. laud. , cap. 3., ubi late de hoc argumento agitur, dum rap. ;. ad calcem explicationum singularura Condiciionum de qui- J U R I D I C A. ai. Aliquando enini , si latissimo usurpetur sensu , cau- sa obligaiionis , dicitur legale illud fundamentum , unde orituv obligatio, quo sensu ipsa conventio obligationis causa est , aeque ac delictum , aut quasi contractus , aut quasi delictum. Eam vero longe difFerre a causa ista essentiali cujuscumque conventionis requisito, non est,quod ulterius pro- betur. Praeterea difFert eliam a causa illa civili obligandi , qua contractus a nudis pactis distin- guuntur (i), quaeque pro varia contractus specie sita est, aut in praestatione rei vel facti, aut in solemnibus verbis, aut in consensu, aut in lite- ris , (a) dum causam , de qua hic agimus , semper sitam esse in praestatione rei vel facti, hujusve abstinentia vel aliquando in mera liberalitale , mox videbimus. ' ^ laiifhym Ceterura , quum causa obligationis , Jure Romano aeque minus ac jure Hodierno, definiatur ab ipso legislatore , tamen in hanc definitionem hic non inquiremus, putantes, eara, quam mox dabimus, secundum hoc etiam hic accommodari posse (3). §. 2. quibus tituli sunt in ff. lib. la. , adjecit significationem qua in singulis occurrit vox causa. CO Cf. Heineccii Recit. iti etem. yuris Ciy. secundut» ortUnem Instt. , §. 773 et -^yci. Ci) Cf. Heyn., ibidera , §. 780. (3) De causa obligationis secundum Jus Rom. egit Cons. Yssel de Schepper, ad finem 1, c. 3., ubi collegit atque cxplicuit varias icges quae luic pcrtinent. 3a COMMENTATIO Definitio Causae. „ Numquam , quale sit illud , de quo disputabi- „ tur, intelligi poterit, nisi, quid sit , fuerit in- „ tellectum prius. Quare lioc primum videamus, „ quid sit hoc ipsum , quod quaerimus. " Cui Ciceronis (i) aureo praecepto satisfacere num- quam difficilius, quam hicesse, si statuamus, non temere facturi videmur , nam , tacente lege , Interpre- tes , pro lubitu causae definitionem sibi fingentes , ex hoc opere non omnes aeque felici successu se expediti sunt; quod si probare poterimus, nemo mirabitur, eos in magnos incidisse errores ex- ponentes doctrinam , quam falsis superstruxerunt fundamentis; quorum errorum nuUum occurrere frequentius , quam eum , quo causam obligationis cum ceteris requisitis passim confundunt, mox vi- debimus. Conabimur itaque praecipuorum doctrinam ex- ponere, atque, ubi opus erit , qua par est, mo- destia refutare, ut tandem eligamus, quae-nobis prae ceteris vera ac legislatorum menti eonsentanea videatur. Pri- CO De republ. lib. l. cap. 24. — Add. de Orat. , lib. I. cap. 48. J U m D I C A. 33 Primum igitur est, ut nonnullorum tradamus definitiones. — Initium facimus a Toullierio, qui sic ait Ci); „ Par la cause d^une obligation^ „ ou d\in contrat , '/d Code entend le motif, qui j, ditermine ei faire la promesse^ qu^il contient ^ n t^ pourquoi elle a 6t6 faite. " Haud multum secus Delvincurtius Ca): „ On cntend dans notre droit par cause du „ contrat ce qui determine les parties a cori' „ tracter. *' Eodem adhuc modoMerlinus eam dicit (3): „ cc qui donne lieu d robligation mSme , le motif^ „' qui porte ci la contracter. " Quaeri hic forte posset, quid laudati scripto- res per istum motivum intellectura velint. Del- vincurtius hoc ulterius non explicuit. Verisi- mile videtur, eum hac in re non dissensisse a Toullierio, quem nihil aliud intellexisse, quam causam eam , quae contrahentes ad contrahendum impulit, dubium non est. Fatemur quidem , hanc sententiam magnam ha- bere veritatis speciem , ac grammaticae vocis sig- nificationi admodum esse congruentem (4) ; atta- men (1) L. 1. n». 166. (a) L. 1. pag. 119. (3) Qttestions de Drcit, in voce : Cause , §. i. (4) Vid. Dictionnaire di V Acadimie , in vcce: cause, principe, ce qui fait , fu^unc chose est, PINT. C 34 COMMENTATIO men, eum Codicis principiis adaptari non posse, probatu haud difficile credimus. Quum sileat lex , adeoque ex ea , neque probari, neque imurobari directc possit, adeauius Pothie- rium, et videamus , num cum ejus doctiina con- sistere possit. Eum autem totidcm verbis decla» rare propter errorem in causa ista impellente sive motivo , contractum non vitiari (i), supra vidi- nnis (a). — Adde, quod alio loco (3) : „ Lors- „ qae rengagemeJH a , , . une cause faiisse , /'^«- „ gagement en nuL " Secundum P 1 li i e r i u m igitur manifeste falsa est definitio, qua causa et moiivus pro una eademque re habenttir. (4) Prae- (1) L. 1. n". 1:0. 0} Cap. I. §. 2. n". i. (3) L. 1. n". 4^. (4) De quaestione, inrum falsus motivus coiitractum nuUum rediiat, an ininus , disputarunt Barbeyracius et Pufen- dorfius. — Supra 1. 1. cap. I., exposiiiiiius spcciem, quam ail pancs vocavit P o t h i e r i u s , ad dirimendam hanc litem, in qua B ar bey r acii senteniiam tuiius est. Operae preiium erit, hic euni locura describcre: „ B a r b e y r a c," ait , „ fait tris bieti ohserver l' incotiieqnence dc cotte rtiison, car , t*il est vrrii , g::e noris eussions fait Aefendre nolre cotivention de la vdrite lie la nouvclle , qiie j'avais ciic, la nouvelh se troiivant faiisse , la conventiin scrnit absohimeut nullc , de« fectu conditionis : et le vcnthur ne pourrait par consiquent pritendre aucuns dntnmtiges et interets pour son iiic.\ecution, liarbeyrac ddcide cnsuite fors hien , que cettc erreur dans le motif nf donne aucune atlcinlc li la convention. — £* rf^c: de tt^tme, ^ue dans les lcgs , In f,.sisset4 du uiotif, dont h J U R I D I C A. 3$ Praeterea, .si rem paiillo diligentius inspicimus, videbimus Toullierii doctrinam ad absurdas du- cere consequentias. Rationes nirairum , quae homincs ad contrahendum impellunr, innumerae sunt, neque omnes ejusmodi , quas alter alteri declarare solet. Aequitas igitur postulat, eum , qui voluntatem suam tali raiioni adstringere ac con- tractum suum ab ea pendere velit , eam expresse declarare , ac contractus facere conditionem ; quod si neglexerit , falso reperto illo wp^/vo, alterum , qui rationem illam cognoscere non potuit, compellere a contractu suo discedere minime potest. Hoc vidlt ipse Toiillierius (i); quo magis niira- inur U testateur s^est expjiqui, n^iiifltie pas sur les Ugs , et nt rempeche pas d^etre vnlahle (Instt. tit. tle icgacis §. 32. lex 7i. §. 6. £F. de contl. et dem.); parctquUl n'en est pas moins vrai i, que lc testateur a voulu le legs , et qu'ca ne peul pas conclure de ce qu^il a Ait , sur le mntif, qui le portait i leguer, qu^il ait voulu faire depoidre snn Ues de Ja vt- riti de ce tr.otif, cnmmc ^''une condition , si cela u^est pat jnstifie d^ailUurs: de weme , et a bien pjus forte ,aison, doit on decider, a J'egard des conventions que J'erreur dant le motif, qui a porte J'une dns piartics a contracter , n'in- flue pas sur Jn tnuvention et ne retnpeche pas d'etrc vala- IJe, parcequ'iJ y a moins Jieu de presumer, que Jes partict aitnt voulu faire dependte Jeur cmvcntion /]$ Ja verite de ce motif, cottime d'une eondition; Jes cniiditinns dsvant s^inter- preter, pro llt sonant, et Jes condilions , qui ne peuvcnt itre opposics , que par Ja veJnnte des deux pariies, deyant s^y supplier Jjten pfus difficijemcnt que dans let legs, CO L. 1. no. 140. C 1 36 C O M M E N T A T I O mur, eum nihilominus contendisse in motivo isto sitam esse causam obligationis , in quam si ap« plicare velis , quae modo 4jiximus, etsi verissima sint, aperte negligis articulum Codicis Civilis 1131. — Qua re bene perpensa , non videmus , quo« modo ipse vir Cl. abesse possit , ut hanc doctri- nam missam faciat, nisi malit ipsius legis dispo* sitiones negare,- Accedit denique , quodneque articulus 1108. , ne- que articulus 11 31. causam requlrat, quae ipsi conventioni aut contractui ineundo occasionem praebet, verum uterque postulet causam obligatio' nis-4n convcntione, qua de re raox ad finem hu« jus S latius (t}. Hisce igitur ducti rationibus , memoratas defini- liones rejiciendas putamus, nostraque facimus ver- ba Cl. Zachariae: „ Sie ist />r/^ (loquitur de , , motivo') , ffenn man darunter den Grund ver- „ steht , •welcher den Willen der Partheyen mrklich „ bestimmt hat " (2). Sufficiant haec igitur de Toullierio. Jam paul- lo accuratius etiam videamus d e M e r 1 i n i doctrina , qiii eam miro modo explicuit atque probavit. Primum quidem Vir Cl. definitionem suam mox tra- (t) Neque obstat, quod in art. 1132. nientio fit de causa emventiouit , ut sequentii Capitis §. 1. ostcndere conabiinur. (ji) HavJbuch des Franzositcl.tn Civilfechts , Tom. II. §. 34S. J U R I D I C A. 37 traditam sic explicat , quod causa obligationis , quam alter sibi imponit , sit : „ Ou ce , que Pautre „ partie lui donne , ou ce qu^^elle s^engage a lui „ donner ^ ou le risque ^dont elle se cAarge^^ (i). Quum nemo dubitet , quin i°. illud : ,, c^ , que Pau- „ tre partie lui donne , " nihil aliud sit , quam objectum (2) ; a°. lioc et causam difFerre , quod ipse Merlinus in opere suo: Repertoire de Jurisprudence (3), bene vidit; ea, quae dixit, quaeque modo retulimus, aperte falsa sunt. Porro exemplum, quo ad illustranda ea utitur, quamvis per se recte se habeat , minus accurate eum in- terpretatum esse , nemo non videt. — Dedi tibi rem immobilem in solutionem legati 2000. florenorum, tibi reh'cti testamento a patre meo , codicillo vero , me inscio, ademti. Contractum nuUum dicit prop- ter falsam causam : ,,0«, si Von veut ^ parcequ^il ,, n^y a point d^obligation sans consentemcnt ^ et, „ qu^aux yeux de la loi , se tromper , «'«; pas „ consentir, " Aeque ac si idem esset consensus ac causa; quae difFerre, patet tum ex ipso Mer« 1 i n o , qui in Repertorio suo de utroque separatim egit, tiun ex Codice Civili , ubi alia dtconsensu, alia de causa occurrit sectio. Videamus autem , quid de ipso casu proposito sit statuendiim, Ne- que (0 Questions tU Droit^ I. 1. (2) Cf. art. C. C. ii;6. (3) I^. J. 38 COMMENTATIO V. que declarare dubitamiis , hic nullum locum habuisse errorem , certe non talera , qualera lex adraittit, in ipsa scilicet rei, quae in obligatione est, sub- stantia (i). Res scilicet fuit 2000. florenorum , qui revera a patre legati erant; de his etiam putavit; causa vero a parte filii fuit, ut liberare- tur a debito suo , attamen liberatus non est , quippe qui niliil debuit , adeoque falsa reperta causa, nuUus est contractus (2). Recte omnino perstrinxit Merlinum Cl. Ernstius propter- ea quod causam aperte confundat cum consensu in eo exemplo , ubi de necessitate causae dixe- rat: ,, Voici d^ailhurs un cxemple ^ qui la rend „ trSs semible " (3). In idem vitium passim incidit Toullierius, quod, ut probemus, liceat nobis alterum cxcitare exemplum , ad quod provocat (4). Cajus Titiae , quam neptem suam atque heredem putavit , hoc nomine (c« avancement dlioirie^ dedit fundum Cornelianum. Verum, suppositione partus detecta, Titia comperitur non csse neptis Caji, sed extra- nea. — Donationem nullam dicit, propter defec- tum (0 Cf. art. C. C. mo. Ca) Vid. art. C. C. 1131. — Toull., 1. 1. n". 168., hic etiam consensus defectum adesse docec: codem exemplo usus est Poth. , I. I. n°. 4:., qui illud eodem raodo ac nos ex- plicuit. rs) Cf. CI. Ernst., 1. 1. pag. 258, (.)) L. I, n". 170. J U R I D I C A. 39 tum causae, quam sitam , docet: ,, dans la qua- „ lit6 de nihcc et d^heritiSre. " Videamiis , an be- ne. Non credimus, quamvis Iiaec qualitas causa quidem impellens sive moiivus fiierit donationis , quem Toullierius causam obligationis dicit. Mox autem videbimus , eam in donatione sitam esse in liberalitate donatoris , quam hic in specie re- vera exercere voluit. Ratio vero , qiiare nulla sit haec donatio , est defectus consensiis , qui hic secundum articulum iiio. vitiatur propter erro- rem in persona (i). Pariter errare videtur Toullierius, conten- dens , rationem, cur nulhis sit contractus de re, quae tcmpore initae conventionis jam periit, in defeciu causae esse positam. Nam , qiiamvis verum quidemsit, plerumque, ubi deficit objectum , eriain abesse causam , tamen in tali specie ipsius objecti defectus proxima est nullitatis catisa (2}. Neque hinc concludendum , iiullum esse inter utrumque discrimen, quum in postcrum apparebit , saepiusde- siderari causam , ubi adest objectura. Nullo tandem modo clarius eUicet hujus objecti et causae confusionis periculum et perversitas , quam (1) Ct. Yssel de Schepper, 1. I. pag. J49., nullitatem hic etiam in defectu causae ponit; ast pace Viri Ct. dicatur, videtur sic, quamvis aliis verbis, redire ad ea, quae dicit Toul]., quem rccie antea reprehendit. (2) Plura de his Toullierii erroribus habet Cl. Ernst. 1. 1. pag. 155 et aS6. 40 COMMENTATIO quam ex ipsis falsis consequeniiis , ad quas duxit T o u 1 1 i e r i u m , qui , sua doctrina motus , non dubitavit declarare contra expressa legis verba, de- fectum causae emtionem venditionem , eique simi- les contractus non semper reddere nuUos (i). Praeterea hic verbo momendum , causam aeque rainus confundi debere cum conditione , quod ali- quando fecit T o u 1 1 i er i u s (a) , quodque tamen apcrte falsum esse , vel ex eo apparet , quod con- ditio certe non sit essentiale contractus requisitum , quod tamen dicendum foret, si idem atque causa fuisset. — Minus recte igitur donationem propter nuptias , nuptiis non secutis , nullam dicit , ,, par- ,, cequ* alors la donation reste sans cause. " Causa fuit sola donatoris liberalitas , quae adfuit , condi- tio matrimonium, quod deticii, deficiensque con- tractum nullum facit (3). Hanc igitur sufficiant de Toullierii et Mer- lini doctrina, quam, veritatis studio ducti, rejiciendam putavimus. Propter eandem cau- sam accipiendam credimus ea , quae dixit Zachariae (4) : ,, Der Verpflichtungsgrund „ der (O L- !• ""• 173.» qucm locum egregrie refutavit Ct. Ys- sel de Schepper, 1. I. pag. 141. seqq, (2) L. 1. n". 170. Cj) De difTerentia inter causam et conditionem late egit D u- ranton, Traiti des Coiitrats, ctc. n*. 314. seqq. Add. CI. r-riist,, 1. i. pag. '.56. C^-) L. 1. ^ 34C. J U R I D I C A. 41 „ der Vertrdge ist nun im allgemeincn entweder „ eine Leistung , gegen y/elche , oder , unter dercn „ Vorbehalte ein gewisses Vcrsprechen gegebcn ynor- ,, den ist ^ oder der freye Entschhisf, dem Andern „ eine Wohlthat zu erzeigen. " Teneamus igitur hoc: causa obligationis est ra- tio juridica , quae facit, ut conventio obligatio- nem producat; unde minus recte a multis Fran- cicis scriptoribus dicitur : ,, la cause du contrat ," vel „ de la convention.''' Causa, quam requirunt Codicis Civilis articuli 1108 et 11 31 — 1133, non est causa , quae ipsi contractui existentiam tri- buit , verum causa , quae facit , ut ex conventione obligatio oriatur , quam opinionem inprimis con- firmari credimus ex ipsis articuli 1108, verbis , quibus requiritur ad validitatem conventionis causa licita obligationis : quam vocem hic non incon- sulto esse additam , suadet articulus 1131, quo iterum dicitur obligationem non conventionem sine causa esse nuUam (i); dum ab altera parte, quominus sic accipiatur pro legali isto fundamen- to , unde obligatio manat , qualis est ipsa conven- tio, 0) Propterea igitur minime admittenda videtur definitio Ct. Sandberg, in Uiss. laud., pag. 5. caajaw dicentis : „ id quo „ contrahens fertur ad promissionem et acceptationem." Inde nimirum sequitur, eum continuo cogitasse de causa ipsius conventionis, non obligationis , quam producit. Cf. v. c. pag. 7 et 8, pag. 17. seqq. pag. 3+. Caeterum est haec ipsa Touliierii definicio, de qua latius supra cgimus. 4» C O M M E N T A T I O tio , impedii: lioc, quod ipsius conventionis re- quisitis anniimeretur. Porro causa illa obligationis sita esc in con- tractibusonerosii comminativis in praestatione ejus, quod alter debet. Sic in emtione venditione causa, quae facit , ut emtor ad pretiiini solvendum obli- gatus sit , est pracstatio rei venditae a venditore facta aut fatienda, et sic vicissim. In contrac- tibiis oncrosis aleatoriis consistit ab utraque parte in periculo, quod altera pars in se suscipit ; sic ei , qui donnim suam adversus incendium assecu- rat , causa obligationis est peiiculum , quo assecu- rator certo casu tenetur de domo restituenda, et vicissim. — In contractibus denique gratiiitis libe- ralitas , quam alier in alterum exercere vuk ei sufficiens causa est obligationis, quam sibi impo- nit. Conveniunt Iiaec omnia cum iis , quae tradidit Pothierius (i). Be solis contractibns com- mutativis fortasse dubitari posset. Nam in iis cau- sam positam dicit in eo , quod alter dat aut dare se obligat. Attamen, ex oir.nibus, quae ad ea latius explicanda dixit, credinuis tute accipi pos- se , eum de praestationc rei potius, quam de jpsa re , cogicasse. Fraeterea eum verbo donner hoc loco usum esse lato sensu , ita , ut sub eo tam factum^ quara dationem comprehendat, extra du- C>) L. !. n°. 42-. J U R I D I C A. 45 dubium est , modo conferas exempla, quae pro- posuit ad finem §. 43. et initium §. 44. Unde recte fortasse M e r H n u s , ceterique scrip- tores laudati causam obligationis dixissent causam, quae contrahentes ad contrahendum impulit , mo- do (quod manifcsto non fccerunt) eam intel- lexisscnt praestationem ejus, quod alter debet , quippe quae certo nomine semper dici potest motiviis, cur alter se obliget. Bene igitur rursus Cl. Z a c h a r i a : „ Sie ist, richtig , -wcnn man „ uuter dcm Bcsiimmungs^grunde odcr dcm Mo' „ /// dcn Rechtsgrund dcr bindendcn Kraft der „ Vcrtrage versteht , welcher von den Gesetzen als „ der Bcstimmung^grund des Willcns dcr Par- „ theyen betrachlct wird'''' (l). Denique habet doctrina a nobis jam exposita hoc , quo se comirendat, quod modo bene cavea- iiius, ne ab ea aberremus, nullum amplius super- sit periculum, quod in vulgarcm ilUim incidamus errorem , quo causa cum objecto confunditur, quum revcra intersit inter rem ejusque pracsta- tionem, ut sequenti § latius probaruros esse spe- ramus. (l) L. 1. in notis n*. s. 44 C O M M E N T A T I O §• 3- De causa obligatioms , essentiali conventionis reqtdsito. Nullus iion fuit Juris Francici interpres , quin in explicanda doctrina de causa obligationis mag- nas expertus sit difficultates , pro maxima certe parte oriundas ex brevitate atque obscuritate loci Codicis Civilis super hac raateria. Imo tandem nonnulli eo usque processerunt , ut contenderent , eam plane conventionis requisitum non esse. Hujus doctrinae princeps fuit Cl. Ernstius in disputatione supra laudata. Nam , quamvis cum Ct. Yssel de Schepper (i) credamus, consilium viri Cl. praecipue quidem fuisse , ut ostenderet , legislatores , eam in essentialia requisita referentes , non bene egisse; tamen , si ejus doc- trinae annuas, fieri nequit, quin simul legis dis- positiones ita corruant , ut contractus propter de- fectum causae nullus declarari nequeat (a). Attamen , quoniara valde periculosum credimus , nisi Ci) L. 1. in nota ad pag. 36. (2) Cf. C:. Hinlopen, in Commentatione Juridica, quae est in Annalibus Academiae llltrajectinae , anni 1829—1830, qui Ernstii sententiam secutus, eam eiiam sic accepit, uc tria tantum sint essentialia requisita; conscnsus, capacitas, ob- jecium , pag. 3;. ssqq. J U R I D I C A. 45 nisi summa urgeat necessitas , leges ita interpretari , ut nuUum sensum, nullam vim habeant Ci)» non abs re visum est, in eam quaestionem aliquanto diligentius inquirere. Videbimus igitur, num revera secundum juris nostri principia causa obligationis in quacumque conventione, velut essentiale rcquisitum cum tri- bus ceteris adesse debeat ? Quod si probare po- tuerimus , videbimus, num lex ita scripta a sana ratione non abhorrere dici possit ? Priori quaestioni primo obtuitu videri posset vix probatione ulteriori indigere , quin ei sit affir- mando respondendum , quum articulis no8. et 1131. totidem verbis dlcatur: „ une cause licite y, dam Vobligation est une condition essentielle pour „ la validitdd^une convention. — Uobligation sans „ cause , etc ne peut ayoir aucun eftt, " Neque haec negat Cl. Ernstius. Contendit autem , secundum rerum naturam hisce articulis locum esse nunquam posse. Verum , quae dicit , ut hoc probet , nobis potius scriptorum franci- co- (i) „ Lorsqu^une clause est susceptibJe de deux sentf «« „ doit plntSt rentendre dans celui y avec lequel clle peut avoir „ quelque effkt y que dans le sens , ave: Uquel elle n'en pourrait „ preduire aucun." Sic dicitur iii art. Cod. Civ. 1157. -- Quae si valeant de privatoruin conventionibus, quanto veriori sunt de legibus, quae oinnium civium fortunara ac condifio- r.em regunt. 4^ C O M M E N T A T I (} corum erroneas sententias, quam legis vitium probare videntur. „ Si la caase,'' ait (i), „ dans lcs contrats „ ci tilrc oudrcux est ce qiie chacitne des parties „ doit resptctivcmcnt a rautre, elle se confond „ avec rubjtt dc la convenlion^ ct , dts-lors^ il nc „ sen a rien de faire d'uue seule et meme chose „ deux 6l6mens s6par6s ^ et dc prdscrire quatre „ condilions^lorsque^ dans la rdalitd ^il n^n existe „ que trois " (2). Et recie sic furte disputaretur, si verum esset, causam consistere in eo, quod : „ chacune dcs „ parties doit respectivemtnt a rautre. " — Ve- rum eos, qui rem sic explicuerunt , vehementer errasse, illaque verba apud Pothierium ita esse inielligenda, ut causa non sit ipsa res , quam alter debet, verum ejus pracstatio^ superiori % satis a nobis esse probatum speramus. Jam vero, ipsam rem ejusque praestationem in- ter se arctissime essejunctas, non negamus, revera tamen differunt, imo, quamvis, ut supra jam con- CO L. ]. pag. 253. (2) De solis contractibus commutativis candem jam antca professus fuit doctrinam Duranton, 1.1. Tom. 1. n°. 299 et 311. initio. Aec mirum , cum et hic in illis causam dicat: „ de Vunc des parties ce qw. rausre doit faire pour elle et „ vice versa." Ds ceteris autera minime Cl. Ernstio as- icntjtur. Vid, 1. I, n". 300, seqq. n''. 314. seqq. J U R I D I C A. 47 concessimus , sic causa sine objecto cogiiari ne- queat (i), interdum tamen evenit , ut, existente objecto, causadeficiat. — Exemplo rem probemus; vendo tibi ignorans ignoranti rem tuam. Venditio nulla est,nam,quod alicujus est,non amplius ejus fieri potest (a). Objcctum tamen ab utraque parte adfuit , defuit autem causa obligationis , quae a parte emtoris fuit, iit rem sibi acquireret , quam revera non acquisivit. Plura tab'a possent afFerri exempla. lis tamen abstineri posse credimus, quoniam , si laudatum stet , valeant quoque cetera necesse est. Si vero in facto versetur obb'gatio , libenter fatemur, alterum cum altero confundi , quoniam factum non adest, antequam praestitum sit, neque praestari potest , nisi eodem tempore et ipsum oriatur. Credimus igitur cum Cl. Ernstio (3), legis- latores nostros bene facturos fuisse , si in novas leges irseruissent ad locum de objecto talem arti- culum : „ Un fait ne peut etre la mallire d^un „ con- (i) Nam, ut res praestetur adessc dcbet. Ubi igitur objec- tum dcficit, contractiis tam propter lioc, quam propter causae defectum, impu};nari potest. Ca) Vid. §. 14. iiistt. ie actioiiiljns , quam regulam etiam juris nostri esse , ut ccrte cst, e Coclicis nuilo alio loco, nisi ex art. 1131., probari pr.test. Jn loco de objecto non diciiur, neque necesse fuit. (5) L. ;. psg. 0.6 j,. 48 C O M M E N T A T I O „ contrat^ que lorsqWil est possible^ non contraire „ aux lois^ aux moeiirs^ ou a Vordre public, " Veriim quandoquidem in lege, qua nunc utimur,' nullus inveniatur articulus , qui irapedit , quominus talia fiicta illicita conventionum objecta sint, prop- tcr vitium in eo tali facta impugnari non pos- sunt. — Eo autem diligentius servanda sunt ea, quae de causa praecipiuntur , quippe quae sola facultatem dant diluendi ea , quae neque ethice , neque aequitas, neque ipsa lex stare patitur (i), Magis adhuc conspicua fit difFerentia in con- tractibus aleatoriis, de quibus , nescimus quare, nihil dixit Cl. E r n s t i u s. — In iis nimirum objectum , ut in caeteris , est , quod contrahens daturum, facturumve promittit (2), causa vero consistit in periculo, quod alter in se susclpit,ejus rei dandae aut non dandae. Sic ei , qui rem quan- dam alteri dat, ut hic sibi reditum annuum, quoad vivat , solvat , objecum est ipse hic reditus , causa vero periculum quod ejus solvendi alter suscipit. In his saepenumero contingit, quod, quamvis contrahatur de re , quam promittere aut stipulari omnino licet , causam tamen habeat obligationis illicitam. — Sic in sponsionibus utrique obliga- tionis objectum est summa pecuniae, quam victus vic- CO Vid. artt. C. C.1131 ec 1133 (2) Vid. art. C. C. 1116. J U R I D I C A. , 4J victori soliituriis est; de ea per se quin contra- here liceat , nemo sane dubitabit , neque eo magis victus de soliuione tenetur , qiioniam illi non lice- bat , tale Suscipere periciilum , neque victori in illud causam obligationis siiae pouere. Hoc periculum a lege habetur caiisa illicita (i)» Idem in liidis obtinet. Tecum alca ludo, pacisci- mur, eum , cui jacienii minor numerus notarunl in superiori aleae parte existat , alteri soUiturum esse loo.florenos. -^ Nullus esr contractus prop* ter eandem rationcm (a), Denique aniuiadverte et hoc , ut de difFerentia inter objectum et causam vere existente palara constet, articulum 1132., quo docetur, valere con- ventioncra, ouamvis non expressa causa, ad ob* jectum nullo modo trahi posse, quippe cum fieri nequeat , ut convcntio , aut viva voce , aut in- strumento , conficiatur , nisi exprimatur res , de qua contrahitur, Quod attinet ad contractus gratuitos , concedi* nnis Viro Cl. (3), liberalitatem , quam quis in alterum exercere vult , scparari prorsus non posse a consensu , quem in contractum dat. Minime vero impedit hoc, quominus tamen hic ipje cort- sensus sit causa, qua contrahens obligatur ad id, quod Ci) Vid. arr. C. C. 1963, (2} Vid. nrt. laiid. ("() L. I. pag. 333 et aS4' PINT. D 53 C a M M E N T A T I quod proniisit. • — Si igititr in alrera hiijus §. par- le probare poteriiniis , rectae rationi omnino esse corsentaReum , neminem ad qualecumque sine ali- qua causa se obligarc, non ampllus erit , quod miremur, causam eam sitam esse interdum in ipsa liberalitate, ubi agitur de iis obligationibus,ad quas cxsequendas proinittens compelli nullo alio niodo potuit (i). Atque lioc principium jurenostro om- nino esse acceptuui non est, quod multis probe- mus. Sufficiat excitasse articulum Codicis Civilis 894: „ La doiialion etnre vifs est un acte ^ par „ lequel le donatcur se ddpouille actueUement ^ et „ irrt^vocablement de la chose donn6e en faveur du ^ donaiaire ^ qui Paccepte " (2^. Porro etsi verum fuerit, quod statiiit VirCl. (3), obligationem sine causa intelligi non posse (quod minime ita se habere , supra vidimus), vel hoc nihil contra opinionem nostram probaturum fuisse credimus. Etenira minimum aeque difficile cogitari pot- (i) Conferrj hic potesr Puf e n do rf iu s, 1. 1. lib. III. c. 5. §. 3. ubi haec habet : „ quum enim bona nostra pleruraque i. non soltainus transferre in ;i!jos, nisi boni alicujus acqui- ,, rendi causa, quod bonum in donatione gratuita non ita li- „ quido apparer, igitiir circa actum communi honiinum me- „ ditafioni parum congiuentem , nihi! teniere praesuniendum , „ nisi quantum expressa voluntatis signa ostendant. '* .2) Add. V. c. de Cammodato art. 1888, aliique loci de cc- teris contMciibus gratnitis. Cs) L. i. pag. 563 J U R I D I C A. 51 potest contractus , qui nr.llum babet objectum ;- neque eo minus er hoc esscntiale requisitum di- citur. — Nec mirum , quum baec ipsa sit horum requisitorura natura, quod, iis deficientibus , con- tractus nequeat cogitari. — Et quod et de ob. jecto et de causa sectio in Codice inveniatur, non eo proprie pertinet, ut articuli iioS. veritas pro-. betur. Hujus autem ratio haec tantum est, ut iis regulae generales, quae in quocumque proce- . dunt contractu, praeciperentur , et sic evitarentur frequentes repetitiones , dum ea , quae ratione nonnullorum contractuuni propria habent, insere-. rentur in locos, qui de singulis hisce agunt. Praeterea Cl. Ernstius inde aliud ad cau- sam obligationis rejiciendam repetit argumentum , quod secundum eum , neque in titulo , de donatio- nibus, neque in diversis titulis, ubi de contracti- bus onerosis agitur, de ea verbum dicatur (i). llespondemus, in pluribus horum quidem titulorum causae mentionem non fieri, hujus autem rei rationem inde esse repetendam , quod in iis, praeter regulas generales articulo 11 31 •-'i 133. sta- tutas, de ea peculiariter nihil observandum sit, adeoque ne tunc quidem aliquid probaret , si de omnibus titulis hoc verum esset, quod tamen lon- ge abesse credimus. — Nam de donationibus in specie hoc negamus, quo titulo , etsi cxpresse hoc non (p L. 1. pag. 254 e' 255. D a f,if C O M rvT E N T A T I O mn diramr., tamen occnrrere dispositiones , quie (ioEfrina de causa obligationis nituntur iterum ar- guniento sit articulus 894. rdem quoque valeat de pUiribus lccis , ubi agitiir de contractibus onerosis. Exemplum liabemus in ariiciilo 1138, secundum quem rcs dcbita, quam- vis nondum praestita, quoniam a tempore initae conventionis stlpulantis fic, etiam ab hoc inde tempore, si perear, creditori perit. Ratio in- apcTio est. Objectum tempore conventionis cxsti- th , et , qramvis postea periit , causa tamen obli- pationis stipulatori perduravit , sita scilicet in trans- latione dorainii. Haec enim locum habet solo coDtrahentium consensu. Si igitur pretium solvit, iHud rcpetere nequit , ant si nondum solvit , adhuc tenetur. Denique provocat Vir Cl. (i), ad obscuritatem et contradictiones , in quss de ea re inciderunt .'lUCtores , quo nihil melius cjus falsitatem probare, cir, i — Nobis vero hoc nihil amphus probarc vi- detur, quam ipsarum legum hac in parte obscu- riraicm, quam nemo, quoad scimus, negat. Opta- bile igirnr omnino fuisset , eos , quibus cura no- varum lcgum in patrift nosrnl conscribendarura de- mandata fuit , super liac materia dedisse regulas magis accuratas, magisque diUicidas (2). Ve- (0 L- •• pag. 35,^- '«"«l^l (;} In novo »cilicej Codicc Civiil XederJar.elico nrtt. ij3i— J U R I D I C A. ss Veruni siifficianc haec. Ex iis enim , uti spe- Tamus, saiis superque apparet, causam a ceteris requisitis revera difFerre, adeoque sscunduui s:rrp- tam legem haud minus atque consensus , objec- tum . capacitas essentialiter requiri in omni coa- tractu. Quodsi alicui dnbium quoddam adhuc remaneat , hisce addat expressas articulornm sae* pius laudatorum dispo&itiones , ipsorumque legis- latorum verba , tura in earum rationibus, tuta in disceptationibus super iis habitis (c); omniuai denique scriptorum consensum, e quibus nulh» huc usque ta!e dubiura movic. Quaestionera , vero num P o t h i e r i i doctrina de causa obligationis Juris Romani principiis , ex qui- feus hausta est, conveniens sit , quam movit Cl. Ernstius, cuique negando respondic (a)» «i medio relinquimus (3), quippe quae non multum facere videtur ad nostrum propositum , dummodo ■ constet Pothierium vera docuisse; quod pau- cjs 1 131— "33. Cod. Nap. verbotenus versa sum, (-eidd. Cod, Ned. 1393—1333.) et cs£froc,uin de causa obiigationis iiinil cJpresse caveiur. (0 Vid. Coufirence du Code Civil , Tom. 5. pag. 29 et 20- (2) L. 1. psg. 245. seqq. (3) Nos vcro opinioni ejus non assentiri, siipra jam ;i;onul* ipus. Vid. Init. §. i. c. I. Plnra habet Ct. Yssel de Schep- per, in diss. saepius laud. , cujus cap. III. fere eo tantnra spectac, ut iradaniur dJ2erentiae iiucr utrumqua iirj da caasa obtigaiionii;. 54 C O M M E N T A T 1 O cis jam investigandum est. Ejiis enim doctrina, . cum plerisque interpretibus pro fundamento atque inrerpretatione Codicis Civilis liac in parte assum- ta , fieri nequit, ut alteram probemus, alterara improbemus. Post omnia , quae diximus , opus vix erit , ut profiteamur, secundum nostram quidem opinionem (quae , utrum vera sit , alii judicent) , P o t h i e r i i doctrinam omnino esse servandam. Paucis tamen exponamus rationes, quae nos ad hanc sententiam duxerunt, ut sic et altcri quaestioni initio hujus §. positae respondeamus. Causam , ut eam explicuimus , quamvis aliquan- do cum objecto aut consensu, si de efFectu in contractibus quaeras,in unum coiiat , per se tamen ab utroque semper diversam esse , in om.niqne conventione adesse, vidimus. Plures dispositio- nes de ea optirais niti rationibus, etiam vidimus, et de aliis in posterum idem videbimus. Restat ut videamus , num sanae Jurisprudentiae princi- piis conveniat regula isra , obligationem sine causa nuUos prodacere effectus. Profecto quam maxime congruum videtur indoli hominum , qui nihil agere solent , nisi aliqua sal- tem causa moti , si hoc ipsum ad contrac- lus , quod quoridie celtbrant , applicamus. Nam sic multo securiores erunt de eo , quod adver- sarius promisit, ut perveniat ad sconum, quem. contractu sibi jnoposuit , dum unusquisque facile sta- J U R I D I C A. 55 «tabit fidei suae, quam justa dausa ductiis obli- gavit. Contra vero , si quis sine uUa causa obli» gationera contraxit , multo proclivior erit qui ei non satisfaciat; diim ab altera parte juris ra* tiones pati non videantur , aliquem invitum com- pelli ad praestandum illud , quod , nulla ratione motus, proniisit. Hoc igitur respectu memorata regula admodum saUitaris erit cuicumque civiiati , quippe quarum omnium interest , pacta privatorum servari. Atque hoc jam spectasse videtur Ulpia- jius, scribens (i): „ Quid enim tam congruum „ fidei humanae, quam ea , quae inter eos pla- „ cuerunt , servari? " Praeterea cujuscumque rei humanae haec est na- tura, ut non possit efFectus quosdam producere, nisi in se aliquam habeat causam , unde hi effec- tus oriantur , ita ut recte omnino dixisse videatur Favard de articulo 1133: „ Dans ious les cas „ de cette disposition , il ny a pas d^obHgation , ou „ il faudrait admettre des efets sans cause " (a). lis , quae de contractibus gratuitis diximus , pauca Iiabemus addenda. Optima nempe raiione videbatur et iis concedenda causa , propter quam con- (i) Vid. Lex. i, pr. ff. de paccis. (a) Vid. Exp. des motifs etc. , Toni. 5. pag. 109.; quorum posceriorum verborum nullus alius videtur sensus, quam quod fonventio non possit producere oIAigationtm , quae tst ipsius «(Tectus, nisi hiijus c;iusam in se haheat. 56 C M M E N T A T r O contrahens de obligatione sua tencretur: quum ab altera parte, nisi hoc factum fuisset , semper pro- inittens ab obligatione sua recedere posset , ini- quum dicens se ex liberah'tate sua conveniri; ab altera tamen parte tales liberalitates iis , in quo- rum favorem promissae erant, mox omni efFectu destiturae, haud raro magna damna afterre pos. sent. Proptcr has igitur, dicimus, rationes erat et contractibtjs gratuitis causa obhgationis conceden- da, imprioiis ,, cum promittens," ut ait Pufen- dorfius (i), „ posset inpune non promittere, „ ncque debuit alias rationes ipsius fidei super- „ struere , si perfecte nolebat obligari. — Nam," ut pergit , ,, in beneficii negatione tamdiu nulla „ est injuria, quamdiu ad illad dandum sola hu- „ manitatis lege quis adstringitur ; non ubi pos- 5, tea per promissum jus alteri ad id quaesitum ,, fuit. " Ad hoc autem consilium, duplici modo perveniri poterat; aut scilicet contractus gratuitos magnis solemnitatibus obstringendo , in iisque obli- gandi causam ponendo , quod ideo minus se com- mendabat, quoniam iis haud raro homines a rebus gercndis absterrcntur. — Aut, duce Pothierio jpsa liberalitas sufficiens causa obligationis dicenda erat. Atque hanc viam , meliorem existimantes , secuti suiit legislatores nostri , quod , ut excmplo probemus; patet ex articulo Codicis Civihs 938 , quo C.,^ L. 1. C. 9. in £'^e. J U R I D I C A. 57 quo hoc docetur: ,, La domtion ddment accept€c „ sera parfaite par le seul cousentement des par- „ //«;" ei, qiii in liberalitarem semel consensit, mox ab ea recedere , integrum non esse. Neqiie obstat, quod secundum articulum 932. donationes interdum fieri debeant instrumenco coram nota- riis confecto, Requiritur hoc scilicet, non solem- nitatis ergo, sed tantum , ut liberalitas eo melius probari possit , de eaque certe constec, ut sic fraudibus obviam eatur. C A P U T T E R T I U M. E X P L I C A T I , Codici} Civilis Libri III , Tituhlll^ Capi- tis II ^ Sectionis IF, ubi agitur: de causa obligationis. Jcljxpositis in superioribus generalibus, quas no- bis de causa obligationis fingimus notionibus: agemus hoc capite illud, ut sectionem memoratam articulatim , pro viribus cxplicemus, Praemissis igitur sempcr ipsius articuli verbis unicuique suara appcnemus interpretationem , qua comprehendemus tum 5S COMMENTATIO tum verborum explicationem , tum quaestionum , quae ad ea forte moventur , illustrationem. S- I. Art. 1131. ,, Uobligation sans cause , ou^sur ,, uJic fausse cause , ou , sur atje cause „ ilUcite , nc peut avoir aucun effet.'''' Hunc articulum discriptum esse ex Lege I et V. fF. de condictione sine causa docet Malle» villius. In priori fere occurrit regula obliga- tionem sine causa uou valere (i), in altera autem datur talis obligationis exemplum (2). Quid sit causa , supra vidimus , et de causa illicita vidcbiraus ad art. 11 33. Quum autem Iioc articulo mentio fiat obligatio- nis sine causa et obligationis sub falsa causa ^ inde sponte sese ofFert quaestio, num igitur inter utramque intersit ? Non crcdimus, quidquid hac de re dicant. Extra dubium profecto est, falsam causam hoc articulo intelligendam non esse causam simulatam , sive (i) Vid. supra cap. I. §. i. (a) Ut hoc ol)iter moneamijs , testis sit hic locus , M a 1 1 e v i 1- lium /avere otjinioni, Jure Romano etiam postulari causam , tamquam rcquisitum essentiale, adeoque hanc regulam ex eo essc peiitf.m. _L. J U R I D I C A. 59 sive eam ., qiiam contrahentes consulto conventio- ni inserunt , ut vera lateat , quum ad sequentem articulum videbimus , talem' conventionem omnino valere, modo alia vera eaque licita causa snb- sit (i), idemque locum babet , quamvis , partium errore, falsa causa inserta sit, niodo iterum vera cxistat. Accipiendus igitur est locus de causa , qiaae opinione qiiidem contrahentium existens re- vera deficit; ita tamen, ut conventio aliam cau- sam in se non habeat (2;. Quod si verum est, eodem redit , utrum talem obh'gationem dicas sine causa , an sub falsa causa, Exemplo sit ca- sus supra (3) allegatus de li.erede rem dante in soluticnem legati , testamento relicti codicillo ademti; causa obligationis fuit heredi , ut a lega- tario liberaretur debito suo, liberatus non est. Falsa igitur fuit haec causa ; atqui ah"a causa obli- gandi non fuit. Igitur obh'gatio nullam habuic causam, Idem valeat de cereris istiusmodi spe- ciebus. Ab altera parte omnis obligatio sine causa aeque dici potest, Iiabere falsam causam , cogitatione cer- te contrahentium , qui nisi eara adesse putassent , conventionem non celebrassent. — lUustre exem- plum (i) Cf. Paill. , ad li. art. n", 3. ; et D u ran t on , J, 1, n». 310. (2) Sic rem explicat Paill. , 1. 1. et rectc. (3) Cap. 2. §. 3. (5o COMMENTATIO pluni nobis praebere videntur nudae promissiones, sive pollicitationes , quas , quippe causa obligandi plane destitutas , nulhm habere vim , nemo dubi- tat (i). Promitto tibi, sive ore, sive scripto privato, fundum meum Cornelianum. Ad tale pactum obligari nequeo praestatione aliqua a parte tua , nam contractus est gratuitus : causa obligan- di igitur sita esse debet in liberalitate mea , ne- que haec tamen exsistere dici potest , quoniam jure civili non agnoscitur, neglectis formis , quas ad eam exprimendam requirlt. Pactum igitur nul- lam habet causam , adeoque non valet. Attamen contrahentes, errore jiiris ducti, revera putabant, hic in liberalirate sitam esse sufficienteai causam. Eorum igitur cogitatione exstitit , ac proinde etiam hic falsa causa cernitur, quoniam haec aliam , eamque veram , non offert. Neqne credimus , hanc interpretationem ita ab articuli verbis abhorrere, ut prorsus iis accommo* dari cequeat. Dicitur nempe: ,, UohUgation sam „ causc , ou , sur une fausc causc , " etc. Jam vero voculi oti haec est vis , ut saepe , quamvis non semper, conjungat synonymos , ita ut se- quens (i) Pariter Jure Rora. , quo tamen hacc regula plures patl- nir esceptionei, quarum praecipiiae sunt vota religiosa, polli- eitaiiones civliati factse , ctc. — Cf. Tir. ff. de pollicit. , ibl- «jue Voc-t. hA&t enam Pufend orf iu ra, I. 1. liS, in. eap, f>. %. :s. j U R I D I C A. tfi quens antecedenti plane acquiparetiir ^i) ; adeo- que plane assimilatiir Latino iive (a). Confirmatur haec praeterea sententia ex Po- t h i e r i i verbis , qui sic habet (3) : „ Lonqit^un „ engagement n^a aucune cause , on , ce qui cst la „ mfime cbose , lorsque la cauie pour laquelle „ il a 6U contracid esi une cause Jausse," etc. Quorum verborum lianc esse sententiam , ut, non tantum ratione efFectus , eociem redeat, utrum obli- gatio nullam , an falsajn habeat caiisam , sed , ut revera sibi invicem assimilentur : vel inde apparet, quod unum tantum alFeratur exemplum ; nam , si diversam utramque intellexisset , de utraque sane exemplura tradidisset. Praeterea dicit, ad repeten- diim id , quod ex falsa causa solutum est , dari actionem , quae dicitur condictlo sine causa. — Melius igitur forte fecissent auctores, si Pothie- rii verba integra servassent (4). Quidquid denique hac de re sit, ratione efFectus certe nulla intercedit difFerentia , et , sive nulla sit causa sive falsa, nuUani facit conventionem. Imo nec refert , auctore eodem M a 1 1 e v i 1 1 i o , utrum ab initio nuUa fuerit causa , an fuerit qui- dem (1) Cf. Dictlnn. d» VAcaiimie , in voce. (2) Cf. S c b e 1 1 e r , Lixiton Latin» - BeJgicun , in vocc. (3) L. 1. n°. 42. (4") Contnirium ivutat Toull. , I. 1. n". 170. sed hic inter •^caDKlue disiin^uic 62 COMMENTATIO dem , sed secuta non sk : ita , ut valeat apud nos etiam- hoc Africani (i). ,, Nihil refert utrum ,,,ab initio sine causa quid datum sit , an causa, ,, propter quam datum sit ., secuta non sit " (2). Cum pictore convenio, ut tabulam mihi pingat, pro qua ei certam pecuniae summam solvam. An- tequam absoluta sit tabula, pictor tale in manum accipit vulnus, quod in posterura a pingendo ^um abstinere cogit. — Hic causa obligationis meae , quae ab initio exstitit , evanescit , nuUus- que fit contractus. lUustre exemplum obh'gationis sine causa , nul- lius declaratae, est in celebri ista causaChar- retti cujusdam, quae a phiribus auctoribus refer- tiii- (3). Antequam jam ad sequentia transeamus, verbo attlngenda est quaestio, utrum debitum naturale sufficiens causa sit obhgationis civih's ? — D u- r a n t n (4) affirmando ei respondet , recte con- ten- (i) In lege IV. ff. de cond. sine caiisa. Add. lex I. §. 2. ibidcm. C2) Cf. ''t. Sandbern, 1. 1. P- 56. in fine, qui recte do- cet.haric doctrlnam exemplo confirmnri in art. C. C. 1727; nara rcvera quum causa in locatione conductione ab altera parte sira sit in pracstadone rei iocatae, pereuate re , cessat causa, quae ab initio adfuit. (3-) Cf. V. c. Toul!., 1. I. n°. i^jo; Paill. , ad h. art. flO. ■z; Durant., 1. I. n", :3i. etc. (4) h. 1. r.V. 103. seqq. J U R I D I C A. 63 tendens , in tali casu neque tituli confirniationem , neque transactioneni locum habere. — Attamen propter aliam rationem ejus opinioni indistincte assentiendum non credimus. — Nimirum debitu^ naturale civiliter est indebitum ; causa aiitem obli- gationis consistit in praestatione cjus, quod de- betur ab altera parte. Igitur non potest esse in praestatione debiii naturalis. In casu proposito adeo causa quaeri debet in liberalitate debitoris naturalis, — Inde autem secundum ca , quae s3e- pius jam vidimus , sequitur, debitura naturale tum demum causam posse fieri obligationis ci- vilis, si observatae sunt formae in donationibus requisitae. Rectius igitur nobis dixisse videtur Toullierius (1}: ,, si une obligation natureUc j, peut chvenir la caiise dhine obligation civilc ^ „ c^est seukment , lorsque la preuve de cette obli- „ gation est faite d^une manibre rcpuc par le „ droit civil. " Restat, ut paucis agamus de effectu talis con- ventionis, quem nullum producere articulo dici- tur. — Ex obligatione sine eausa igitur^ aut sub falsa causa nulla oritur actio , et cave putes, in contractibus commutativis, in quibus alia causa non reperitur , eam sitam esse praesiimi debere in liberalitate; saepius enim vidcmus , eam nullam praebere causam obligandi, nisi adbibiiJs formis .ad CO t-- •• n«. 1S7. 64 C O M M E N T A T I O ad donationem necessariis (i). Itno in tantum hoc veriim est , iit, quamvis solverit debitor, ex tali obiigatione solutum repetere possit. Solvit nlmi- rum indebitum , quod accipiens adversarius , tacite ad restitutionem se obligavit (2). Nec potest illi objici regula ista (3) : ,, cujus per errorem dad „ repetitio est, ejus consulto dati donatio est,'* Quippe quae jure nostro haud semper procedit. — In pronitu autem est ntio luijus difFerentiae. — Jure Romano enim donatione solo consensu per- fecta , traditione dominium rei donatae ad dona- tarium transferebatur (4). Jure codicis secus es- se saepius vidimus. Praeterea debitori ex tali conventione, etsi nihil solverit neque ad solvendum conveniatur, integrum jus videtur esse ad agendum in id, ut sibi resti- tuatur obligationis tituhis, quem alter forte ha- bet (5). Estque hoc ipsum , quod obligattonem CQ7-,cliccre dicebant JurisconsuUi Romani (6). (1) Cf. Delvinc. , 1. I. par. Ii8. Add. omnino verba Pu- fendorfii, a nobis supra allegata iri notisad, pag. 44. n'. 1. (a) Ctr. ar:t. C. C. 1215 et 1376 seqq. (3) Via. Lex. 53. fF. de Tv. J. (4) Vid. J. 2. Inltt. de donat. §. 40. ibidem de rerum divl- tSonibiis. (5) Cf. Mcrl. , Q^ucst. di Arolt^ !. 1. v. i. n*. 1«' C6) Vld. Lex. L pr. fT. de ond sir.e causa. i. fl. J U R I D I C A. 6s S. 2. Art, II 32. ,, La Convention n^est pas „ moins valable, quoique la cause „ n^en soit pas exprimie, " Antequara ad veram articuli interpretationem transeamus, paucis attendendum est ad ejus et articuli 1108 et 1131. redactionis discrepantiam. In his nempe agitur de causa obligationis , dura in illo dicatur causa conyentionis. Primo nimirum obtuitu facile quis inde collige* ret, de ali^ causa liic agi, de alia illic. Verumta- men sine dubio perpcram , quum et articulorum 1131 — 1133. inter se conjunctio, et sectionis, ac capitis, ubi inveniuntur, inscriptio suadeant ubi^ que agi de una eademque causa: de illa scilicet , quae in conventione quacumque essentialiter requi- ritur. Causa conventionis igitur hoc articulo intel- ligenda est causa in convemione. Negari tamen nequit , verba : ,, quoique la cause j, n'en soit pas exprimde , " minus accurate sese habere , quum periculura sit , ne iis ducamur ad causam accipiendam in hoc articulo eam, quae ipsi contractui occasionem praebet. Multo rec> tius igitur scripsissent legislatores : „ quoique la „ cause n'y soit pas exprimde. " Nos vero eo facilius admittimus taletii vitiosani redactioiem , piNT. E quan- 66 COMMENTATIO quandoquidem plura istiusmodi exempla in Codi- ce non deficiant. — Aliud jam vidimus initio hujus disputationis (i) in articulo 1108. — Cae- terum haec et similia facile condonantur brevi tempori, quod ad Godicem conscribendum aucto- ribus concessum fuit. Proinde vero minus recte fecisse videtur Cl. Ernstius (2), qui ex hujus articuli verbis oc- casionem arripuit ad totam Codicis doctrinam re- jiciendam , quoniam , secundum eum , ea confun- duntur res admodum diversae : scilicet causa , essen- tiale contractus requisitum , secundum eum errore admissum, secundum nos vero ea, quae facit, ut ex conventione obligatio oriatur; et causa, le- galis obligationis fons , qualis est ipsa conven- tio (s)- Sufficiant haec de verbis. Transeamus jam ad ipsum sensum articuli, quo deciditur quaes- tio , quae jure vcteri Francico fuit e maxime agitatis; aliis statuentibus , causam in obligatione expressam esse debere , poena nullitatis, aliis con- tra. Plerumque tales oriebantur lites occasione chi- (1) Cap. [. §. 2. Initio. (;) L. 1. pag. 261. seqq. 's) Idem quoque habet Dabellow, Ausfiihrlicher tkeo' retisch, practischcr Commentar illicr den Code Napoieont ^. 1053 •■ " ^*^"" ^'«'" klar^ dasz in diesen Verfitgungen des ,, CoAe mehreret zusammen - gezogen ist , was durchaus nicht ,, znsammeHgehiirl,'" J U R I D I C A. 6t chirographorum a debitoribus creditoribus conces» sarum, in quibus causa debiti non erat scripta, quarumque usus , inprimis inter mercatores , erat frequens. Merlinus (i), diligenter coUigit tum Jurisconsultorum utriusque opinionis locos , tum rerum in utramque partem judicatarum exem- pla. Fuerunt etiam , qui mediam tenuerunt sententiam ac contenderunt , regulariter requiri causae enuntia- tionem , aliquando tamen remitti posse hanc neces- sitatem , si qualitas reciproca debitoris et credi- toris verisimilem reddat causam obligationis : ,,par „ exemple , si un 6colier confesse clevoir au princi' „ pal de son college , un passant au mattre de „ rhStellerie , un maladc a son mddecin , un plai' „ deur ci son procureur , les causes se prisument , „ comme si elles itaient exprimdes , et dcrites " (2). Ipse autem M e r 1 i n u s stabat a parte putantium , necessarium non esse , ut causa expressa sit , quo- rum etiam opinio praevaluisse videtur; certe a Codicis auctoribus uti optima recepta est, quippe cujus articulo 1132. cavetur, valere conventio- nem, quamvis causa non sit expressa; et recte sane, nam requiritur tantum , ut obligatio justam causam habeat, quae, si in conventione expresse de- cla- C') Questiom de droit , I. 1. §• 3, CO Sunt verba auctoris du Louzy, apud Merl. , 1. 1. E a (8 C O M M E N T A T I clarata non est , nequaquam inde concUidi potest, nullam prorsus causam fuisse, sed praesumenduni potius, justas rationes contralientes impulisse ad eam ineundam. Sfare igitur debet obligatio , modo de ejus causa alio legitimo modo constet (i). Atque ex hoc ipso spcnte sequitur etiam hodie duas superesse qiiaestiones de conventionibus ejus- modi , in quibus causa obligationis non exprirai- tur : utrum scilicet creditor causam probare de- beat , an vero debitor , obligationem non habere causam , et quomodo haec probatio facienda sit? i". Quis debet probare causam obligationis, quae in conventione expressa non est, adesse vel nou adesse ? Dissentiunt Interpretes veheraenter. Nobis autem ejusmodi videtur quaestio,de qua in utramque par- tem satis probabiliter disputatur , cujusque igitur decisio diHicillima est, adeo, ut eam fere in rae- dio relinqueremus, nisi timeremus, ne sic propo- sito minus satisfaceremus. Exponemus igitur bre- viter, quae ab utraque parte afFeruntur argumenta, deinde vero , non nisi anxie nostrum in re tam gravi elFeremus qualecumque judicium. Acer^ (^i) Imo aliquando causa, quamvis non expressa, lege prae- suniitur adesse. Sic Chirographus, qu.i mercator dehitum agnos- cit , proMiittitque solvere , causam hahere censetur in mercatura sua sitam. Idem obtinec in a!iis casibus art. 638. Cod. Com. cniimeratis. J U R I D I C A. 69 Acerrime inprimis hac de re disputarunt Toul- lierius et Durancon (1). T u 11 i e r i u s onus probandi , obligationem cau- sam non habuisse , deferc debicori , quandoquidem ex articulo 1132. oritur praesumcio, obligacionem qualemcumqne juscam causam habere, donec con- trarium probatum sit. Qui autem in suum favo- rem habet legis aliquam dispositionem aut prae* sumtionem, omni ulteriori probatione liberatur (2). Dubitamus tamen , an recte sic dispucet , quum secundura nostram opinionem ex articulo 1131. nihil aliud sequacur, nisi quod obligacio non nuUa sit propterea , quod causa ejus in convencione ex- pressa non sic. Haec sunc ipsa arciculi verba (3). Pocius vero cum Durancone credimus ex eo , quod obligacio sine causa nuUa sic, sequi, eam , nisi causa expressa sic , aut alio modo probetur , quod per arciculum 1132. licet, censeri non adesse. Enimvero , quum a neutra parce praesumcio lega- lis adsic, haec mittimus ac pergiraus ad alias ra. tiones, quae nos ad alceram opinionem arapleccen- dam inprimis moverunc, quarura alcera nicitur le- gis (i) Toullier, ]. 1. n". 175 ; Duranton , I. K n". 307,, ubi breves tantum sunt. Verum Pailliet, 1. 1. art. 1132. n". s. integros reiulit eorum locos, huc spectantes. (2) Vid. art. C C. 1352. (3) Exceptio tamen cst in specie memorata, art- 633. Cod. Com. 70 C O M M E N T A T I O gis praecepto, altera ipsius rei naturae necessi- tate. Constans est juris, tam nostri quam Roraani, regula , actori incumbere onus probandi (i), qua cum creditor sive actor in specie , de qua agi- mus, nusquam liberetur, ea et hic valere de- bet. Alteram autem rationem , cur creditor causam probare debeat , inde petimus , quod altera opinio ad absurdum ducere nobis videtur. Nimirum , si debitori onus probandi incumbit , probare debet, obligationem causam non habuisse , et sic ad im- possibile cogitur , nam negatio probari nequit , nisi in se habeat affirmationem , ex cujus veritate negatio deducitur (a); unde neque hodie negh'gi possunt verba Pauli: „ ei incumbit probatio, „ qui dJcit, non , qui negat " (3). Quod autem modo diximus , negationem tum pos- se probari , si in se affirraationem habeat , illud hic locura non hcbere , in promtu est , nam , quam- vis probaverit forte reus , hanc vel illam obligatio- nis causam non fuisse, hoc non impedit, quomi- nus aliam habere potuerit ; dum ab altera parte cre- 0) Vid. Lex. XXL flF. de prob. et praes. §. 4. Instt. de Le. gatis et C. C. art. 131S. Add. Voet, ad L Tit. ff. n". 9. Qi) Cf. omnino hac de re Voet, l. l, n'. 10. (3) Vid. Lex. U. ir, hoc Tit. Vid. Lex. XXIII. Cod. ibidera et Lcx. X. Cod, de non niim. pecun. J U R I D I C A. 71 creditori nihil facilius sit, quam probare causam, si revera existat. I Accedit denique huic doctrinae auctoritas juris Romani, cujiis quamvis omnis vis legis ei ademta sit , tamen , ceteris paribus, praecepta servanda , quam negligenda potius, putamus. AudiamusPaulum(i): „ Sin autem cautio indebite exposita esse dicatur, „ ei indiscrete loquitur, tunc eum, in quem cau- „ tio exposita est , compelli , debitum esse , osten- „ dere , quod in cautionem deduxit : nisi ipse spe- „ cialiter, qui cautionem exposuit, causas expla- „ navit, pro quibus eadem conscripsit. Tunc enim „ stare eum oportet suae confessioni : nisi eviden- „ tissimis probationibus in scriptis habitis osten- „ dere paratus sit, sese haec indebite promisisse. " Atque hae sunt praecipuae rationes, quae nos procliviores fecerunt adDurantonis sententiam , quem etiam sequuntiir Del vincurtius (2) et Zachari a (3). Cum Toullieiio autem facit Malevil- liusjcerte, si reus major sit, nam inter eum et minorem distinguit (4). Attamen dicatur venia viri (0 In Jege XXV. f, 4. de prob. et praesumt., ad quam Cf. Dionysius Gothofredus. Ceterum addantur hic omnino verba ampl. Bigot P r^amen eu, supraallegata, ^. i. cap. 3. (2) L. 1. pag. 120. (3) Ad finera laudati §. (4) L. I. ad art, 11 31. A nostra opinione etiam dissentit Ct. Sandbcrg, 1. I. pag. 27. seqq. , qui cum TouIIierio onus probandi debitori dcfert. Deniquc in eandem sentcntiam judi- 7^ C O M M E N T A T I O viri amplissinii , ciijus auctoritacis caeteroquin plu- rimum facimus, quippe qui ipse inter Codicis re- dactores fuit; ei hac in re assentiri non possu* mus : quamvis eadem distinctio admittatur a non- nullis veteribus Francicis scriptoribus (i). Contra vero , quoties in contractu causa ex- pressa sit, debitor, qui contendit, eam veram cau- sam non fuisse, ipse hoc probare debet; pariter, si causam falsam aut illicitam esse , arguit. Om- nibus his casibus, non amplius objici potest, pro- bare debere eum , qui dicit, non, qui negat, quo* niam nunc reus excipiendo actor factus , non araplius negat , sed dicit (2). a°. Quo- judicatum esse,apparet ex Sircy, Rsc. gen. ilcs lois et det arrets, Tom. -. p. 2. p. 8 ■ 7. Aitamen rebus judicatis non tantam tribuiinus auctoritatem, ut ab earum decisionlbus de- cedere non liceat, nisi justis raunitae sint argumentis, quae hic deficere nobis videntur. Elegans Jocus hac de re Ct. Meyer est in opere CCll. den Tex et van Hall, Hij- Hragen tot de Regtsgcleerdheid etc. , T. Vlli. pag. 46. seqq. Add. omnino Cl. de Wal, over de invloeJ vati ITetbeekem in de taal des land^ , etc. pag. 7 — II. (1) Vid. Merl. . 1. modo laud — Imo in disceptt. Concilii Status eandem sententiam tueri visi sunt Ampl. Tronchetet Portalis, vid. opus laud. Conference etc. , I. 1. Quamvis autcm rap.gni facienda sit legum interpretatio, ab iis data , nos t.nnien eo perducere nequit, ut propter eam annuamus doctri- nae , quae homines ad impossibilia compellit, quod locum habere , si raajor debitor probare debet, obligationem caus- sam non habere, ut speramus , satis demonstravimus. (2 Cf. Paill. , ad h. art. n^. i; Zacharia, I. I, Add. de casu priori res ludicata apud Sirey, 1. I. pag. 81S. J U R I D I C A. 73 a". Quomodo probari debe: causa non expressa ? Est haec quaestio facilior , cui respondeatur. Nam primo quidem , si res , de qua agitur , minor sit 150 francis , nulluni dubium, quin per tcstes probari possit causa (1}. — Quid vero , si major sit ? an , et tunc probaiio per testes admittan- da (2)? — Et sic credimus; liaec etenim admit- titur et propter majorem summam , modo initium pfobationis per scripturam adsit , qualis dicitur , oranis actus scripto conceptus , qui manavit ex eo , adversus quem actio instituitur, quique fac- tum allegatum verisimile reddit (3). Utrum.que requisitum liabet titulus obligationis, qui a debi- tore raanavit, ac vcrisimile reddit , eum debere id , quod solvere promisit , adeoque obligationem ha- bere causam (4). Praeterea ex eo , quod ad validitatem contractus non requiratur , ut causa enunciata expresse sit , inde sequitur , conventionem om- (i) Vid. art. C. C. 1341. (s) Nain certa est jiiris regula, proptef majorem , qiiam 150 francorum, furaraam , probationera per testes lion admiiti. Vid. 1. a. 1341., cujus rationes docet Delvinc. , 1. 1. Tom. I. pag. la et 13. et Tom. VI. pag. 86. (3) Vid. art. C. C. 1347. Est autera haec regula generalisi nam sunt plura alia scripta, quae Codice initium probationis per scripturara declarantur. Vidd. a. 324, 1310, 1335 et 1336. Caet. de iis omnino conferuntur Poth, , op. laud. edit, quam curavit Molitor, T. a. pag. 270—276. et Duranton, 1.1. T. 4. n". 1402— 141 2. Add. etiam Maleville, ad art. 324. (4) D e 1 V i n c. , I. 1. ; D u r a n t, , 1. 1. n^. 307. in fine. 74 C O M M E N T A T I O ouinino valere , quamvis falsa vel illicita causa ei- pressa sit , modo veram eamque licitam habeat; nam sufficit , eam adesse , neque toUi potest falsa causa adjecta. Estque haec communis omnium interpretum opinio (i). Sic valebit donatio, sub specie emtionis facta , modo observatae sint formae in donatione requisitae. Secundum ea autem, quae supra exposuimus, causa conventioni adjecta falsa aut illicita declarata , creditor probare debet , obli- gationem aliam ac licitam causam habuisse, nisi tamen ex ejus confessione compertum sit, causam adjeciam falsam aut illicitam esse : quo casu si contendat, eam tamen aliara ac licitam causam ha- buisse, credendus est, quoniara confessio ejus adversus ipsum dividi nequit (2). Contra vero ultro intelligitur , conventionetn es- se nullam , in qua expressa quidem est causa licita , £i appareat , eam revera habuisse causam illicitam. Conductor aediura, finito tempore con- tractus , cum locatore paciscitur , ut sibi certam pe- cuniae summam det pro restitutione aedium. — Causa est contra leges , illicita , quoniam sita est in (!) Cff. V. g. Mcrlin., Quest. de Droit y 1. 1. §. i.n^.s. , quij ter sic judicatum esse, refert; Toull., 1. I. n". 176., qui in nota alia afTert ejusraodi judicia , Duranton, 1. 1. n°. 310; Pail let , ad h. art. n". i ; Zacharia, 1. I. etc. Add. alia res judicata apud Sirey, 1. 1. Pars I. pag. 571. (;) Vid. art. C. C. i35(5. Add. Paill. , 1. modo laud. J U R l D I C A. 75 in praestatione ejiis , qiiod facere conductor valide jam tenebatur. Conventionem igitur occultant spe- cie simulata emtionis venditionis. Locator autem ex ea conventus probare debet , tum causam hanc in conventione expressam veram obligationis cau- sam non fuisse, tum eam veram causam fuisse illi- citam. Probatio locatori reo propterea incumbit, quia excipiendo fit actor , et , quia in tali specie praesumtio pro actore militat. Neque in Iioc exem- plo difficilis erit, quoniam locator, vel alid scrip- tura, vel ipso locationis instrumento, facile probare poterit, se esse aedium dominum. — Quid vero, si per scripturam fieri nequit probatio? An et hic probatio per testes admittenda? — Non cre- dimus (i) : v. c. Cajus Titio certam pecuniae summam promittit, ut Titius Cajo auxilium vel opem in re aliqua honesta praestet; haec au- tem causa tantum simulatur, ut vera lateat, quae in eo sita est, ut Titius a crimine quodam ab- stineat. Eam causam Cajus per testes probare nequit, quoniam hic non est initium probationis per scripturam , nam , quamvis adsit titulus con* ventionis a Titio oriundus , ex eo nequaquam verisimile fit, factum allegatum, scilicet conventio- nem illicitam habere causam, imo contra ex eo omnino probabile est, eam licitam habere causam. Alio igitur modo facienda est probatio, quae, ut (i) Idem docet Durant on , 1. I, Tom. 4. n". fjgS. 76 COMMENTATIO ut nobis quidem videturj tali in specie aliter fieri nequit , nisi per jurisjurandi oblationcm. Deficit enira scriptura, neque ulla praesumtio legalis cer* te adest; per testes eam probare non licet; con- fugiendum igitur est ad Jusjurandum decisorium y quod de quacumque contestationis specie deferri potest CO- S- 3- Art. 1133. ., La cause est ilUciten quand elU „ est prohibde par la loi^ quand elle est „ contraire aux bonnes moeurs ou „ a Vordre public. " Ariiculus hic verbotenus fere descriptus est ex P o t h i e r i o (2) : „ Lorsque la cause pour la- „ quelle V 6ngagcment a 616 coniract6^ est une cau- „ se , qui blesse la justice , la bonne foi , ou les „ bonnes moeurs , cet engagement est nul, ainsi „ que le contrat , qui le renfermc, " Hic forte ob oculos habuit verba Imp. Antonini: „ pacta, „ quae contra leges , constitutionesque vel contra „ bo- (i) Vid. artt. C. C. 1358. seqq. — Ceterum interdum forte etiam locus esse poterit Jurijurando a judice delato; sed hoc a rerum circumstauiiis maxime pendet, cum , ut hoc fiat, sdesse debeant duo , quae art. 1367. requiruntur. 0) L. 1. n". 43.. J U R I D I C A. 77 „ bonos raores sunc, nuUam vim habere indubi- „ tati juris est " (i). Definitur igitur hoc loco, quid articulo 1131. legislator per illicitam causam sibi voluerit. Ve- rumtamen conscriptus est articulus verbis admo-, dum generalibus , ita ut difficillimum saepe sit in praxi statuere , num in alterutrum vetitorum in- cidat causa an minus. — Ut igitur ordinem ali- qnem servemus in tractando gravissimo hoc loco, deinceps videbimus , qualis sit habenda causa aut legi aut bonis moribus aut ordini publico con- traria. 1°. Causa illicita est , si lege prohibetur , „ nam „ privatorum conventione juri publico non dero- „ gatur " (2). Sensus hujus vetiti est, neminem obligationis suae causam sibi quaerere posse in eo, quod est contra legis expressa jussa aut ve- tita; non vero extenditur ad legis dispositiones , quas unusquisque pro lubitu moderare potest , seu ad leges , uti dicuntur , facuhativas. Singula exem- plo illustrare conabimur. Mutuum , quamvis re- gulariter gratuitum sit (3}, adeoque causa obliga- tionis mutuum danti sita sit in niera liberalitate , valet, etsi usurae promittantur (4) , adeoque in ea- (1) Vid. Lex. VI. Cod. de Pactis. (2) Vid. Lex. 45. §. I. flF. de R. J. Add.Lex. 17. ibidem. — . Vid. etiam Cod. Civ. art. 6. (3) Vid. art. C. C. 1892. seqq. (4) Vid. art. C C. 1905. seqq. 78 COMMENTATIO earum praestatione mutuanti ponatur causa obli- gationis , quoniam liberum est ipsi eligere , utrum gratis velit pecuniam suam alteri mutuam dare, an minus. Contra vero nulla foret conventio , qua quis in perpetuum operas ac labores suos alicui locaret. Causa obligationis nimirum conductori sita esset in perpetua illa praestatione , quam lex proliibet Ci), quoniam hi ipsi labores sunt, uti dlckur, juridice impossibiles. — Lex (a) liberos jubet alimenta praestare parentibus egentibus. Nul- la igitur foret obligatio , quam , ut hoc onere libe- raretur, quis susciperet, una cum ipsa conven- tione. — Nullae etiam forent omnes conventio- nes , quae aliquo modo tenderent ad restituendum jus quoddam feudalc (3). Innumera his addi possent exempla ; haec autera sufRcere credimus, dum plura apud auctores inve» niri possunt , quae describere parum utilitatis ha- bere videtur. Ceterum ultro intelligitur, huc etiam pertinere omnia delicta ac crimina , in quae lege poenae scriptae sunt , de quibus , cum inprimis etiam ca- dant in causas adversus bonos mores aut ordinem publicum, mox plura videbiraus. I». Eo- Ci) Vid. art. C. C. 1780. (2) Vid. art. C. C. 205. (^) Omnino cf. TouU., qui hanc rein copiose et docte illustravit, 1. n°. 185. seqq. Add. Pailliet. , ad h. art. n*. 3 et 4. J U R I D I C A. ^9 a". Eoruni , quae moraliter impossibilia sunt , non minus , quam juridice impossibilium praestatio illicitam eificit obligationis causam. Neque hic est unicus Codicis locus , ubi , quae bonis moribus ^dversantur, assimilantur iis , quae ipsi legi sunt Cbntraria. Complures scilicet sunt. Nam inde jam in initio Codicis (i) sancitum est optimum il- • lud principium sine quo civitas bene morata, stare plane nequit , quo privatorum conventioni- bus derogari non potest legibus , quae ordinem publicimi aut bonos mores spectant ; — inde aequi- paratur conditioni lege prohibitae ea, quae est contra bonos mores (2). — Inde arbitrio conju- gum relinquitur contractu nuptiali quasvis stipu- lari pactiones, modo legibus aut bonis moribus non adversentur (3). Gravis autem quaestio dissolutuque perdifficilis nobis videtur, quales causae, sensu juridico, contra bonos mores sint dicendae, quod ipsa lege nusquam definitur. Profecto facta, si de jure quae- ras , secundum severa ethices praecepta esse dime- tienda, nemo temere sustinebit; quoniam saepe- numero contingit , ut , quae secundum haec mi- nus honesta sunt , tamen per legem omnino licita sint. — Sic , qui pecuniam mutuam sumit , ut eam in CO -A". 6. Ci) Vid. art. C. C. 1172. (S) Vid. art. C. C. 1387. — Aliud occurrit exemplum in art. 9C0. 8o COMMENTATIO in libidinosas voluptates , aiit in hidum impendat, dum conjux ac liberi ea , quae ad victum quo- tidianum necessaria sunt , vix liabent : sane non honestum , ast licitum tamen facit. Praeterea secundum Etliices praecepta vera ho- nestas aut turpitudo non tara ex factis , quam ex norma agendi , et ipsius animi habitu dijudican- tur: dum hunc legislator neque vetare, neque ju- bere potest , sed tantum respicere ad facta exter- na, quae, si per se nihil turpe habent , per legem licere debent , etsi propter inhonestum mentis raotum , qui ad ea incitavit , Ethice improbentur. Haec etiara differentia perspicua est in exemplo modo allato. Attamen non credimus, facta talia honestate ve- tita, justara praebere obligationis causara. Sic ipsa ebrietas per legem omnino licita est ; verum , quum Ethice improbetur, nulla foret conventio , qua quis obligationera susciperet, ut quotidie ebriuG esset. Aliud nimirum est, vetare quid , aliud, eidem auctoritatem suara tribuere , quod lex aperte faceret, si talibus conventionibus aliquam concederet vim. Unde igitur ad ea , quae lex expresse declarat contra bonos mores esse , quippe quae sunt ad- modum pauca, nrticulum non putemus restringen- dum ; quum sic legis dispositionem nimis angustis circumscribas terminis ac pravis nioribus campum relinquas n'mis latum. Di. J U R I D I C A. 8i Dicamus autem potius facta, quae constituunt causam obligationis juridice contra honos morcs , esse ea,quae cominuni horainum in hac civitate(i) sen- tentia , ita moribus adversantur , ut ^ut in malum exemplum , aut in publicae civitatis salutis perni- ciem alio modo tendant, Quoties igitur in tah's facti aiit rei praestatione versetur obhgatio , toties nulla est, nuUamque reddit conventionem. Neque hac in re igitur ullam adesse credimus difFerentiara inter jus Romanum et hodiernum. ■ Eodem redeunt Ulpiani verba: „ GeneraUter „ noviraus turpes stipulationes nuUius esse moraen- „ ti. " Sic vero Papinianus: „ nam , quae „ facta laedunt pietatem , existimationem , verecun- „ diam nostrara , et (ut generaliter dixerim) con- „ tra bonos mores sunt , nec facere nos posse , ,, credendura est " (2). Vi- (i) Addimus in hac civitate , quoniaid longe abest, nt in onini civitate eadem habeantur honesta, eadera inhonesta. Contrarium e Romanis scriptoribus egregie ostendit Corn, Ne- pos, in praef. ad vitas excell. vironira: „ I\on eadera scilicet „ omnibus esse honesta et turpia, sed omnia raajorum insti- „ tutis judicari. " Utitur hic Romanorum et Graecorura exera» plo, quid vero, si ipsorum Roraanorum cum hodiernorum po- pulorum moribus comparemus? — Quantopere turpis, mori- busque contraria nobis esset tota ista de servis doctrina; ut laceamus de jure illo , quo pater propter domesticas rixas li- beros impune necare potuit: quippe de quo, an revera sic sese habucrit, multi dubitant. (a) Vidd. Lex. a6. ff. de V. 0. et Lex. 15. ff. de Condit. Instit. PINT. F 82 C O M M E N T A T I O Videamus jam paucis, quaenam praecipuc facta huc generaliter ac semper sint ri^ferenda. Et pri- mum certe locum occupant ea, quae ipsa lege admissa contra bonos mores dicuntur (;). Ac proinde publica admissa adversus pudicitiam , crimen violationis, aliudve quodlibet adversus pudorem , lenocinium , adulterium , bigamia, sunt facta bonis moribus contraria , quorum praestario , si causa obligationis alicujus sit, haec obligatio nullos producit efFectus. Praeterea huc etiam pertinent pleraque delicta privata, sive adversus personas, sive adversus bona committantur, quorum longe major certe pars, non tantum lege, verum etiam moribus improbatur. — Nullae sunt obligationes , quarum causa est unum alterumve eorum. 3°. Quamvis difficile saepe sit bonos mores ab ordine publico distinguere, utrumque tamen diver- sum intellexisse Legislatores , non tantum ex nos- tro articulo , verum etiam ex articulo 6. apparet , quo pariter utriusque mentio fit. Ut eundem , quem de bonis moribns sequamur ordinem , initium faciraus ab eo , ut investigemus , quid his. verbis sit intelligendum. Tacente iterum lege , recurrendum ad ipsos ejus auctores, qui , quamvis rem expressis vcrbis non definiant, ta- men (i) Quaeque recenseiHur Cod. poen. artr. 330—340. Mira- mur, nullum e Francicis scriptoribus hoc tanquam regulam, quantum scimus, huc usque tradidisse. J U R I D I C A. 83 men in rationibus articuli 6. (i) , talia emittunt, ex quibus eorum sententia facile cognoscitur. Ecce verba Ampl, Portalis : „ Ce ri^est que pour „ maintenir Vordre public , ^?/V/ y a dcs gouver- ,, nemems et dcs lois. i^ II est donc impossible , qu^on autorise entre „ lcs citoyens des conventions capables ^''altdrer ou 5, de compromettre Vordre public. " Ex his duo sequuntur : i'. ordinem publicum spectare imperium ac leges ; 2°. ejusnotionem esse inprimis , ut impediat , quorainus turbetur civita- tis status securus: ita ut nuUa sit obligatio, cujus causa liaec est, ut aliquis privatus se rebus ge- rendis , quae ad summum Imperantem pertinent , immisceat. Idem valet de ea, cujus causa est, ut derogetur legibus ad ordinem publicum perti- nentibus, quales, quae sint , mox videbimus. Pri- nium est, ut excitemus adhuc verba oratoris Tri- bunatus Faure: ,, En efet^ tout ce qui concerne „ lei bonnes moeurs, intcresse rordre public , ,, tp.ais tout ce qui interesse Vordre public , ne con- „ cerne pas les bonnes moeurs. " Unde concludit , et recte, suflicere potuisse, si in lege tantum scriptum fuisset: ,, ordre public ^" omissis illis: ,, bomies nioeurs, " Verborum allegatorum veritas tam perspicua nobis videtur , ur unicuique facile appareat, quapropter eam ulterius non probabi- mus , (i) Cf. Expnsi des Motifs, ad hunc art. , Tom, II. ■ F 2 84 C M M E N T A T I iiuss: imiim tamen liceat alFerre exemplum. Ordo piiblicus requirit , ut illis , quorum ingenium , propter minorem aetatem , aliamve causam imbe- cillius est, aliquis praeponatur, qui in rebus sd- ministrandis iis adest, ne ipsi eas curantes sua ac familiarum possessiones dilapident. Attamen boni mores minime obstant , quominus et hi , ut omnes alii , suas res gerant, aut ipsi sibi adjutorem eli- gant. Contra vero omnia, quae superioribus at- tulimus, crimina et delicta, ordinem publicum haud minus laedunt ac bonos mores. Modo vidimus , ordinem publicum spectare aut iraperium aut leges, priorisque ratione nuilam esse qualemcumque obligationera , quae causam habet sitara in eo, ut privati se rebus imperii immis- ceant, Tales autem innum.eras unusquisque facile sibi fingit, Huc pertinet, si quis obligationem suscipit efficiendi , ut mutetur imperii forma , aut alicui modo illegitimo magistratura procurandi , ma- gistratui in munere suo exercendo obsistendi , et similia. Quaeritur autem,num huc quoque referenda sit, quasi causam illicitam habens conventio, qua alter se obligat in alterius gratiam. petere, aut a pe- tendo abstinere magistratum , aliumve favorem a sumrao Imperante (i)? Late egit de hac quaes- tio- (O.ApP^niraus eam quaestionem hic, quoniam, si illicita sit talis I U R I D I C A. 85 tipne Merlinus (1), qui in utramque partem judicatum esse docet. — Nobis autem videtur tale factum per se nihil illiciti habere , adeoque in ejus praestatione aut abstinentia tute constitui (a) , obligandi causam, raodo hoc tantum agatur, ut. alter alteri in petitione honesto modo adsit, suam- que gratiam aut auctoritatem , qua apud summum Imperantem ejusve Ministros gaudet , pro eo in- terponat, ita, ut omnis corruptelae suspicio ab- sit. . Jam quod attinet ad leges ordinem publicum, spectantes: quamvis, kto sensu si verba haec acci- pere velis, nuUae non leges sunt, quin ad eura pertineant, quippe quarum omnium haec praecipue est ratio , hic finis , ut universae civitatis tuean- tur salutem ; — attamen propter hoc ipsum , quo- niam scilicet civitatis salus sine omnium privato- rum salute consistere neqiiit , multae dantur leges in merum privatorum commodum; earumque maxi-r ma pars non tara absolute aliquid jubent aut ve- tant-, ut civibus non liceat suis pactionibus ab iis recedere (3). Aliae vero leges sunt, quae tan- talis causa , ratio alia essc nequic » quam quod ordini publico ad-^ersetur. (1) Quest,, de Droit, 1. I. §. =• (2) Sic etiam Paill., 1. I. ad nrc. 1131- n", 6. (3) Insigne exemplum habemus jn communione bonorurale- gali inter conjuges, cui tunc demum locus est, si ab ipsis conjugibus pacta nuptialia facta oon sunc: „ la loi ne regit 86 C O M M £ N T A T I O tantum saliuem publicam spectant, aut quae utrum- que consilium in se conjungunt. Prioris speciei exemplum est in legibus super administrationibus ac muneribus publicis. Ad pos- teriorem autem pertinent omnes leges de persona- rum conditione civili, multae dispositiones de situ locorum , aquis ducendis, aedificiis aedificandis , similesque, -- Unde nulla fuerit obligatio , cujus causa posita esset in abroganda , minuendave pa- tria potestate aut auctoritate maritali, in con- traventione adversus leges de tutelis , de minore aetate, etc. Sic dominus praedii inferioris pacto se liberare nequit ab onere aquam , quae natura- liter e fundo superiore cadit, recipiendi (i). Uti- litas publica enim postulat , ut aqua liberum ha- beat exitum , ne agri aut urbes inundationibus de- vastentur. Sic nemo potest rei suae servitutem imponere, cuae ordini publico nocet(2); quor- sum pertinet aedificatio eorum , quae enumerantur articulo C. G. 674. , neglecta legitima distantia , quippe quae huc semper pertinet , ut obviam eatur morbis, incendiis, ahisve pericuhs, quae evita- ri ipsius pubhcae salutis semper plurimi inte- rest. Suf- ,, Vossociotion conjngale , THEOIi» CAND. IN ACAD. GRON. COMMENTATIO A D QUAESTIONEM ANOBILISSIMAFAGULTATE PHILOSOPfflAE THEORETICAE ET LITTERARUM HUMA- NIORUM QUAE TRAJEGTI AD RHENUM EST IN CERTAMINE LITERARIO , ANNO 1IDCCCX2[XIT PR0P05ITAM: „ Flavii yosephi viia. Quatenus per vitae oppor' „ tunitates ad conscribendam Historiam atque y, Antiquitatem Hebraicam idoneus fuit? Quid „ pronuntiandum de iis , quae hujus scriptoris „ auctoritati obstare dicuntur? QUAB PRA£MICM REPORIATIT. D. XXVI M. MAUTIl A. MDCCCXXXV. Va vtnian scripfisi OviDitfs. CONSPECTUS. PRAEFATIO. C A P U T h FLAVII JOSEPHI VITA. %. 1. Josephi genus et educatio. 2. yosephi vita usque ad tempus quo Galilaeae dux creatus est. 3. Conditio Galilaeae , quo tempore Josephus eo missus est. 4. Flavius Josephus Galilaeae praefectus. 5. Continuatio, 6. Continuatio» 7. Josephus Galilaeam defendit contra Agrip' pam. 8. Josephi res gestae contra Vcspasianum, A 2 §• 9» CONSPECTUS. §. 9. Jotapatae vastatio — Josephus a Vespa* siano captus, 10. Josephi res gestae tempore obsidionis Hic' rosolymorum, 11. Josephi fata Romae usque ad ejusmortem. C J P U T II. QUATENUS FLAVIUS JOSEPHUS PER VITAE OPPORTUNITATES AD CONSCRIBENDAM HISTORIAM ATQUE ANTIQUITA- TEM IDONEUS FUERIT. §. I. Conspectus brevis conditionis Utterarum et eruditionis Judaeorum Palaestinensium tempore Josephi. 1. De Josephi gcnerc et stirpe ejusque paren- tibus» 3. De Josephi educatione. 4. De Josephi in urbem Romam itinere, 5. De Josepho Galilaeae praefecto. 6. De Josephi praesentia Hierosolymis obsessis, 7. De Josepho Romae degente. CA- GONSPECTUS. 5 C A P U T iir. =• 14 COMMENTATIO teni csseiit hi viri honesti probi , tenerentque , quamvis in malis versantes, religionis praecepta iisque obsequerentur , voluit iis Josephus prodesse iterque suscepit ut amicis inserviret. Profectus ergo navi Romam est, sed haud multum aberat quin tempestas eum procellaeque , magna vi navem quassantes , vita privarent in flore aetatis. In me« dio enim Sinu Adriatico navi fluctibus submersa , plerique e sociis mortem invenere, ipse autem natando vitam servavit: navem enim Cyrenaicam attigit et ab ea receptus est. — Puteolos (i) ita advectus , in amicitiam ibi pervenit mimorum ac- toris cujusdam Alituri , qui magna in gratia erat cum Nerone imperatore , genereque Judaei (2). Ejus ope imperatoris uxori Poppaeae innotuit, eam- que valde sollicitavit , ut sacerdotibus libertatem redderet ; quod beneficium , quum tandem a Pop- paea accepisset, omnibus rebus ab ea ornatus, in patriam revertit, Hic vero omnes res turbatas invenit. — Fatendum est Felicem et Festum regionem suam oppressis- se (3) , sed comparatione instituta hos inter qui- que iis proxime successerunt Albinum et Gessium ^:::.: .::. . , Flo- (i) Puteoli (olira Dlcaearchia) urbs Campaniae. Cf, Joseph. Ant. XIX. I. §. I. (2) Nero valde in honore habuit histriones, mimorum acto- res, etc. Cf. Sueton. in Vita, c. ii. sqq. (3) De Felice cf. Jos. Ant. XX. 8. §. 5. sqq. liell. Jiid. II. 13- 2t sqq. De Festo Jos. Aiit. XX. c. 8. §. 10. sqq. L I T E R A R I A. 15 Florum , tunc sane illi pro optimis habendi (i). In primis autem Florus ob facinora et res cru- delissime gestas famosissimus evasit , dignissimus omnino Nerone isto Caesare, cujus veluti Carni- fex videbatur, missus ut poenas de condemnatis sumeret, non procurator qui nomine Romanorum, erga victos ceteroquin lenissimorum , provinciam adrainistraret (a). Inde ab anno LXIVto p. c. n. immanissimus iste Judeam omnibus modis vexa- vit , populumque factorum atrocitate ad seditionem excitavit. — Fuerunt autem Caesarienses primi qui contra virum istum crudelissimum arma suraerent, quod exemplum mox plurimi secuti sunt (3). — Hie- rosolymis etiam multi, in primis autem juventus et vulgus sese contra tyrannum armaverunt. Pri- marii vero ex urbe nobilioresque bellum contra Roraanos metuentes pacem servare conati sunt; quod etiam Josephus omnibus modis, monendo et horlando efficere studuit, ut sic seditiosos a proposita averteret. Ante oculos ipsis posuit , quan- ti qualesque essent Romani illi, totius fere orbis terrarum victores , periti armorum , belli gerendi ar- te valentes, semper fere fortuna secunda utentes; .,B flcsbi i con • •3» m'w^ (i) V. de Albino Jos, Am XX. 9. Bell. Jud. U. r.;. §, r. (2) V. de Gessio Flav. Jos. Ant. XX. c. 11. de Bell. Juil. 11, 14. §. 2. sqq. et c. 15. (3) Cf. Ant. XX. I, sqq. i6 COMMENTAflO contra , quid valerent Judaei , quibus cum talibus hostibus esset dimicandum. At frustra Josephus et alii quam plurimi talia eorum mentibus incul- care studuerunt ; pervenerant jam ad summum gradum ira.. et indignatio ; imo omnes qui non cum illis faciebant hostes habuerunt Judaeorum , Ro- manorumque amicos, abreptique furore nonnum- quam eos interfecerunt ; quo factura est ut Jose- phus , hoc etiam metuens in interiora templi semet abscondiderit , ut ita sese manibus seditiosorura subtraheret. Paulo post autem cum Menahemus, qui se ca- put et signifer seditionis constituerat, et (i) de quo metus jam apud populum erat ne alter foret lyrannus post Flori caedem , in odio apud om- nes esset, tandemque occisus., tunc, inquam , cum aliquantum pax tranquiUitasque per urbem restitutae essent, Josephus clam templo egressus est , iterumque cum urbis primariis de civium sa« hite egit (a)- Cum autem rumor esset Cestium Gallum , Sy- riae (i) Cf. Bell. Jud. II. 17. §. 8, 9. C2) Apud Graecos et Romanos templa habebantur pro asy- lis. Cf. Nepos , in vit. Paus. 5. Hoc loco idem apud Judaeos obtinuisse videtur, quod tamen secus} iis enim sex urbes eraot, quae habebant jus asylorum. V. Jos. Ant. IV. 8. §. 4. Cf. Num. 35. 6. Videtur igitur Josephus aliara ob causam se in templi interiora subtraxisse, qiiara taraen indagare nostra non rcfert. L I T E R A R I A. 17 riae procuratorera advenire cum raultis copiis ut tumultum sedaret , urbis principes compescere quo- vis modo seditiosorum animos conati sunt, do« nec advenisset procurator, Hanc ob rem simula- bant seditionem probare, suadebant vero civibus ut se continerent et sensim sensimque agerent. At frustra: namque Cestius cum ad urbem venis- set a Judaeis victus est quamvis ei strenuiores majorique numero milites sequerentur, quae vic- toria omnibus Judaeis adeo mira visa est , ut Josephus eam miraculum appellet (i). Cestio ita profligato seditiosi omnes paene eos, qui hucus- que Romanis faverant, in suas partes traxerunt, partim quia nunc putabant se tandem de Romanis etiam victoriam reportaturos , partim quia tempo» ribus mutatis ipsi etiam mutabantur; horum nu» mero erat etiam Josephus noster, qui a Synedrio missus est in Galilaeam cum aliis duobus sacer- dotibus lozaro et Juda, ut eam regionem admi- nistraret (a). (1) Cf. Bell. Jud. II. 19. (2) V. ad hanc §. Jos. Vit. %, 3—6. B S. 3. i8 COMMENTATIO §.3. CondittQ Galilaeae^ quo tempore Josephus eo mittebatur. Galilaea (i), quo Josephus mittebatur anno LXVII p. C. n. proxlme hostibus sita erat, et ob hanc aliasque causas in conditione versabatur difficillima. Ex hac igitur provincia Josepho tunc temporis delata egregie patet quantopere ejus pru- dentiae confiderent Judaei , et sane , si cogitemus quale id fuerit quod faciendum ei demandabatur , magna in rebus administrandis ei debuit adesse peritia, magnum ingenii acumen. . Galilaea partim erat sub potestate regis Agrip- pae, partim in Romanorum erat ditione. Quo- niam autem Agrippa prorsus ab imperatore pen- debat , tota Galilaea , non quidera noraine sed re sub hujus erat imperio. Qui ergo contra regem seditionem moliebantur, ilUid ipsum iidem contra Romanos moliri censendi erant; nam uti Judeae incolae Florum crudeliratis accusare poterant, Ga- lilaeae non ita Agrippam ; ita ut quidem illi pro- curatori se possent opponere et tamen videri in fide manere Romanorum, hi vero rainime. Atta- men (1) Descriptionera Galilaeae Geographicara exhibet Josephus» Bell. Jud. Iir. 3. L I T E R A R I A. 19 ffien seditio contra Agrippara , quae igitur et con- tra Romanos institui dicenda est , fere ubicunque flagrabat, quod ex succincta regionis delineatione omnino patebit (i). Tres sive quatuor ibi erant urbes primariae , Sepphoris nerape , Tiberias , Gischala et Gamala, — Sepphoris urbis magnae Cisjordanae incolae in mag- na versabantur sollicitudine; lidem enim dederant Cestio Gallo , Syriae praesidi , se in amicitia mansuros cum Romanis , et huic promisso stare quoque volebant; sed hanc ipsam ob causam saepissime turbabantur ab aliis Galilaeis. Tiberias etiam Cisjordana prorsus aliter erat coni- parata. Ibi enim erant tres factiones. Una, quae constabat viris gravibus et honestis, duce quo» dam Julio Capello, in fide Romanorum et regis Agrippae manere volebat. Altera^ quae constabat ex plebe et iis qui maxime erant ignobiles , bel- lum suscipiendum decernebat; huic Jesus quidam Sapphiae filius praeerat, Tcrtiac antesignanus fuit Justus Pisti filius. Hic verb simulans se pa- cem commendare , orationibus ad populum habitis aliisque modis illos ad bellum instigabat. In pri- mis autem hisce orationibus discordiam Sepphorin inter et Tiberiaden movere conatus est, dicendo: „ Agrippam regem privilegia, quibus huc usque Tiberias fruebatur , in Sepphorin transtulisse ; " qua- (1) Cf. Jos. Vit. §. 7. $qq. Bell. Jud. II. ao. B a ao COMMENTATIO quare simulans se hanc ob rem urbem suam velle ulcisci , coUecta manu , Gadarenorum et Hippeno- runi vicos, qui siti erant in confiniis urbis 3ep- phoris , incendio delevit. Gischalae Johannes quidam , Levi filius cives in fide Romanis data retinere studuerat. Sed frustra; nam populi vicini urbem vi expugnave- rant , soloque adaequaverant , quo facto Johannes sociique arma sumserunt: cum autem Josephus adveniret , in eo erat ut urbis moenia restaura- rentur. Gamala^ urbs Transjordana, in ora lacus Ta- richaeis obversa, usque ad Josephi adventum in fide Romanorum manserat. Philippus enim qui- dam Jacimi filius Agrippae regis praefectus, post- (luam e multis periculls evaserat, ad vicum quen- dam prope Gamala advenit, cumque ibi febri cor- reptus fuerit, litteras misit Agrippae liberis et ilxori Berenicae. Has autem Varus qui tunc reg- niim administrabat , rege absente , accepit , servum qui eas tulerat occidit et immaniter saeviit in Judaeos: tum etiam urbem Ecbatanam adgressus est. Judaei vero cum Philippo in castellum Ga- malae sese contulerunt et Varo, postquam rex ejus crimina comperisset, Modius Aequicolus successit. Tmpediebat autem Philippus Gamala et finitimam regionem , quominus a fide Romanis data de- sciscerent, quo tcmpore Josephus in Galilaeam ad- vcniebat. Ade- L I T E R A R I A. ai Aderant praeterea multae cohortes annatorum, quae ubique in Galilaea erant dispersae, et ex- cursiones in urbes et vicos faciebant. Habebant suos duces et saepe incolis maximum injecerunt timorem ; atque , uti videbimus , Josephus etiam nonnumquam res cum iis habuit (i). Ex hisce omnibus patet Galilaeam eo tempore pace et tranquillitate minime gavisam esse, sed incolas a diversorum stetisse partibus, hos Ro- manis , illos suis ducibus , multos adeo nullis om- nino paruisse. Plurimi tamen eorum Agrippae re- gis aut Romanorum imperio sese subtrahere co- nabantur, et quamvis adhuc fidem eornm servare simularent, revera tamen seditio ubivis mirum in modum incrementa capiebat. Provincia ergo, quae Josepho demandata erat una erat ex difRcillimis , modo cogitemus, quid ei agendum esset. — Eo enim res erant perducendae ut qui jam arma ce- pissent, deponerent, ut decepti ita Romani puta- rent eum a suis stare partibus. Contra etiam iirbes erant muniendae , arma paranda , exercitum colligendum, Romanis aut rege Agrippa nil tale suspicantibus. Quamvis ergo hostili animo contra Romanos ageret amicos tamen eos servare debebat; singu- lasque illas partes de quibus locuti sumus , conjun- gere studebat, (i) Dc hisce latronibus cf. BcII. Jiid. II. 14. §. f . Ant, XX. 8. in flne, etc. aa COMMENTATIO §• 4- Flavius Josephus Galilaeac praefectus. f Cum ergo talis esset conditio Galilaeae , talis- que ea provincia, quam Josephus susceperat, a Synedrio Hierosolyraitano praefectus constitutus , in regionera fuara abiit anno aetatis tricesimo , p. C. n. vero LXVIIto. Primum venit Sepphorin, unde, postquam in- colas, in magna versantes sollicitudine , uti supra vidiraus , placaverat , et, quantum ejus fieri po» tuit , metu liberaverat , ad vicum quendam pro- fectus est , cui noraen Betraai , quatuor stadia ab urbe Tiberiade distantem; quo cum pervenisset ad se Senatum Tiberiadis arcessivit, ut cum eo adventus sui causam et finera comraunicaret eum- que eo perduceret ut domus quaedam , ab Hero- de Tetrarcha exstructa , funditus everteretur , quia multae in ea erant imagines animaliumque figurae , legibus et institutis Judaicis prursus vetitae. Mul- lis quidem verbis Capellus id aliique e primariis impedire conati sunt, imo veheraenter ilhid im- probaverunt ; tandem vero ita iis persuasit Jose- phus ut amplius obsequium ei denegare nollent pedibusquc irent in ejus sententiam: quo facto Jesus , Sapphiae fihus , (de quo jam diximus %. supcriori) quem spcs icnebat magnam inde pecu- niae L I T E R A R I A. 23 niae vim posse rapi, aedificiiim diruit, incendio- que delevit; ddnde omnes Graecos, qui in urbe habitabam, interfecit. Quo audito Josephus^ qui jam in eo erat ut ad aliam Galilaeae partem pro- ficisceretur , Tiberiaden reversus est , omniaque , quoad posset , e manibus diripientium recuperavit ; Capello autem decemque aliis viris primariis cus- todiendam urbem tradidit. Rebus ita compositis ad urbem Gischalam profectus est. Vidimus Gischalam a populis vicinis devastatam fuisse, Johannem deinde quendam urbem istam instauravisse (i). Fuit autem iste Johannes , spe- cie quidem amicus Romanorum , sed re vera ho- mo novarum rerum cupidus , principatumque ad- fectabat. Rogavit Josephum, ut sibi potestatem daret exportandi frumentum Caesaris , et pecunia inde accepta utendi ad urbem muris cingendam : re vera autem hancce pecuniam ad se trahere studebat ut ita suam auctoritatem augeret; quod patet ex iis quae dein fecit. Josephus quum in- telligeret , quodnam ei animo sederet consilium , recusavit ei tribuere istam potestatem , cum eam pecuniam in usum aut Romanorum aut Hieroso- lymitanorum servare vellet ; sed ejus collegae , a Johanne corrupti , ei pecuniam eam permiserunt , quare Josephus rem urgere nolens, amplius non restitit. — Dein alio dulo usus est Johannes in divi- (0 cf. c. I. $. 3- 24 COMMENTATIO divitias sibi cumularet. Incolis nempe Gaesareae Pliilippi ckerat oleum purum , quia illud antea a Judaeis emebant, sed jam pro magna pecunia a Syriis accipere debebant; quod cum Johannes iis e Gischala praebere vellet, debuit illud Josephus ei permittere, metuens odium populi. ■ — Cum autem potestatem a Synedrio accepisset retinendi vel demittendi coUegas , eos jam Hierosolymam remisit , quoniam intelligebat eos magis sibi obesse quani prodesse (i). Jam omnes vires intendit ut pararentur arraa, urbesque numitionibus firmarentur. Cum autem latrones ubique regionem devastarent et persuasura ipsi esset cogi nequaquam eos posse ad id ut arma deponerent , pacem ab iis redemit, quia nihil ei optabilius videbatur quam ut Galilaea tranquillitate frueretur, incolaeque a partium studiis abstine- rent. Hanc ob rem etiam septuaginta e viris principibus et primariis elegit, qui de omnibus rebus majoris momenti cum eo consilia inirent , ut et septem alios qui in rebus minoris momenti consilia darent ; hi autem , arctiori amicitiae vin- culo ipsi conjuncti, mox eum summo amore et benevolentia prosecuti sunt. Johannes autem , qui illud unice studebat , ut summum imperium principatumque Gamalae acci- pe- (0 Cf. de hisce Jos, Vit. §. 12, 13. Bell. Jiid. JI. 21. §.1,2. L I T E R A R I A. 25 peret et in regione vicina, crescentera potestatem resque feliciter gestas , Josepho invidebat et se- ciim volvebat quo modo ei noceret. Metiiens au- tem sibi ab ejus viriute et prudentia , dolo uti optimum ei videbatur. Quare, cum Tiberiade se- ditionem movere vellet, nec tamen eo sine prae- textu proficisci auderet , ad Josephura litteras mi- sitj obsecrans, ut sibi concederetur calidis illic uti aquis ad valetudinem curandara ; quod ille, nil mali snspicatus , ei non denegavit. — Cum autem Tiberiade multae essent factiones, et inco- lae novarum rerum studiosi seditionibus semper gauderent , Johannes facile multos sibi conciliavit, et a fide Josepho debita abduxit; inter quos praecipui fuerunt Justus ille, de quo vidimus (i), ejusque pater Pistus , qui statim Johanni sese ad- junxerunt. At Silus, qui-, Josepho absente, ab eo praefectus urbis constitutus erat, haec omnia ipsi nuntiavit ; quo audito statim Josephus , cum CC militibus, Tiberiaden profectus est, praemisso nuntio , qui eum advenire nuntiaret. — Perturbati incolae, cumque iis Johannes, qui tamen mox recessit, ei obviam iverunt. Josephus autem, dimissis omnibus qui eum circumdabant praeter unum Jacobum et decem armatos, populum Tibe- riensem allocutus est e sublimiori quodam loco , additis adhortationibus , ne , quod jam fecerant , in post- CO cf. §. 3. 26 C M iM E N T A T I O postenim iterum deficerent, neqiie audirent malos seditionum auctores. Dum adhuc loquebatur aliquis e suis ei suasit ut descenderet et aufugeret, quia miserat Johan- nes milites qui eum occiderent. Jamque appropin- quabant, quando Josephus , juvante Jacobo, ocius e septo desiluit, et ab Herode quodam cive Ti- beriensi sublevatus ab eoque deductus ad lacum , conscensa nave, e manibus hostium evasit (i), Profectus ita est Taricheas, cujus urbis incolae, hisce auditis , casura Josephi adeo indignati sunt , ut , armis correptis , eum obsecrarent , ut ipsos adversus Tiberienses duceret. Interea facinus illud per omnem Galilaeam divulgabatur. Conveniebant ex Galilaea multi undique » ut duce Josepho Ti- beriaden funditus delerent. Tanta erga eum stu- dia fuerunt Galilaeorum ; noluit autem ipse bello civili causam praebere, quamobrem eorum ani* mos sedare conatus est, quod et ei prospere suc» cessit. Johannes autem, cum insidiae sperato successu caruissent, Gischalam petiit , et inde epistolas Josepho misit, quibus excusabat quae acciderant, quippe quae praeter suam voluntatem locum ha- buissent, eumque rogavit ut ne crederet seditio- num suspicionibus. Josephus autcm Tarichaeis relictis profectus est Sep. (0 cr. in Vit. §. i6, 17, 18. BeU. Jud. II. 21. §. 6. L I T E R /V R I A. 17 Sepphorin, cujus urbis incolae, cum statuissent in fide Romanis data manere, ejus adventum me- tuebant et hanc ob rem conati sunt impedire quo- minus eo perveniret. Jesu igitur latronum cuidam principi magnam pecuniae vim pollicebantur si contra Josephum bellum raovere vellet. Hicce , mercede accepta , advenit , cum Josephus jam in urbe esset, et ab aliquo ex militibus Jesu qui ad eum transfugerat audivisset, quid ille mo- liretur. Josephus in auxilium sibi adsciscebat mul- tos armatos jubebatque ut aditus urbis omnes be- ne custodirentur , et portarura praefectis in man- datis dedit , ut solum Jesum , cum adveniret et primos ex ejus comitibus intermitterent , caeteros vero excluderent. Haec omnia uti jussa, iia facta sunt; Jesus fcaptus est, sed magna erga eum fuit Josephi benignitas , namque non modo ei vitam servavit sed et hbertatem reddidit, postquam hic promiserat se fidem Josepho datam servaturum (i). Jam vero alia , eaque majora impedimenta eum interpellaverunt in exsequendo Synedrii Hierosoly- niitani mandato. Hucusque enim discordiae tan- tum intestinae eum, quamvis satis vehementes, impediverant , jam autem accedebat metus ab armis Romanorum regisque Agrippae. Rex copias rai- sit, quae duce Aequicolo Modio castelhim Ga- ma- <0 Cf. in vit, §. 19—23. Bell. Juil. II. ai. §. 7. 28 C O M M E N T A T I O mala expiignarent, Ciim autem essent istae co- piae exigiio tantum numero neque sufficerent ad castellum cingendum, vias quae ad Gamala duce- bant occupavit; interea Aebutius alius dux, noetu venit in vicum Simoniada, ubi tunc Josephus rao" rabatur, quique sexaginta stadia a castello dista- bat. Proelium in hocce vico Aebutium inter et Josephum commissum fuit, in quo hicce tam pru- dentia quam rei militaris peritia inclaruit. Dux autem hostium , centum secum habens equites ducentosque circiter pedites et insuper nonnuUos ex incolis civitatis Gabae, cum id sedulo egerit ut Josephum cum suis ad pugnam in planitic con- serendam eliceret, ubi majorem ex equitatu utili- tatem percipere posset , decreverat tamen in vico cum hostibus decernere. Ibi igitur pugna conserta Aebutius quidem ali- quantisper strenue restitit, mox tamen cum intel- lexisset copias equestres hic loci nuUius usus esse 9 re infecta, Gabam se recepit. Josephus vero eum persecutus est, magnamque frumenti copiam coacer- vatam in gratiam reginae Berenices, ex urbe Be- sara , quae non procul a Ptolemaide distabat , in Galilaeam transtulit. Dein iterum Aebutium ad proelium conserendum provocavit , quod cum ille recusavissct , contra Neapolitanum , ducem etiam hostium , qui prope Tiberiaden castra habebat, iti- nere defiexo profectus est , quo fugato , jam deni- que L I T E R A 11 I A. que iterum in eo erat ut Galilaeae rebus domesti- cis operam navare posset (i). -;;. S- 5. fgr.ffi^;..}'/ laor. CominuatiQ, — Paulo post hanc victoriam Josephus denuo a novarum rerum fautoribus iisdemque civibus, pas- sus est, et quidem primo ab Johanne isto, qui semper eiUnvidens, nunc in primis ob res feli- citer ab Josepho peractas, ob benevolentiam qua eum subditiprosequebantur, et ob terrorem quem hostibus incutiebat, ei nocere conabatur. Quod jam Tiberiade facere inceperat, quamvis hoc ei haud prospere successerit, id iterum tentavit, nempe ubjque omni modo odium in Josephum sus- citare studuit. Tiberienses, quamvis, uti vidimus, ad defectionem eos excitasset, Josepho favebant. Sepphoritae, qui Romanos dominos agnoscebant, neutrum in magno pretio habebant (2). Sed Ga- barenossibi devinctos habebat Johannes; namque Simon^ qui fuit inter civitatis primarios et Jo- hanni familiaris iis hoc suaserat. Patet ergo Jo- sephum ubique suos habuisse inimicos et h^^ostes , quam- (OCf. invit. §. 24. - Pe Modio Aequicolo, Jos. Vit §, II. 36, CO Cf, §. 3. 30 COMMENTATIO quatnvis non palam id profiterentur , sed clam et quasi nocte tenebrisque obvoluti res suas age- rent. Horum autem caterva insigne incrementum accepit nb rationem quara explicare hic loci ani- mus est. Juvenes nonnulli Dabaritteni uxorem Ptolemaei cujusdam procuratoris regii , iter facientem spo- liaverant praedamque Tariclieas , ubi tunc moraba- tur Josephus , ei attulerant , sperantes se ab eo laudem et praemium reportaturos. Omnia vero Josephus sibi reservavit , nihilque iis dedit , cau- sam afferens se eam praedam servaturum ut exin- de Hierosolymorum muri restituerentur, quoniam nefas erat Judaeis spoliare, ne ipsos quidem hos- tes. Juvenes autem isti illud aegre tulerunt et ubique in villas et vicos Tiberiadi adjacentes abi- erunt et clamaverunt Josephum prodere Judaeos, regionem autem velle Romanis tradere , quoniam reddiderat hostibus praedam, qua se velle uti ad muros Hierosolymorum r^staurandos causatus erat (i). Taricheis , ubi tunc erat Josephus , ejus satel- lites corrumpebantur , ut eum proderent, poctique desererent, seditiosis autem ponas aperirent, imo Jesus iste , filius Sapphiae , e Tiberiade advenit ei populura adhortatus et obtestatus ut proditoreir istum Josephum occiderent. Tali modo exacerba- ti (i) Cf. in vit. f. 23» 26. BclJ. Jud. II. 21. §• 3« . L I T E R A R I A. 3» tis popnli animis, Jesus cum militibus domum Josephi properavit ut eum interficeret. IUius dor- mientis domus a militibus seditiosis circumdaba- tur et sine dubio ab iis Josephus occisus fuisset, ni Simon , cui commissa erat ejus custodia cor- poris , e somno eum excitasset , ita ut efFugere pQSset. Aufugiebat autem veste nigra indutus, appensoque gladio , alia via ad populum , humique prostratus, lacrymisque efFusis precatus est ut vitae parcerent; silentio facto, quia, uti fit, po- pulus ad misericordiam proclivis esse solet, de- claravit, „ se velle mori, si mortem meruisset, ante tamen aures sibi praebendas, in animo sibi fuisse muros Taricheis condere ex ista pecunia." Qno audito Taricheenses eum adhortati sunt ut resset bono animo et gratias ei egerunt; nam pru- dentia Josephi fecerat ut cogitarent se frustratos esse et Josephura prospicere eorum saluti , quia praedam illis adservaverat. At Jesus cum Tibe- riensibus aliique iracundi eo rem perduxerunt ut discordia orta sit; tandem vero , postquam Jose- phus promiserat se muris urbem aucturum esse, ,omnes abierunt. — Seditionis autem auctores ti- mentes, ne poenas ob ea quae fecerant luerent , iterum ad Josephi domum venerunt petiveruntque ut statim iis traderetur pecunia ad moenia aedifi- canda, additis minis, ni acciperent, se dnmum incendio deleturos. Josephus calliditate iterum usus est; aditus enim jussit claudi postulaviique ut ad se 32 C M M E N T A T I O se aliquos mitterent qui pecuniam acciperent. Au- dacissimo ex iis qui intromissi erant, tunc manus abscidebatur , colloque ejus appendebatur , et ita remittebatur ad socios, qui, cum eum vidissent tali modo mutilatum , metu percussi , aufuge- runt (i). Alia seditio paulo post Taricheis locum habuit (a). Confugerant enim ad Josephum duo viri principes e subditis regis Agrippae , equos , arma et pecu- niam afFerentes secum. Populus , quia non erant Judaei, eos jam vokierat circumcidi, si in urbe vellent manere. Josephus vero id prohibuerat sig- nincando unumquemque oportere ex intima animi convictione Deum colere , neque cogi posse ali- quem ad id: jam autem extiterunt qui popuhun incitarent , affirmando , principes illos viros esse veneficos regionisque proditores. Josephus iterum conatus est popuUim placare, sed frustra; nam» que armati nonnulli domum peregrinorum irrupe- runt, ita ut sine dubio interfecti essent, nisi Jo- sephus eos clam dimisisset et in naviculo quodam ad confinia Hippenorum trajecisset. Postquam hae seditiones Taricheis quodammodo erant sedatae, Tibericnses iterum tumultis exciere incepernnt, et scripserunt regi Agrippae ut mitte- ret copias; in animo enim iis erat ad eum transi- re. » 3« (i) Cf. in vit. §. 27—30- J5c-ll. Jud. II. 21. §. 3, 4, s (;") Cf. in vir. §. 73. 31. L I T E R A R I A. 33 re. Josephus tunc forte ibi aderat, et ut saltem esset aliqua causa seditiopis, eum adhortati sunt ut etiam muris urbem cingeret , ut antea Tari- cheas , et uti pollicitus erat. Statim autem id ille annuit et post triduum Taricheas revertit. Com- pectis autem nonnullis equitibus Romanis, iter facientibus , factum est ut Tiberienses , putantes esse exercicum regis Agrippae, palam profiteren- tur se decrevisse a Josepho deficere. Imo non- nulli id etiam clamaverunt Taricheis , cum Jose- phus mih'tes et satellites domum quemque suam misisset, Sabathi instantis causa. Cum igitur mi- ;' lltes ei non essent, dolo denuo usus est, Cum / septem enim mihtibus , qui ei restabant , et non- '•' nullis amicis navicula quot potuit, coUegit et sic -j Tiberiada navigavit. LJrbis incolae existiraantes ) advenire magnam classem , metu percussi sunt, , et cum nullum a rege Agrippa accepissent auxi- ■: lium , armis projectis , obviam venerunt Josepho , ^ qui suos jusserat paulo remotius a terra ancho- '. ras jacere, et oraverunt ut sibi veniam daret. Hicce autem eorum dementiam perfidiamque incre- / pavit, et decem e primariis tanquam obsides Ta- '' richeas misit, quo facto ipse cito eodem reversus est, ibique etiam seditionis auctores in vincula conjecit ; neminem autem ultimo supplicio affecit ; Clitum tantura , scelestissimum hominem , rogante populo , jussit ut sibi ipse sinistram praecideret, nisi vellet ambas manus amittere. Ea enim mira HOEV. C erat 34 COMMENTATIO erat Pharisaeorum lenitas ut minime eum , qui ex eadem erat tribu, morte punirent, etiamsi esset in- festissimus ; cujus opinionis fautorem se hoc loco ostendit Josephus. Ceteros captivos humaniter tractavit , irao cum Pisto , ejusque filio Justo (i) convivium iniit; atque inter epulandum eos be- nigne allocutus est, imo dein e carcere remisit, iisque libertatem reddidit (2). Ne igitur mireraur Tiberienses, cum audivissent quonam stratagemate adversus eos usus esset , ad- miratione ducti ejus prudentiam et ingenii acumen omni modo laudavisse. Interea autem Gamala castellum , quod hucus- que a Philippo Romanis servatum erat, ab iis descivit. Varo enira mortuo a quo tanta mala passus erat Philippus (3), ad ejus successorem Modium Aequicolum literas misit, quibus conti* nebantur quaecunque ei acciderant. Rex , hisce literis per Modium acceptis , certior factus de Philippi incolumitate, eum arcessi jussit , gloriaque eum et honore affecit. Philippo absente seditio Gamalae orta est , Josepho quodara , Medicartiae filio, duce, in gratiara Josephi nostri, quo factum est ut castellura in suara potestatem perveniret. Gaulonitis regio et nonnullae aliae civitates in Galilaea hisce se adjunxerunt , opera autem 'et di- ligen- (0 cf. 5- 3 (2) Cf. in vit. §. 32— SS- Bcll. jud. H. 21. §. 8. sqq. C3> C. §. 3. L I T E R A R I A. "35 Hgentia Josephi, muris et munimentis firmata sunt loca sequentia. In Galilaea superiore Jamnia, Me- roth, Achabare: in Galilaea inferiore Tarichea, Tiberias, Sepphoris; porro Arbelorum spelunca, Bersobe, Selamis, Jotapat , Cappharecho, Sigo, Japha, et mons Tabor (i). ^. 6. Continuatio. Josephus ergo hisce prosperis successibus abnn- de Gstendit optime se convenire provinciae, quae ipsi demandata erat; uti autem vulgo fit, nulli sunt homines excellentiores , quibus non invide- tur , quod et Josephus expertus est. Multa jam attulimus quibus hoc probari potest ; vario enim modo eum invidia oppressum contemplati sumus; plura hac de re nos docebunt sequentia. Johannes ille, Levi filius, de quo jam saepius diximus, quique interea Gischalis moenia aedifi- caverat , cum aliis id sedulo studebat ut quocun- que modo Josephum perderet, ejusque imperium sibi coRciliaret. Primo ergo misit Simonem fra- trem et Jonathanem, Susennae filium cum non- nullis mtlitibus Hierosolymam ad Simonem , Ga- ma' (i) Cf. in vit. §. 36 , 37. C a 5^ C O M M E N T A T I malielis filium , qui eum obsecrarent , ut suaderet civibus oblatum Josepho imperium in Johannem conferre. Simon ille, vir ceteroquin illustri loco natus et doctus adeo , amicus crat Johannis Jose- phoque infensus^ lubenter ergo ei satisfecit et Annano , Jesuique Gamalae filio aliisque suadebat ut Josephum e Galilaeae praefectura revocarent. Annanus vero aliique contendebant id difficillimum fore ob gratiam qua Josephus apud populum frue- batur, quam ob rem consensum dare recusa- runt. Simon, cum haec res ei male cederet, aliam vram ingressus est. Primo Annanum cum suis multis muneribus magnaque pecuniae vi corrupit; dein , hisce consensum amplius non denegantibus , ad Galilaeam missi sunt quatuor viri , duo Pharisaei docti Jonathas et Ananias , et duo sacerdotes Jozaras et Simon , qui omni modo Galilaeorum animos a Josepho abalienarent , ipsumque vel occiderent vel Hierosolyma captivum et viventem adeo secum age- rent. Porro scripserunt |ohanni ut ad bellum ad- versus Josephum sese accingeret ; quin et Sep- phoritis et Gabarenis Tiberiensibusque injunxe- runt, ut Johanni auxilia mitterent (i). — Pater interea Josephi , qui ex amico haec omnia audie- rat , filio ea per epistolas nuntiavit , eum obse- cratrs (0 Cf. Jos. i» vit. §• 38—40. Bell. Jud. 11. 21. §. 7. L I T E R A R I A. 37; -crans ut in domum paternam rediret , se enim de- «iderio teneri semel adhuc videndi filii (i). Hisce precibus paternis statim obediendum esse putavit pius filius , aegre ferens civium ingrati animi testificationem ; amici autem et milites la- crymantes eum obtestabantnr ne eos desereret ; imo undique ex Galilaea advenerunt multi cum uxoribus et liberis precantes ut maneret. Quibus precibus Josephus se flecti ad misericordiam pas- sus est et apud Galilaeos mansit ; collectoque ex iis exercitu quinque millium hominum , cum in- super tria millia militum ei essent et octoginta equites , profectus est ad vicem Chabolo in con- finiis Ptolemaidis , simulans sibi bellum esse ge- rendum contra Placidum. , qui raissus erat a Cestio Gallo ut incenderet Galilaeorum vicos (<2). Sine dubio difficillima tunc erat conditio Jose- phi, namque etsi jam multos haberet inimicos in- ter incolas Galilaeae, et Romani cum rege Agrip- pa ejus essent hostes ad internecionem , accedebat ipsius Hierosolymae , patriae ergo suae, odium ; missus enim erat Jonathas cum suis cui comrais- sum ut quovis modo eum perderet. Hi autem, quos comirabatur manus sexcentorum militum , du- ce Jesu quodam, et nonnullorum aliorum arma- to- (0 Cff. de patre Joscphi, quae diximus C. I. S- '• <^t e« quae dicenda erunt info C. II. §. 2. (2) Cf, Jos. in vit. J. 41—44. 38 C O M M E N T A T I O torum, ubi advenerant, non ilico hostili animo aperte eum sunt aggressi , verum insidias ei pa- raverunt. Scribunt enim epistolam perquam ami- cara, qua declarant se venisse ut litem, quam cum Johanne haberet, in hujus detrimentum com- ponerent , et praeterea huncce cogerent ad obe- dientiam: antea tamen cum Josepho deliberandum esse hac de re; quare eum invitant ut ad se ve- niat cum exiguo comitatu , quia vicus, ubi mora- bantur propter angustum ambitum multos milites excipere non poterat. Litteras hasce ad Josephum perferendas dant equiti cuidam , qui vino sepultus Jonathae et collegarum consilia insidiasque prodit. In talibus angustiis (nempe, si ad legatos cura militibus veniebat , dubium non erat quin ab iis prehenderetur , sin vero sine militibus , eum tan- quam hostem condemnare poterant) iniraicis par pari referre optimum ei videbatur. Respondit igi- tur comiter eadem ratione, se laetari eos in Ga- lilaeam venisse, quia jam sibi liceret in patriam reverti: se statim quidem ad eos venire velle, nisi motus Placidi observaret , et hanc ob causam Chabolo, ubi tunc erat, relinquere non audere , illos invitans ut ad se venirent. Hanc epistolam dedit militi qui legatorum litteras attiilerat, ut eam Jonathae perferret; cumque eo misit triginta Galilaeorum spectatissimos, qui legatos reverenter quidem et cum observantia salutarent , praeterea vero nil dicercnt, sed omnia diligenter observa- rent. L I T E R A R I A. 39 rent. Cum itaque primum illud tentamen pros- pere non cessisset iterum legati Josepho scribunt, eum adhortantes ut tertio abhinc die ad se veniret absque militibus in oppidum Gabaroth; quibus li- teris scriptis traditisque Galilaeis a Josepho mis- sis, iter legati faciunt per Galilaeam, ut incola- rum animos tentarent, sed ubique eos faventes Josepho invenerunt. Sic , cum Japham , vicum satis magnum , venirent, obviam iis iverunt viri cum uxoribus et liberis, et cum clamore eos jus- serunt ut discederent neque iis bonum praefectum inviderent. Imo ubique , quo venirent , eodem animo ferebantur incolae. — Josephus interea Jo» tapatam profectus est cum duobus millibus raili- tum, indeque respondit legatis, se quidem velle ad eos venire quocunque demum loco essent, minime vero in Gabaroth, aut Gischalam (ibi enim major legatorum et Johannis erat vis) Ci). Legati autem qui tunc erant in Gabaroth apud Johannem in omnia loca et urbes in Galilaea mi- serunt epistolas , quibus omnes incolae non faven- tes Josepho, contra eum tanquam contra hostera excitabantur. Ille autem , cum haec comperisset ex Sacchaeo quodam transfugo, ducentos milites misit, qui omnes vias et exitus e Gabaris in Galilaeam custodirent, omnesque qui transire vel- lent coraprehensos ad eum ducerent ; praeterea sex- Ci) Cf« Jos. in vita, §.^ 44. sqq. 40 C O M M E N T A T I O sexcentos milites misit in viam quae Ilierosoly- mam ducebat, qui eadem agerent. Quo facto Galilaeos ad arma vocavit eosque jussit ut cras- tino die armatos prope vicum Gabaroth venirent, ubi tunc etiam erat Jonathas cum militibus ; et sane pulcrum fuit spectaculum , cum die sequenti multi jam milites adessent, qui, cum ad eos Jo« sephus venisset , magno cum clamore et applausu eum receperunt , appellantes eum omnium homi- num beneficentissimum et regionis propugnaculum. Dedit iis consilium ut leniter res suas agerent , quia absque caede tumultum componere in animo habe- bat. — Illi autem qui a Jonatha cum litteris in omnes partes Galilaeae raissi erant eodem die a viarum custodibus prehendebantur , epistolaeque Jo« sepho mittebantur (i_). Jonathas ejusque collegae, cum audivissent ad« ventare Josephum , cum manu militum et Johanne se receperunt in domum Jesu, quae erat magna turris , arci similliraa. Ibi exspectabant Josephum quem putabant venire ad ipsos sakitandos; raili- tibus autem jubebatur ut eum solum ingredi sine- rent; sic enim putabant facillime eum posse pre- hendi. Verum spes eos fefellit, naraque Jose- phus, qui insidias praeviderat, in diversorium se recepit, simulans se dormitum ire. Nuntio hac de re accepto, Jonathas et coUegae milites conati sunt (i) Cf. Jos. iii vita, §. 46, 47. L I T E R A R I A. 41 sunt excitare contra Josephum , ducem , at frus- tra: omnia enim quae iis a legatis promitteban- tur tecusabant, imo cum viderent Josephum ad- venire, iterum eum cum plausu receperunt; post- quam autem Josephus ad legatos verba fecerat , et testes advocaverat omnes GaHlaeos qui adsta- bant se bene administravisse provinciam sibi credi- tam , hi omnes testificati sunt idem, eumque iterum beneficentissimum et regionis propugnaculum vo- carunt. Postquam autem Josephiis litteras quas interceperant custodes, praelegerat, plenas eas con- viciis, omnes niilites Jonathani ejusque coUegis veliementer irati sunt, inque eos impetum fecerunt animo eos interficiendi , quod coiisilium sine dubio perfecissent , nisi furentes eos Josephus cohibuis- set; dein cum niultitudinis animi rainime mitiga- rentur , unoque impetu omnes in domum ferren- tur, in qua Jonathas ejusque collegae morabantur, ad dolum denuo recurrit; namque in equum insi- liens , jussit milites ipsum sequi ad Saganam vi- cum. Quo facto caedem et pugnam cives inter prohibuit (i). Jam misit Josephus legatos nume- ro centum Hierosolyma qui eo flecterent inco- larum animos ut juberent, eum in Galilaea ma- nere, Jonathanem vero et collegas inde discedere. Postquam operam dederat ut legati isti salvi eo pervenirent , Saganam reliquit , et Japham profec- tus (0 Cf. Jos. in vita §. 48—51. 42 C M M E N T A T I tus est: ubi cum esset, Silas, qui Tiberiade erat, ei misit literas, quibus scripsit eo venisse Jona- thanem cum coUegis , et hanc ob rem ejus prae- sentia in hac urbe omnino opus esse. Continuo ergo Josephus Tiberiaden profectus est, et a le« gatis comiter salutatus est; simulabant enim sc laetari et beatum eiun praedicabant , quod tam stre- nue se gessisset in rebus Galilaeae administrandis ; eum taraen rogabant ut in aliura locum proficisce» retur , quia in crastinum diem Sabbathum incide- bat, et tunc facile sedilio, illo praesente, oriri posset. Josephus ergo Taricheas se contulit, ni- hil niali suspicatus , relictis tamen nonnullis , qui omnia nuntiarent, quae locum haberent. Die se- quenti Tiberiade omnes congregati sunt in Pro- seucham , ubi Jonathas exposuit , opus esse civi- tati meliore duce ; Justus vero et Jesus calumnias Josepho injiciebant, ejus abrogationem cupientes , et certe seditio orta esset, nisi tempus id vetuis- set. Die sequenti cum iterum congregati essent ad seditionem contra Josephum movendam , is, qui omnia audiverat a Sila, subito ibi conspicie- batur. Legati autem cito ahquid excogitarunt , quo eum ab urbe possent removere et causati sunt, Romanos railires visos esse in urbis confiniis , ita ut Josephi esset contra eos cum copiis exire. Egressus est Josephus, sed cum ad locum per- venisset indicatum, ibi ne vestigium quidem hos- tium erat; continuo igitur reversus in urbem, ibi Se. L I T E R A R I A. 43 senatum populumque magno numero congregatos invenitj Jonathan autem et collegae in eo occu- pati erant ut accusationem contra eum institue« rent ; cum autem eum reversum viderent , episto- las fictas protulerunt, quibus Galilaei auxilium rogabant contra Romanos , ita ut Tiberienses cla- marent Josephum oportere statim abire, ut popu- laribus auxilium ferret. Hic autem legatis , qui talibus fallaciis fraudibusque utebantur , par pari retulit , dicendo non sufficere unum ducem , quia exercitus dividendus erat in quinque partes, ita ut quatuor illi legati quisque praeessent parti , ipse vero etiam partem duceret. — Populo haec propositio placuit, sed Ananias, unus ex quatuor legatis , auctor civibus fuit ut sequenti die omnes in templum venirent depositis armis , ut sacrificium Deo ofFerrent et felicem hujus belli eventum de- precarentur. Quo facto legati Johanni, qui Gi- schalae erat, scribunt ut die sequenti cum copiis veniret. Josephus autem quum crastino die in templum venisset, arma sub vestibus occulta tu- lit, comitabantur autem eum duo ex amicis, viri fortissimi, qui etiam arma habebant. Jesus ipse portae Proseucliae adstetit,et neminem introire pas- sus est nisi Josephum. Precibus absolutis , Jesus eum allocutus est rogavitque ubi praeda esset quam Josephus ex aedificio regis destructo acceperat (i). Res- CO Cf. cap. 4. 44 COMMENTATIO Respondit Josephus scire illud oportere L. Ca- pellum et socios , quibus eam servandam dederat. Multa adhuc rogavit Jesus, quia terere tempus studebat dum Johannes cum copiis advenisset; popukis autem ipse jam sensim sensimque ad seditionem excitabatur, non contra Josephum, ve- rum contra legatos , quos dicebant eum injustis- sime tractare. Quam ob causam hi conati sunt multitudinem congregatam amovere ; cum autem populus clamaret numquam se Josephum solum apud eos rehcturum esse, advenit aliquis Johan* nem adventare nuntians; quare Jonathas, amici persona deposita , Josephum accusavit tyrannidis eumque morte dignum esse affirmavit, cumque illud diceret nonnulli manus jam Josepho inji- ciebant, is autem stricto gladio, a populo adju- tus, effugit (i). Josephus periculo ereptus Taricheas se confert et incolis ibi Tiberiensium enarrat injurias , qui ita irascuntur ut contra Tiberienses proficisci vel- lent , sed Josephus eorum iracundiam sedavit eos- que exspectare jussit , donec legati quos Hiero- solyma miserat , rediissent. Hi paucis diebus post reversi nuntiabant populum vehementer iratum fuis- se Annano et Simoni Gamalielis filio , et horum mandatum revocavisse ; Josephus haecce in vico Arbela Gallilaeis enarravit et Uteras misit Jonathae cjus- (i) Cf. Jos. in vitt §. sa—S»- L I T E R A R I A. 45 ejusque collegis, quibus Hicrosolymitani eos prae- cipiebant, quam occissime domum redire. Hi ve- ro, hisce epistolis acceptis, turbati senatores Ti- beriensium primoresque Gabarenorum consulerunt de eo quid agendum esset. Decreverunt duos le« gatos Hierosolyma mittere , qui ibi Josephuni accusarent ; interea ipsi servarent quorum hucus- que potiti essent. Tiberias autem et Gischala, quo Joliannes reversus erat, ab iis communiun- tur, quod cum Josephus audivisset, continuo vias , quae Hierosolyma ducebant , occupavit ; ita ut Jonathas et Ananias , qui Hierosolyma mis- si erant, cum ad vicum Dabaritta pervenissent, a Josephi militibus capti sint. Biduo posthac Jose- ,phus nuntium misit ad Tiberienses qui eos hor- -taretur ut arma deponerent. Hi vero minaciter responderunt , putantes legatos quos miserant Jo- nathan et Ananian jam Hierosolyma venisse. Josephus qui nolebat belli civilis esse auctor (quod semper, quamdiu in Galilaea fuerat, ostendit) iterum dolo usus est. Erant adhuc duo ex le- gatis Tiberiade , Simon et Joazar, quos captivos abducere studebat , quia non sine jure putabat , , hisce remotis , urbem ad obediendum procliviorem futuram. Multos ergo milites in confinia montana misit , ipse vero ad urbem cum nonnullis appro- pinquavit, ut Tiberienses adlectaret, qui tamen non venerunt, sed tantum conviciis eum petive- runt. Misit Josephus nuntium ad legatos , qui eos 46 COMMENTATIO eos ad colloquiiim extra urbem invitaret; velle enim se cum illis foedus inire et Galilaeae prae- fecturam dividere. Simon advenit, sed Joazar, insidias suspicatus , domi mansit. Josephus Si- monem , cum venisset , benigne comiterque salu- tavit, cum eo collocutus est, eumque sensim sen- simque ab urbe abduxit , ita ut milites , qui in locis montanis erant absconditi , eum prehendere possent. Eodem fere tempore Josephus in ur- bem impetum fecit et quamvis incolae sese fortiter defenderent, urbs tamen ab eo capta est: urbi autem pepercit, imo Simonem benigne tractavit, sed quotquot defectionis auctores erant in vincula conjecit et Jotapatam uiisit. Quatuor legatos , namque Joazarum etiam ceperat , cum quingentis militibus Hierosolyma misit et Tiberiensibus bo- na , quibus spoliati erant , restituit (i). §. 7- Josephus Galilaeam defcndit contra j/^grippam, Jam ubique hostes domesticos Josephus device- rat , praeter unum Johannem , qui semper insidias ei struxerat et nunc etiam Gischalae pergebat mu- nitionibus sese firmare. Quamvis GaHlaei volue- rint ut Josephus eum aggrederetur , tandemque de sedi- (0 Cf. Jos. in vita §, 59—64. L 1 T E R A R I A. 47 seditionum isto auctore poenas sumeret , ille id noluit , quia , uti seiiiper fecerat , sine caede tu» multus componere studebat. Dolo ergo denuo usus esr. Edictum proposuit, quo fidem dextram- que se illis porrigere dicebat , qui Johanni se ad- junxerant, dummodo recipiscerent ; quo factum est ut quatuor hominum millia a Johanne deficerent ad Josephum , ita ut ab eo nihil amplius metuen- dum esset. Quamquam sic hostes domestici essent devicti , tamen quiete et laeta pace non diu regio infelix gavisa cst , quin incolae semper timebant Roma- nos , et urbes primariae interitum veluti ante ocu- los habebant , quamdiu Judaeis essent subjectae ; nara , Romanis advenientibus , certe illae statim ab hisce delerentur. Semper ergo adhuc seditio- nes majoris minorisve momenti contra Josephum flagrabant. Sic Sepphoritae ad Cestium Gallum , Lyriae praesidem, miserunt legatos qui auxilium contra Josephum peterent. Cum autem Cestius non statim veniret , Josephus , hisce auditis , con- tra urbem profectus est, eamque vi expugnavit, milites autem qui summo odio habebant incolas , omnia diripuerunt. Josephus , qui nullo modo id prohibere potuit, rumorem spargit Romanos in al- teram urbis partem advenisse, ita ut milites omnes urbem quam citissime relicti sint. Tiberias , quamvis tanta gravia perpessa esset, tantaque bona Josepho deberet, tamen quieta manere no- luit. 48 COMMENTATIO luit. Ufbis senatus enim scripsit Agrippae invi» tavitque eum ut veniret, urbemque sub imperio suo redigeret ; rex consensum dedit litteris hac de re Tiberiensibus scriptis. Josephi vero mili- tes has litteras interceperunt , quibus lectis, quam maxime irati sunt, et statira contra urbem profi- cisci voluerunt, ut eam , uti antea Sepphorin, delerent, Josephus autem , qui urbi parcere vole- bat , rursus dolo usus est ad milites placandos ; nuntioque qui Agrippae litteras attulerat , liberta- tem reddidit. Interea temporis acerrimum hostem amisit , Justum nempe , de quo saepius nobis di- cendum erat, quique Tiberiade et vero aliis locis seditiones movit quam plurimas, jam vero metuens ne poenas criminum lueret tandeisi , ad regem Agrip- pam transiit (i). Copiae autem Cestii Galli , quas Sepphoritae rogaverant, tandera in urbem venerunt. Josephus statim contra eos profectus est, jamque majorem urbis partem ceperat , quando propter locorum ignorantiam retrocedere debuit , et aggressae eum sunt copiae regis in planitie. Advenerunt etiam aliae regis copiae , duce Sylla , qui prope Julia- dem castra posuerat et omni commentu, quem a Galilaeis accipere pocerant , incolas excludit. Con- tra huncce copias raisit Josephus , duce Jeremia ; Jpse vero etiam cum aliis milicibus die sequenti ad- CO Cf. Jof. in viin §. 66. L I T E R A R I A. 49 advenit, et strategemate quodam Syllam jam vice» rat , qimm ipse , equi lapsu vulneratus , diseedere e pugna deberet. Inde hostibiis animus additus, et certo maximam victoriam reportassent, nisi Jo- sephus jussisset urbem Juliadem ab alia parte ag- gredi , quo facto milites metu percussi , fngaci sunt. Exphcuimus quomodo Josephus , quamdiu in Galilaea fuit , seditiones multas a Johanne aliisque excitatas sedaverit, impedimenta permulta supera- verit et contra hostes domesticos aliosque feliciter pugnaverit. Et quamvis fere semper harum rerum cura occuparetur molestiaque iis saepissime adfice- retur, brevi tamen tempore res sibi creditas ita administravit ut Galilaea contra hostes externos optime esset firmata. Uti enim supra exposuimus, plurima loca muris firmaverat (i), porro exercitum satis magnum collegerat eumque, secundum morem, Romanorum , in partes diviserat variisque locis con- stituerat. Ex numero £00,000 virorum , qui ar- ma ferre possent , partem ad rem militarem de- stinaverat , partem ad agriculturam exercendara res- que domesticas adrainistrandas. Porro amicitia et benevolentia omnium fere incolarum fruebatur, et milites eum tanquam patrem amabant et venera- bantur. Quodsi ad haec orania attendamus, ad- mirari sane nos oportet virum illum , qui tanta impedimenta superaverit, tamque exiguo temporis spa- (O Conf. §. 3. in finc. HOEV. D 50 COMMENTATIO spatio tanias res easque difficilliinas ad finem per- duxerit; ita quidem ut imperator Nero, quum ista coniperisset , vehementer perturbatus fuerit, niiseritque in Galilaeam Vespasianum , egregiuni belli ducem , eumque a pueris armis cxercita- tum (i). §. 8. Josephi res gestac contra Vcspaiianum, Vidimils Sepphoritas a Cestio Gallo auxilium petivisse contra Josephum (2) , huncce autem par- tira seras partini paucissimas copias ad eos mi- sisse, ita ut Josephus primo quidem retrocedere debuerit, dein tamen victoriam reportaverit. — Jara autem Sepphoritae a Vespasiano in Palaesti- nam adveniente auxilium petiverunt, afBrmantes se velle in fide Romanorum manere. Ille ergo iis misit mille equites et sex miUia peditum , duce Placido tribuno, qui cum hisce militibus Sepphorin profec- tus est. Josephus , hoc audito , metu percussus est , praesertim quia ipse hanc urbem muniverat , quae res Romanis maximopere profuir. Sed quam- vis omnibas modis tentaverit eam rursus in suam potestatem redigere, semper haec conamina fue- runt vana et modo Romanorum animos niagis nia- Ci) Cf. Jos. Beil. Jud. III. i. §. i. (2) Cf. §. 7- Pa§- 47. L I T E R A R I A. 51 magisque exasperaverunt , qui ubiqne Galilaeam devastabant, ita ut regio omnis replera esset in- cendiis et sanguine nec ullius calamitatis aut mi« seriae expers , et incolae undique fugientes in ur- bes munitas salutem quaererent. Placidus autem Galilaeam ubique incursionibus vastans, tandem Jotapatam profectus est, ubi vero ab incolis , ex urbe ei obvenientibus, repulsus est (i). At magis Josephum, adhuc in confiniis Sep- phoris versantem , minatus est Vespasianus , qui cum exercitu magno imo terribili in Galilaeam veniebat , ita ut paene omnes milites nostrum de- sererent, isque, collectis paucis , qui apud eum remanserant, Tiberiadem confugeret. Tiberienses jam metu impleti propter advenientem hostem ma- gis etiam metuerunt, quia Josephus in fuga salu- tem quaesiverat, existimantes eum jam de bono eventu et successu belli desperare; et revera ejus conditio erat difScilis, nam hostis erat in ejus provincia, pars militum fugata jam erat, pars virtute et fortitudine carebat. Decrevit igitur Ma- gistratibus Hierosolymitanis accurate scribere , quem ad modum sese res haberent ; eos invitans ut cito rescriberent an foedus cum Romanis ini- re iis placeret; num vero belUim gerere statiie- rent (2). Quum (O Cf. Jos. in vlta §. 74. Bell. Jud. III. 4. (2) Cf. Bell. Jud. III. 7. §. I, c. D 2 54 COMMENTATiO Quum autetn intellexisset Vespasianum in mente habere Jotapatam expugnare , Josephus statim Ti- beriaden reliquit, et in urbem expugnandam se contulit. Vespasianus autem liisce auditis statim eo raisit Placidum et Aebutium duces cum mille equitibus , ut urbem cingerent , ne Josephus pos- set aufugere , existimn.ns quum ita praefectum Ga- lilaeae inclusisset, se totam regionem brevi in suam potestatem redigere posse. Ipse autem cum omnibus suis copiis secutus est, et ad sequentis diei vesperam in quodam coUe castra posuit, qui ab urbe septem stadia distabat. Incolae urbis, quamvis primo adspectu hujus exercitus aliquatenus deterriti , animos tamen coUegerunt et ad defensio- nem sese praeparaverunt (i). Sequenti jam die Judaei Roraanis obviam ive- runt ; sed etiam Vespasianus sagittarios , aUosque kviter armatos misit ad urbem impugnandam , qua» re Josephus ipse cum parte praesidii prosiluit. Pugna terribilis oritur; victoriae desiderium Ro- manos , salutis desperatio Judaeos incitat ; iUos peritia et fortitudo, hos audacia et furor armat; totum diem pugnant , dum tandem proeHum nox dirimeret ; victoria fuit incerta , Romanorum plu- rimi vuhierati , tredecimque interfecti , Judaeorum sexcenti vulnerati , septemdccim interfecti sunt. Die sequenti aucem niulto acrius pugna renova- ta, CO Cf. Bell. jiid. III. 7. §. 3. L I T E R A R I A. 53 ta, quae per quatuor dies sustinebatur; Judaei enim audaciores erant facti, quod jara huc usque praeter spem liostes sustinuerant ; Romani vero indignati et quasi furentes , quia existimabant se superari, quoniam non illico vicerant. Vespasia- nus autem, cum jam diu frustra urbem impug- nasset, aggerem exstruere statuit, quo murus ur- bis accessu esset facilis, totumque ad congeren- dam materiam misit exercitum; jamque fere ad finem perductum erat opus , indefessoque labore agger erac confectus, quum Josepiius , quo vale- bat ingenii acumine, Iiostium peracti laboris lae* titiam in dolorem mutaverit; namque convocatis urbis opificibus, urbis murum altius cxtolli jus- sit; quod cum illi fieri posse negarent pfopter jaculorum aliorumque telorum, quibus peterentur, multitudinem , tegmen excogitavit, quibus defen- derentur, sub quo tuto die nocteque operantes murum ad satis magnam altitudinem evexerunt ; ita ut Romani , jam intra urbem sese putantes , animis valde caderent. Jara autem Vespasianus statuit urbem obsidione cingere et incolas fame et penuria ad deditionem cogere; itaque omnia eorum molimina observari jussit Ci). In urbe autem satis erat frumenti aliarumque rerum abundantia, praeier salem et aquam. Neque enim fontes neque flumina civitati illi tribuerat na- <0 Cf. Bell. Jud. III. 7. §. 4— u. 54 COMMENTATIO natura; et rar.o vel numquam in illo tractu per aestatem pluebat. Haec fuit causa magnae inopiae , quae augebatur , quia Josephus aquam , quae ad- huc in urbe aderat, certa mensura civibus dis- tribui curabat. Qnod etiam Romanos non late- bat, nam ex adverso trans murum videbant eos unum in locum confluentes et aquam dimensam accipientes , eoque pertingentibus telis , quae e machinis jaciebantur , multos occidebant ; ita ut Vespasianus urbis deditionem brevi exspectaret , cum Josephus iterum hanc illius spem frangeret, jubendo quara plurimas vestes in aquam immer- gi , easque de propugnaculis undique suspendi, ita ut Romanis inde concludendum esset inopiam aquae non tantam esse in urbe ac cogitaverant ; adeoque iterum ad arma et vim se convertit Vespasianus, quod maxime Judaei desiderabant, Hac occasione Josephus iterum alio strategemate usus est ut sibi aquam et salem aliaque compara- ret. Via nempe quadam ardua et montana prop- tereaque ab hostibus negligenter custodita, non- nullos misit litteras afFerentes ad Judaeos extra urbem , quibus eos jussit ea quae sibi essent ne- cessaria, nuntiis hisce praebere, qui liaec in ur- bem alferrent; multa autem hoc modo accepit , nam legati illi, dum custodes hostium praeteri- rent, plerumque repebant et velleribus ferorum vestiebantur, ita ut, si quis eos nocte conspice- ret , canes esse viderentur, Non diu autera stra- te- L I T E R A Pv I A. s^ tegema illud diiravit , nam hostes paiilo post etiam hancce viam custodia muniverunt (i). Josephus autem cum urbem non diu resistere posse videret , de sua ipsius salute ec de fuga cinn primoribus civitatis deliberavit, PopuUis autem , hisce auditis*, eum observari curavit , ne eos dese- reret, neque illis omnem spem praecideret, na- vemque in media tempestate sine Gubernatore re- linqueret. Frustra populo probare conatus est Jo- sephus, se in illorum commodum nil amplius in urbe efficere posse, sed melius iis extra muros prospici posse; frustra omnibus rationibus fugam suam defendere voluit j nam senes , mulieres et pueri flentes ad pedes ipsius accedebant , et cum ejulatu eum obsecrabant ut maneret; ita ut tan- dera coactus esset a proposito desistere, et ci- ves ad fortitudinem denuo et virtutem adhortatus sit (2). §. 9' Jotapatae vastatio. Josephus a Fespa- siano captus. Jam omnes arma ceperunt et Josepho duce ex urbe egressi, custodes disjecerunt, et usque ad Ro- (O Cf. Bell. Jud. Jud. III. 7. S- n— 14- (j) Cf. Bell. Jud. III. 7. §. 15—17. 56 COMMENTATIO Romanorum castra excursiones fe-cerunt : opera ab iis multo labore perfecta evertebantur ; ardebant flaminae et mors ubique In militura cohortibus saeviebat. Romani , qui graviter erant armati , Judaeos persequi non poterant , ita ut hi jam in- tra muros reversi essent, quando hostes quodam- modo animos recipiebant. Repetitae sunt per ali- quot dies hae excursiones , donec Vespasianus nonnullos Arabes et Syros , qui etiam erant sub ejus imperio, leviterque armatos , contra eos mi- sisset, a quibus repulsi Judaei sunt (i). Vespasianus autem jam decrevit arietem contra urbem adhibere ; et hacce terribili machina , primo statim ictu murus concussus est, ita ut ii qui jntra erant , putarent nrbem jam captam esse , et illis ingens clamor sublatus sit. Sed Josephus, qui semper apta remedia ad manum habebat, cum eundem locum saepe feriri animadverteret , ita ad vim arieiis parumper eludendam processit. Saccos nempe paleis repletos in eum demitti locum prae- cepit in quem intorqueri arietem videret , ut im- petu vano ferretur. Hoc multum morae et diffi- cultatis Roraanis attulit, donec etiam hoc impe- dimentum superarunt, quo facto Josephus ignem adhibuit: trifariam enim excursionem incolae fece- runt in Romanorum castra , et aggeres , crates , aliasque machinas incenderunt. Eodem (0 Cf. Eell. Jiid, III. 7. §. 17, 18. L I T E R A R I A. 57 Eodem die sub vesperam hostes nirsus alium exstruxerunt arietem , et muros minati sunt. Sed Joseplius et Judaei , quamvis per totum diem pugnaverant , iterum hostibus fortiter restiterunt, licet alii super alios catapukarum et ballistarum ictibus caderent , nequaquam tamen a muro depel- lebantur, sed fiamrais et saxis ferroque adversarios petebant, qui arietem adducebant. Per totam noctem sine remissione pugnabatur et ab utraque parte fortitudine et valore omnes excellebant. Terribilis erat adspectus , cum se- quenti die lux oriretur, et ingens erat numerus eorum qui occisi aut vulnerati erant. Percussi autem metu sunt incolae cum viderent in quonam versabantur periculo: sed Josephus mulieres, luc- tus et lamentationes edentes , domibus includere jubet et iterum incolas comparat ad fortiter resis- tendum. Iterum ad dolum recurrit ; oleum nempe ardens perfundi jussit in Romanos, qui urbem capere conabantnr, qua in re tam felici succes&u gavisus est, ut impetuni repellerent Judaei. Janr autem Vespasianus aggeres altius tolli turresque erigi jussit , unde Judaei a muris prohiberentur. Transfuga porro ei narrat quo perductae essent res Jotapatanorum , et inde animum resumsit : scalas denuo urbi admovere jubet. Frustra jam Judaei fortiter ei resistunt; Titus et Sabinus, ambo duces Vespasiani , primi muros conscendunt , et mox totus in urbem ingreditur exercitus. Mag- ua 58 C M M E N T A T I O na fiut civium clades , multi ex Judaeis vitam , multi libertatem amiserunt, Vehementer in omnes incolas sine discrimine saevitura est; tandemque Vespasianus urbem fun- ditus dirui jussit et castella omnia incendit (i). Romani autem , jubente Vespasiano , omnia per- scrutantes nusquam Josephum invenire poterant. lUe enim^ urbe jam capta, in puteum quendam profundum saltu descenderat , cujus a latere spe- cus araplum disjimctum erat, quod eorum, qui supra erant, ejfugit intuitum. Ibi cum quadragin- ta e praecipuis urbis incolis, per aliquod tempus degit; sed tertio die a muliere quadam proditus est (2). Vespasianus , cujus multum intererat Jo- sephum in suam habere potestatem, ei misit duos legatos, jussos dextras (signum pacis) ei oiferre, hortarique eum ut escenderet. Sed suspiciones quasdam suscepit , donec Vespasianus tertium quen- dam , araicum Josephi , ei raisisset. Hicce raultis verbis laudabat Romanorum erga victos humani- tatem , eique Vespasiani benivolentiam pulcris adeo coloribus depinxit, ut Josephus diutius resistere non posset. Videtur autem hancce suam agen- di ratjonem non plane probare potuisse, quara ob rem religionem et vaticinia vetera et somnia quae (1) Cf. Bell. fud. III. 7. §. 19. sqq. Haecce iri primjs con- fcramiir ut ras a Romauis crudeliter gestae pateant. (2) Cf. Eell. Jad. Iir. B. §. I. L I T £ R A R I A. 59 quae paiilo ante habuerat, adhibuit ut de hac agendi ratione se defenderet. Id saltem nobis videtur effici posse ex iis qnae ipse hac de re narrat et praecipue ex precibus iUis, quas Deo clam obtuht , dicit nempe : kx) eVfiSii to 'loytoi/ CPu^OV OKX(k(T(X.l SojCfT ffO/ T&J KThxVTl fj!,6T£(o->1 §f TfpO? , X. T. A. (1). Cum autem illi qui cum eo erant in puteo eiuii ita agentem viderent, aggressi eum sunt et roga- verunt num lucem adspicere adhuc auderet si ser- vus esset; et minati sunt se gladiis interfecturum eum, ne in manus hostium caderet; Josephus metu percussus illis respondit et multis verbis illis probare conatus est quara stultum imo impium fo» ret , gratiam tibi oblatam non accipere , sed malle interfici: hoc esse nec legibus Dei nec naturae consentaneum. Sed frustra, nam omnes contra eum exasperabantur , et ahi aliunde cum gladiis occurrentes ignaviam ei exprobabant , in eoque erant omnes ut eum e vestigio interficerent, Jo- sephus autem cum minando , tum benigne illos alloquendo, aUisque modis, per aliquod tempus eorum furorem cohibuit , donec ei succurrebat ali- quid callide et feliciter excogitatum. Proposuit enim iis, quoniam omnes mori decretum erat, ut caedes mutuas facerent, sortes autem in sitellam conjicerentur, et ita alter alterum interficeret uti sors (0 Cf. BMl. Jud. III. 8. §. 3. 6o COMMENTAT^O sors id indicaret; is vero qui ultimus esset, se« niojt ipsum occideret. Quod et locum habuit; cumque ipse Josephus ultimus (sive arte quadatn, sive Dei providenuia) cum alio relinqueretur , fa- cile huic persuasit ut Romanis ambo sese trade- rent (i). Cum Josephus ad Vespasianum duceretur , om- nes Romani ad eum videndum confluebant, ducem- que admirabantur quem tanto labore vicerant. Ti- tus magnam clementiam benivolen-tiamque erga eum ostendit ; sed Vespasianus praecepit ut raagna cum cautione custodiretur et eum ad Neronem ducere decrevit. Josephus autem valde timens imperato- ris crudelitatem , iterum suo ingenii acumine usus est. Significavit se cum Vespasiano solo paucis colloqui velle; omnibus praeter Titum et duos amicos remotis, declaravit: se non venire tan- quam hostem Romanorum , sed laetum nuntium Vespasiano, Deum enira se raisisse ut nuntiaret Vespasianum fore imperatorem cum Tito filio. Cum talia dixisset statim quidem ei fidem non tribuebat dux Romanus paulatim vero ad ei cre- dendum inducebatur eumque tandem apud se nia- nere jussit, et , quamvis ei neque custodiam ne- que vincula remitteret, vestimentis eum donavit et benevolentiam ei ostendit (2). Pau- (1) Cf. r.cll. Jiid. 111. 8. §. 4—7- ^) Cf. Bell. Jiid. III. 8. §. 8 , 9. L I T E R A R I A. 6i Paulo post Vespasianus Caesaream profectus est, Josephum secum agens , et quamvis multi ex Ga- lilaeis hujus mortem peterent, tamen ei vitam servavit. Haec aulem omnia locum habuerunt an- no Josephi aetatis tricesimo , p. C. n. LXVIIto. Hierosolymitani cum audivissent quae Jotapatae acciderant, primo putabant Josephum in communi omnium incolarura clade etiam interfectum esse, magnoque eum dolore lugebant. Cum autem dein de ejus vita certiores facti essent » eumque cum Romanis esse , mortemque effugisse rescivissent ac supra captivi fortunam ab hostibus honorari, eodem animo, quo eum mortuum lugebant, viven- tem indignati sunt (i). 10. Josephi res gestae tempore obsidionh Hie- rosol^morum, Caesareae, ubi Josephus a Romanis captiis ser- vabatur, per aliquod tempus mansit; semper a Vespasiano in honore habitus est, quia mirabili modo sese rerum vicissitudinibus accommodare sciebat, et omnia faciebat quae illi grata erant. Imo illius jussu , uxorem duxit captivam , natione (i) Cf. Etll. Jud. III. 9. §. I» 62 C O M M E N T A T I O Jiidaicam (i), quod secundum leges Mosaicas ve- titum erat Sacerdotibus , uti ipse dixit : „ fjt,-^rs SowA^jv jC4>;t' (x,]x(/.Bt,Mrcv ^cifisTv KUTOug tcsxuhv x£ " (2). Quare etiam dein hancce repudiasse videtur. Cum dein Vespasianus in omnibus rebus secun- da fortuna gavisus esset, cum omnia ejus vota explerentur et a militibus et populo Romano Cae- sar creatus esset , tum in memoriam. revocavit ea quae Josephus ei vaticinatus erat; cumque haec omnia videret impleta , ejus filio Tito auctore , Josepho libertatem reddidit (3). Hic imperatorem Alexandriam proficiscentem comitatus est, ibique aliam duxit uxorem. IUinc cum Tito in Judaeam reversus est et obsidioni Hierosolymorum adfuit. Multis et variis rationibus Tito in urbe oppug- nanda profuit (4), Sic , V. g. antequam impetum in urbem facere inciperet, cum incolas ad deditionem hortari vellet , misit Josephum qui patria lingua Hierosolymitanis verba faeeret, fore existimans ut hommem genti- lem potius quam alium audire vellent. Hic ergo curans ut in loco staret unde audiri posset, et ubi sagittae eum attingere non possent , orationem ad (1) Cf. Jos. iH vita §. 75. (2) Cf. Lev. XXI. e: Anc.TII. zi. §. 2. (3) Cf, Eell. Jud. IV. lo. §. 7. (4) Cf. Jos. 111 vi:a §. 75, L I T E R A R I A. 63 ad eos habuit (i), qua orabat: „ ut incolae sibi- met et populo parcerent, Romanisque se trade- rent. *' Sed eum ita suadentera multi e muro irridebant, alii conviciis excipiebant, et nonnuUi jaculis petebant. Ille tamen in illos liortando pro- gressus est, iisque probare studuit esse Dei vo- luntatem illos Romanos agnoscere dominos; ex gentis liistoria demonstrabat stultitiam eorum qui Dei voluntati sese opponunt, imo eos lacrymis obsecrabat ut dictis obedirent Romanisque se tra* derent. Ita autem populus per ipsius verba com- movebatur ut multi ad Titum transfugerent; se- ditionis tamen auctores a consilio et proposito non destiterunt (2). Paulo post hanc orationem habitam , mortem trium suorum fratrum luxit Josephus. Simon enim, princeps aliquis ex Zelotis, patrem Josephi Mat- thiam ejusque filios metuit, et hanc ob causam omnes ad mortem damnavit. Infelix pater tanquam gratiam precabatur ut primus mortem subire sibi concederetur, quia filios suos necari non posset videre ; sed cmdelissimus iste id recusavit et , postquam filios tres, praesente patre, jugulari jus- sisset, hujus vitae pepercit infelicissimae , sed ta- men eum inclusum cum uxore servavit et per praeconem denuntiavit, ne quis in civitate cum eo O' (O Cf. Bell. Jud. V. 9. §. (a) Cf. Bcll. Jud. V. 9. f. 4. 10. §, I. 64 C M M E N T A T I co vel colloqueretur , vel ad cum veniret , metu scilicet proditionis. Ne cuiquam tanta crudelitas mira videatur, nam historia a Josepho nobis tradita de vastatione Hie» rosolymorum est veluti spectaculum atrocissimo- rum tara ab Judaeis quam a Roraanis commisso- rum (i). Josephus autem, qui non cessabat obsessos ad deditionem hortari, cum urbis muros circumiret, vulneratus est lapidis ictu , ita ut vertigine cor- reptus caderet. Tunc nonnulli egressi ex urbe eum secum ducerc conati sunt, et certo illud ef- fecissent nisi milites nonnulli Romani advenissent, qui Josephum sustulerunt. In urbe autem rumor ejus mortis spargebatur et ad parentes in carcere pervenit; ita ut huncce etiam fihum tanquam in- terfectum lugerent, et mater lacrymas fundens clamaret : „ hic ergo est fructus meae foecundi- tatis, ut mihi ne sepehre quidem filium liceat , a quo sepeliri speraveram. " Josephus tamen ex vulnere cito convaluit, et non desivit hortari populum ut sibi fidera haberet urberaque trade- ret (2). Conditio autera in qua Josephus , durante ob- sidione, versabatur, non facilis fuit ; ab una parte enim Judaei omnibus modis id egerunt, ut in po- . CO Cf. Bell. Jiid. V. 13. §. I. (^c) Cf. Bell. Jud. V. 1 3. §• 3. L I T E R A R I A. 6$ potestatem suam eum redigerent, eumque suppli- cio adficerent; sed ab alia parte Romani, quo- ties cladem acciperent , Josepho illud imputave- runt, ac si ex ejus proditione accidisset, quoniam nuUam ei fidem habebant; tum semper imperato- rem appellabant eumque obsecrabant, ut poenas de Josepho caperet. Sed Titus , qui belli vicis- situdines nunc secundas , nunc adversas , non ad- scribebat Josepho, qui sibi jam tanta fidei signa et testimonia praebuerat, militum furorem et viam semper mitigabat eumque in honore habere perge- bat. Josephus etiam iia ei profuit , ut , cum post praelia horrenda, pugnasque acerrimas tandem urbs caperetur, a Tito potestatem acceperit eli- gendi ex praeda quicquid vellet. Rogavit tiinc nullam divitiarum , argenti aurive copiam , sed Codicem librorum sacrorum , qui in urbe inveni- retur, cujus ei usus dein certe magnus fuit (i). Parentes ejus in urbe capta sine dubio mortem in- venerunt , nuUa saltem eorum fit mentio , sed quum adhuc viventem invenisset inter captivos unum ex fratribus , a Tito hujiis libertatem peti- vic simulque amicorum quinquaginta: quod non modo lubenter ei permisit Romaniis sed et ei con- cessit potestatem in templum ingrediendi , in quo inclusa erat magna captivarum mulierum et puero- rum multitudo, ibique quotquot inveriircc amico- rum et familiarium , hosce" omnes liberaridi ; qai- bus (l) Conf. in vita §. 75. et infra cap. I!. hujus commentationis §. 6. HOEV. j^ SG COMMENTATIO bus auditis Josephus statim ad templam profectus est et circiter centuni et nonaginta captivis liber- latem reddidit , iisque pristinum fortunarum sta- tum restituit. Paulo post , a Tito missus in vi- cum quendam , cui nomen Thecoa (i), ad exse- quendum mandatum quoddam , reversus multos vi- dit crucibus affixos et inter hos tres ex pristinis amicis. Anirao doluit et quam citissime ad Titum occurrit, lacrymasque fundens, rem uti erat nar- ravit ; statim Titus eos detrahere jussit , et omni cum diligentia eorum curationi prospicere, ita ut quidem duo , dura curarentur , aninmm efflarent, tertius vero in vita servatus sit, Ita Josephus quantum potuit infelicibus civibus profuit. %. II. Josephi fata Romae usquc ad ejus mortem. Titus Josepho pro agris quae in confiniis Hie- rosoiymorum habuerat , quaeque paene omnia erant devastata , alia reddidit; multaque ei alia amici- tiae benivolentiaeque signa praebuit. Postquam res in Judaea turbatas coraposuerat , Romam pro- fecturus eum navigationis socium assumsit. Cum , post faustum et prosperum iter Roraam v^nissent, Vespasianus etiamnum eum in honore ha- •' ;) Cf. in vica §. 75» L I T E R A R I A. 6i habuit quod patet in primis ex eo quod eum aedificio quodam donavit, quod ipse, antequam Caesar creatus esset, habitaverat. Porro ei civis Romani jura concessit annuumque reditum assig- navit (i). Uti vulgo evenit , Josephus multa perpassus est ab iis qui ejus fortunae et prosperitati inviderent. Sic, V. g. Jonathas, unus ex iis, qui maxime pro libertate pugnaverunt et, postquam ex Judaea fugisset Cyrenes seditionem moverat (a) , adversa fortuna usus, captivus ad imperatorem missus est. Cum Vespasianus eum interrogasset , declaravit Jo- sephum arnia et pecuniam ei suppeditasse et insu- per esse seditionis auctorem. Cum autem res bene esset inquisita , patebat Jonaihan mentitura fuisse, quare capitis damnatus est. Multae fuerunt dein etiam accusationes eorum qui ei invidebant, at semper ex omnibus sospes evasit (3). Huc usque tamen matrimonio non felici junc" tus fuerat. Uti supra vidimus (4) Caesareae captivam uxorem duxerat, quam vero dein rursus amiserat. Quum autem Alexandriae esset cum Vespasiano, duxit aliam quam diu habuit, et ex qua tres genuit filios, quorum duo paulo post diem O) Cf. Jos. in vita, §. ?6. (2) V. Bell. Jud. VII. 1 1. §. !• Cs) Cf. in vita, §. 76. C4) Cf. §. 10. pag. 61. E 2 63 C O M M E N T A T I O diem obierunt , sed unus, quem Hyrcanuni appe"- laverat , diutius vixit. Cum vero etiam haecce uxor , ob ejus mores , parum ei placeret , ab hacce iterum divortium fecit, duxitque paulo post aliam , quae quidem in Creta habitabat , sed ge- nere eratjudaea, parentibus nobilissimis nata et omnium in ea regionc splendidissimis. Cum ea vitara diu felicera vixit , et ex ea duos filios pro- genuit , Justum , natu majorem , et Simonera , cognomine Agrippam (i). Hisce diebus tranquillis incepit scribere sua ope- ra, et qnidem primo libros de bello Judaico lin gua Hebraica , cujus dein versio Graeca etiam in lucem prodiit (a). Hocce opus Vespasiano ejus- que filio Tito dedicavit et obtulit , qui illud lu- benter acceperunt et in bibliotheca sua posuerunt, imo Titus illud , decreto a se ipso subsignato , jussit vulgari , et rex Agrippa septuaginta epistoHs ad Josephimi scriptis ei benivolentiam suam testa. tus est (3). Ceterum, uti Eusebius narrat , in ejus honorera lianc ob causam. Romae statua est erecta (4). Paulo post scripsit libros viginti An- ti- (i) Cf. in vita §.76. (2) Cf. Jos. Bell. Jud. in prooemio. (S) Josephus in vita hacc habet: uffTS %afiaf«5 t}? £XV~ roxi X^ipt , t3j ^t^yia Siffioffisvscr^xt , Trpo^srK^sv, Difficilis hicce locus explicatii est, sed eodera eum sensu accipio ac J, A. Fabricius, in Cibl. Graec. lib. 4. c, 6. (4) Cf. Eusebius, Hist, Ecc!. I. I. 12. L I T E R A R I A. 6^ tiquitatum, quibus narrat historiam Israelitarum , inde a creatione mundi usque ad finein belli Ro- manorum contra Judaeos (i). Cum autem hocce opus scriberet Vespaslanus mor- tuus est, ejusque filius Titus ei successii: et Jose- phum eodem honore habuit ac pater. Hujus etiam successorDomitianus benivolentiam suam seraper ei ostendit, imo honoribus eum et dignitate auxit; namque accusatores ejus quos etiamnum habebat, supplicio adfecit, imo servum quendam, qui antea ejus pueros instituerat et eum criminis cujusdam false accusaverat, puniri jussit. Maximum autem documentum amicitiae ei praebuit , cum ei tribu- torum dederit immunitatem, quod attinet ad agros quos Josephus in Judaea habebat ; hoc enim ei qui acceperit honorificentissimum censebatur. In primis etiam Caesaris uxor Domitia valde eum diligit , omnibusque modis ei suam benevolentiam ostendit. Hoc fere tempore descripsit suas res gestas in •Galilaea , in quo opere diversas accusationes , quae sibi imputabantur, refutare studet. Porro etiam cdidit duos hbros contra Apionem , qui ex fon- CO Ant. VII. 14. §. 7. legimus divisionem aliquam mansisse «;CP» T)J? VviiASfov yji^epai;. Kx hisce videri potest Josephum scripsisse Antiquitatura lihros ante Hierosolyraa diruta , quia 'postea talis divisio iion diu vigcbat. Sed rite haeccc refutata sunt ab Haverkampio, 1, 1. nota z. 7© COMMENTATIO fontibus gentiliuin historiam et ingenii descriptio- nem Judaeorum efFecerat , qua multa iis false im- putabantur. Nonnulla etlara alia scripsit; cumque philosophiae in primis Graecae et Neoplatonicae , quae tunc temporis vigebat , sese applicare inci- peret, etiam hac de re scribere in animo ei fuit, cum mors eum impedivit. Quamvis enim certum quo obierit tempus ignoremus, hoc tamen constat eum anno aetatis LVlt» tandem finem hbris An- tiquitatum im.posuisse, et anno LVIpo nil amplius de eo invenimus , ita ut tunc videatur diem su- premum obiisse (i). Multi semper fuerunt viri docti qui Josephum valde vituperaverint eumque nequissimum habue- rint hominem ; multi vero etiam qui eum laudibus maximis extulerint nihilque mali , nihil vitupera- tione digni in eo invenire potuerint (a). Multum ab ambabus partibus nostra opinio difFert, quam paucis verbis indicabimus. Nemo certe negare poterit Josepho fuisse inge- nium sagacissimum , seroper enim hcc ostendit, Quando eum Galilaeae praefectum adspicimus om- nia quae facienda erant efFecit, quamvis ei impe- dlmenta obstarent maxima. Johannis fraudes et fallacias omnis generis , quibus saepe in conditio- nem (i) Cf. vita in fine. (2) Cf. inter alios Baronius, Salianus, Possevinus; iteraque Scaliger, Casaubonus, Ictigius, alii. L I T E R A R I A. 71 nem pervenit difficillimam , mirabili modo evita- vit , eique noniimTiquam par pari retulit. Quan- do in periculis versabatur maximis , quando po* puli seditiosi furor , aut hostium irascentium co- namina ei minabantur, ingenii acumen eum fere semper servavit. Animi pracsentia ei numquam defuit; sic cura in raaximo vitae periculo versare- tur, Jotapata e. g. diruta , cum jam mortem quasi ante oculos haberet, et nil eum videretur posse servare, tunc dolus , quem subito excogicaverat , e periculo eum vindicavit. Cum captivus esset Vespasiani statira eum ad se adstringerc sciebat laudibus euni efferens , gloriamque futuram ei praedicens. Sic ergo in tota ejus vita ubique hu« jus ingenii sagacitatis indicia invenimus. Virtus bellica vero non ita in eo laudanda vi- detur. Saepe enim pugnam evitare conatus est , imo , Jotapata obsessa , cives suos militesque re- linquere studuit et fuga salutem quaerere voluit: quamvis fatendum est illum dein fortiter egisse virtutemque non exiguam ostendisse. Sic etiam non semper fuit fide incorrupta et strategemati- bus doloque abusus est , ita ut animus non aeque ejSL laude dignus videatur ac mens et ingenium. Filius tamen fuit bonus, parentes diligens pioque amore colens, quod luculenter patet ex omnibus loeis , quibus de patre yel matre loquitur. Quisque qui hanc vitae Josephi descriptionem inspicit, statim profecto sentiet ei fuisse mukas vitae 7a COMMENTATIO vitae opportunitates quibus ad conscribendara pa- triae suae historiam idoneus fuit ; inquiramus haecce paulo accuratius Capite, quod sequitur, altero. C A P U T II. QUATENUS FLAVIUS JOSEPHUS PER VITAE OP- PORTUNITATES AD CONSCRIBENDAM HIS- TORIAM ATQUE ANTIQUITATEM He- BRAICAM IDONEUS FUERIT ? %, I. Conspectus brevissimus conditionis litterarum eruditionisque Judaeorum Palaestinen* sium tempore Josephi. Ut hocce caput rite ad finem perducere pos- simus nos antea breviter delineare oportet , quae- nam fuerit Josephi aetate conditio eruditionis et litterarura populi ad quem hicce pertinebat: cives enim apud quos educatus est et habitavit et egit, raagnam profecto habuerunt vim in totum ejus animura , omnemque cogitandi rationem , tempus- que L I T E R A R I A. 73 <^ue qiiQ vixit multum etiam Valebat ad eum for- mandum et instituendum. Tempore quo Israelitae e.x Aegypto in Palaesti- nam occupandam et liabitandam ducebantur, Dei fuit consilium et propositum unam gentem con> stituendi , quae eum rite coleret , ejusque cultum per omnem terrarum orbem deinde spargeret. Huic genti ergo sejunctione opus erat ab aliis populis , nam commercio cum hisce orto , indoles peculiaris, quo ipsi opus erat, prorsus interiisset. HiHC in primis orta est superbia illa , quae maxi- me etiam post Maccabacorum tempora augebatur €t qua , tam origine, ab Abrahamo ducta , quara legedivina, sese efFerebant. Deinde vero quum alios populos agnoscere deberent dominos , com- mercium cum hisce habentes , sponte quidem et quasi nolentes volentes horum nonnulla instituta aut mores aut alia negotia accipiebant, sed sem- per tamen superbia ista valde etiam vigebat. Hinc fere nulli iis innotuerunt scriptores aut viri docti extranei, sed solos suos habuerunt et coluerunt, alios plane spernentes; hinc cultus, scientiae et artes minores erant , saltem si cum iis Graecorum et Romanorum comparentur , quaravis religio , multis nominibus , purior et magis laudanda sit quam omnium aliarum gentium. Quos autern ha- buerunt scriptores pauci sunt, etiamsi Josephi tem. pore plures videntur fuisse libri etiam historici, quam nos nunc habemus et qui incendio templi ur- 74 COMMENTATIO urbisque perierunt. Nara quamvis ipse Josephus dicit (i): ou yocp iJ!,upiix.2sg (SsfSKluv sIj) 'irxp' ^[mv ^ d(Ttjf/,(puvuv Koc) (ixxof^ivav , ^vo Sf fjiovx irpoq roTg sIkoiji (Si(2?^ix, roij TrxvTog sxovrx xpovov rviv uvxypx' ve- (0 Cf. Jos. in Ap. II. 21, 23. — J. H. Pareau, Ant. Hebr. p. 102. sqq. — In primis Jos. in Ap, h §. lo. CO Cf. Bell. Jiid. III. S. S. 3. 8o C O M M E N T A T I O veniens n^^y nempe aequhatis sive benigniiatis, IT T ; justitiae et pietatis. Invenimus dein etiam exemplum honoris , quo apud populum gaudebat , cum legimus eura fuisse inimicum Simonis viri crudelissimi et nequissimi , et iv TcJ"? iMx,XiTTX t5 S-,J(C«(5j TrKTTo? xx) rlfAiog (l). Et, uti vidimus Cap. I. §. i. summas calamita* tes raente solida firmoque animo sustulit. Fuit igitur vir eximius ; et mater , de qua etiam non- nuUa habet Josephus in Bell. Jud. V. 13. §. 3. eadem laude digna videtur. Parentes autera , qui tantam habent vira in liberos edncandos et insti- tuendos, quura ei fuerint probi, concludendum videtur illos omni modo studuisse ut animum filii bene informarent, mentemque rite excolerent. Hoc autera iis qui in Palaestina vivebant maxirai fuit momenti, quia Scholae publicae, in quibus pueri cujuscunque conditionis instituerentur , nunquam Hebraeis fuisse reperiuntur (a). Peculiare enim quoddara consilium habuerunt illae Scholae de qui- bus locuti sumus Cap. II. §. i. Num forte quis dubitat an Josepho illud pro» fuerit, probos illum habuisse parentes? Ponamus ei fuisse patrem improbura , matreraque pravam, quibus nulla erat cura filiorum , qui quaravis bona possiderent perquam multa, divitiis modo uteren- tur (0 Cf. Bell. Jud. V, 13. §. I. C2) Cf. J. H. Tareau, 1. 1. p. 446. L I T E R A R I A. 8i tur ad sibi vitae commoda dulciaque comparanda, sed qui pueros negligerent, iisque exemplum prae* berent pessimiim : nura Josephus tum umquara tara probus tamque generosus evasisset, qualis fuit, etiamsi eximiis animi dotibus instructus , ge- nereque natus esset fortunarum splendore conspi- cuo ? Nam pauca raodo exstant exempla hominum , qui, in juventute neglecti, postea tamen egregii dignique laude facti sunt. — Josephus ergo opti- mo natus est loco, ita ut recte posset institui et educationem accipere omnibus numeris absolu- tam , quibus omnibus tandera is exstaret, qui , multis animi mentisque dotibus praeditus , aliquan- do patriae historiam , rite pulcreque narratam , posteris , imo toti orbi terrarum relinqueret. S. 3. Dc Josephi educatiom. Postquam explicavimus Josephum , temporis quo vixit ratione habita , felici conditione , faustisque ominibus natum esse, inquirendura ulterius vide- tur quomodo usus sit opportunitatibus quas ha- bebat, vel potius quomodo educatus sit. Quid enim majorem habet vim in omnem hominis in- formationem, quid magis totura ejus animum , mentem adeo et indolem magis adficere debet, HOEV. F quid 8-ft C O M M E N T A T I O quid magis ei noceie vel prodesse potest, quam ipsa illa educatio? namque Quo semel esi itr.btita recetis , servabit odorem Testa diu (i). Verissime etiam Socrates, summus philosophus, ilkid ostendit ubi dicit : uti equi optimae indolis , utilissimi fiunt, quando a teneris exercentur et frenis cohibentur, sin vero miniis , nuUius usus ; sic etiam homo, quando bene educatur riteque docetur , optimus , sed si negligitur , perditus fit (2). Josephus qui a natura optimis animi mentisque dotibus erat praeditus , prima aetate a matre edu- catus est , sicut mos erat in Oriente , et quinque annos natus in patris pervenit tutelam (3). Pa- rentibus ilUs optimis educatio filii carissimi quam maxime cordi fuit. Ipsi ei Jehovam Optimum Maxi- Qium ante oculos posuerunt, eumque docuerunt quomodo huncce omnium reriim creatarum auc- torem et fautorem rite coleret et vere timeret. Legum Mosaicarum notiiia ab iis imbuebatur , multumque in litteris proficiebat , sicuti aliis antecellcret memoria et rerum intelligentia (4). Eiim scholas illas, de quibus diximus C. II. §. i. fre- CO Horatii Epist. I. 3. vs, 70. (2) Xenophoti. Riem. IV. 3. (3) Cf. J. H. Pareau, Ant. Hebr. p. 445. sq. C^) Cr. C5p. I. §. I. pag. II. L I T E R A R I A. 83 frequentasse liiculenter patet ex eo quod de semet ipse narrat, quotidie ad illuni venire doctores, virosque eruditos , qui eum quaerendo de lege exercerent (i). Ab illis sine dubio dialecti He- braeae cognitione imbutus est; hancce enim in illis scholis docuerunt ; cumque ob summam di- ligentiam , intelligentiamque nomen satis magnum adeptus esset, quid magis verosimile est quam illum satis peritum fuisse hujus linguae, ita ut postea ipsas V. F. fontes posset inquirere , neque ei opus esset ad versiones confugere. Igitur quod nonnulli dicunt eum in Antiquitatrm libris con- scribendis modo usum esse versione Alexandri- na (2) , hoc jam a priori nobis minus probandum videtur; cumque vir eximius J. A. Ernesti, in Opusc. Crit. et Phil. p. 365. sqq. ahique (3), certis argumentis contrariura probaverint, horum sententiae lubenter favemus. Ita autem satis accurata linguae Hebraeae cogni- tione praeditus , aliisque scientiis , peritus cetero- quin bonarum litterarum, eligere debuit inter tres sectas quae tunc temporis vigebant. Hoc tamen non fecit inconsulto et sine sera meditatione , ve- rum (i) Cf. Jos. in vita §. 2. (2) V, G. Spittler , de usu versionis Alexaiidrinae apud Jo- sephum, Cott. 1779. — Scharfenberg , de Josephi et versionis Alexandrinae consensu , Lips. 178C. fs) Cf. J. D. Michaelis, Orientalisthe und Exegetische Bi- hUothek, t. 5. p. 231, sqq. t. 7. p. 189. sqq. F 2 84 C M M E N T A T I O nim cmnes pvimo imquisivit, postea auiem elegit. Cum Cap. I. §. I. diximus eum plane atque jam statim Sadduceovum opiniones vespuisse, liae ideo in eum nullam liabuerunt vim , majorem vero Essaeorum , in quorum placita diu inquisivit. Pri- mo is>itur explicandum videtur quid ex horum doctrina accipere potuerit , quidque re vera acce- perit (i). A pugna , quae exstabat inter partes diversas Tlieo- logorum et politicorum tunc temporis , nonnulli sese sejunxerunt vitamque egerunt tranquillam , sive inter sese conjuncti, sive ab aliis separati, divi- tias contemnentes et bonorum communione uten- tes. Hi Essaei dicebantur. Agriculturam , artes- que diversas exercebant et pvaesertim in naturam inquirebant ; viresque , quae plantis , lapidibus aliisque vebus insunt explorabant; itaque multa medicamenta excogitabant. In primis autem in hisce rebus se duci credebant immediate auxilio quodara Divino, ita ut Theosophia quaedam inter illos (O De Essaeis V. Jos. Ant. XVIII. i. §. 5. Bell. Jud. II. §. 2 — 15. — Cf. Philo in libro, guod ernnis probus liber, Quamvis Philo in omiiibus cum Josepho uon consensit, nos- ter tamen majorem lioc loco habet auctoritatem quam ille, quia mehores ei fuerunt occasiones cognoscendi hancce sec- tam, quam quidem Philoni. Conf. A Neander, in yllg. Ge- schichte, der Cliristl. Rel. und Kirche , Isten B. Iste Abth. p. 58. sqq. A. Gfrorer, Philo, uitd di* Altxendr. Theosopkit ^ £ th, p. 299. sqq. L I T E R A R I A. §-5 illos viguisse videatur, unde etiam nonnulli eorura jftctabant se praeditos esse propheticis quibusdam donis, V. g. futura pernoscendi, etc. Legem Mo- saicam prophetarumque scripta et traditiones sanc- tas habebant, et illas magna cum cura explora- bant ; animum immortalem esse credebant , et praemia et poenas post hancce vitam exspectabant ; hinc virtutem colebant, et in calamitatibus vitae, raiseriisque maximis, eximiam saepe animi con- stantiam, adeo fortitudinem osrendebant. Omnia Deo relinquenda esse statuebant, nullamque ho- minibus liberam voluntatera adscribebant ; et quam- vis majus quid spectavisse videntur, quara caeri- monias illas infinitas , ritusque diversos, et religio- nem quandara internara veramque virtutem quae- sivisse, haec omnia tamen conjuncta fuerunt cura illa theosophia, cui propositura erat illud inda- gare quod hominum ingenio occultum erat; et hinc omnis eorum doctrina in vana somnia abiit , in vitam asceticara et superstitionera adeo inanem. Josephus per tres annos hasce Essaeorura sen- tentias perscrutatus est; si vero ei placuissent , semperque iis favisset, si theosophiara eara cal- luisset et in vita ascetica , in somniis illis inani- bus vitara degisset, tum certe numquam exstitissct talis, qualis re vera fuit. Quid quaeso magis hlstoriae nocet , quara philosophia illa falsa, quae in omnibus mira invenit , quae non in rerura cau- sas et cifectus inquirit, sed omnia decreto certo. B6 C O M M E N T A T 1 ve\ qnasi fato cuidam coeco adscribit, verbo quatn Theosophia ea. At non ita Joseplius; majora enim emolumenta quam detrimenta ei attulit in- quisitio in Essaeorum opiniones. Nam ei in de- serto degenti optima fuit occasio Mosis propheta- rumque scripta scrutandi , cum Banus ille, de quo ceteroquin nil scimus (cf, Cap. I. §. i.), sed qui sine dubio fuit vir eruditissimus , quia ex tot aliis a Joseplio ejusque parentibus eligebatur , ei in hisce scriptis intelligendis , praeceptor ei fuerit egregius; et quamvis hic et illic in ejus operibus luijus Theosophiae vestigia invenimus, fatendura tamen est, haec non raagno esse numero, quae- que, eo nolente volente, in ejus animum sese ob- trudisse videntur (i). Ita autem Sadduceorum , Essaeorumque placitis relictis ad Pharisaeos sese convertit. Et nulla sa- ne sectarum inter Judaeos vigentium ei magis pro- desse potuit quam haecce, Quamvis enira multi inter eos fuerunt simulatores, vttokpitixI , uti in N. T. verissime dicuntur, omnes tamen non ita; et ceteroquin ex pravissimis rebus optima certe est eligenda. Non etiam hic loquimur de morali eorum conditione , sed videndum est, quatenus eorum placita et instituta , ad historici mentem ani- mumque informandum, profuerint. Cum Ci)Josephus, V, g. credit, vel saltem creclere simulat, Essaeos seque etiam futura posse pernoscere , v. g. Bell. Jud. III. 3. J. 9. sqq. ct somniis multum tribuit. Cf. vits, §. 42. L I T E R A R I A. sj Cum Essaei omnia Deo sive Fato adscriberent, voluntatemque hominum liberam tollerenc, Sad- ducaei vero omnem Dei providentiam negarent , Pharisaei non ita, sed , media inter utrosque via procedentes , dicebant a Deo omnia fieri , et ho- minis vohintatem non privabant a vi, ipsa a se pendente (i). Hi ergo homines non uti machinas sed tanquam libere cogitantes et agentes contem- plabantur et quis neget hofc in historicum summam habere vim et efficacitatem ; tunc enim res gestas aliter homo ccntemplatur; in causas inquirit, cur homines sic vel aliter egerint , cur haec vel illa acciderint ; ad temporum et locorum rationem ani- madvertit, et quamvis Divinara naturam agnos- cit, quae omnes res gestas, hominumque facta , providentia sua moderatur, causas tamen nacurales indagare conatur, easque , ubi adsunt, recte ani- madvertit, verbo pragmatico modo narrat et de- scribit. Pharisaeis etiam propria erat interpretandi ratio quaedam in verbis quidem serviliter haerens, ita ut leges Mosaicas quidem omni vigore et himine saepe privaret, attamen historico multo minus noxia, quam illa plane opposita ratio, quae non proprium proximumque verborura sensum specra- ret, sed remotura quendam et figuratum, sive aJ/e- CO Cff. de Pharisaeis Jos. Ant. Xllli lo. §. 5. sg. XVIfl. I. S. 3. Bell. Jud. 11. 8. §. 14. Euangelistae , passim. - 88 COMMENTATIO alkgoncum^ quem ideo in libros sacros transfe- rebant, ut ex iis philosophiae exterae placita eruerent (i). Quisque facile intelligit primam agendi rationem , quamvis non probandam , tamen huicce longe praestare. Per illam enim sensus , quos modo velis , in scripta inducuntur , et ita historiae quasi ex fontibus erutae narrantur, quae numquara in iis fuerunt. Per illam quidem nonnum- quam res gestae perverse proponuntur , at vel sic tamen haud narrantur quae numquam locum ha- buerunt (2). Sic , e. g. Philo , qui allegoricam eam rationem secutus est , omnes res mirabili modo confundit et explicat, ita quidem ut saepe risum tenere vix possimus. Exempla proferri pos- sunt permulta, imo fere ubique in ejus operibus inveniuntur (3). Cum autem Essaei etiam illam haberent interpretandi rationem nonnumquam hu- jusce rei vestigia apud Josephum invenimus (4), Pharisaeis porro , qui maximam habebant auc- toritatem apud plebem (5) , multae erant traditio- nes (i) Cf. Pareau, Inst. Interpr. V. T. Prol. §. 2. 11°. 6, 7. (2) Exerapla interpretandi rationis Pharisaeis usitatae extant apud Josephum, v. g. Ant. 1. i. de Caino, Ant. XII. 13. etc passim. Q3) Exempla prostant in libro, de nominum viutatione , IV. S3o. Mong. I, 559. in libro quis rtrum divinarnm haeres sit, IV. JS4. Mang. I. 513. — In yita Abrahami , V. 246—^50. etc. (4) Exempla nonnulla proponit GfrSrer. 1. 1, p. $56. sqq. <5) Cf. Ant. XUI. 10. §. s. L I T E R A R I A. 89 nes ore tatummcdo acceptae scriptoque haud man- dataeCi), atque hasce in Schoh's docebant, et Quamvis multa ex aliis Orientahum placitis cura hisce essent conjuncta et commixta , quae in con- cordiam redigere conabantur cum S. S. libris , niagis tamen illud profuisse Josepho quam nocuis' se videtur. Potuit enim in ea inquirere quaeque bona et vera ei videbantur servavit , aliaque ne- glexit; mentisque judicio utens multa nobis reli. quit, quae sine dubio periissent , nisi haec e Pharisaeorum placitis hausta narravisset. Haecce autem sufficiant ad inteUigendum quid Josephus a Pharisaeis acceperit, et quo modo haec ce secta ei profuerit. Cum ergo in nonnullis locis, uti adnotavit de Wette, Pharisaeos magis quam par est laudet , hoc detrimentum si cum emolumentis aliis comparetur, minoris videtur esse momenti (2). Ex hisce ergo quae diximus hac S. luculentcr patet Josephi educationem maxime fuisse idoneam ad facultates a natura ipsi tributas rite excolendas et bene instituendas , ita ut op. portunitates vitae, quas huc usque habuit, aptis- simae ad historiae scriptorem recte informandum esse videantur. CO Cf. Ant. XIII. 10. i. 6. (2) Cf. dc Wettc, Dugm. S' 4. 90 COMMENTATIO De yosepM in urhem Romam itinere, Iri tota antiquitate tara apud Romanos quani apud Graecos ■, invenimus viros magnos in primis historicos , qui , vel ad mentem excolendam , ani- mumque informandum, vel ad accuratam rerum, de quibus aliquando scripturi sunt, notitiam sibi comparandam , itinera susceperunt. Sic Herodo- tus , vere cognominatus liistoriae pater , iter fecit in Graeciam , Aegyptura , ut omnes res accuratius cognosceret. Polybius in Aegyptum , Galliam , Hispaniara , Africam et Asiam minorem profectus est. Diodorus Siculus per magnam Europae, Asiae et Aegypti parteni iter fecit , aliique alia susce- perunt itinera. Et sane remotis illis temporibus, viris doctis quam maxime opus erat talibus itine- ribusj sic enim iis innotuerunt instituta et niores aliarura gentium , poetae , historici , oratores alii- que. Sic eorura manuscripta sibi comparabant, et in patriam secum ferebant, ut ibi ea scrutari possent. Paucae enim ceteroquin erant occasiones, quibus horura notitiara sibi acquirerent , quia , quamvis coramerciura satis raagnura Romanis es- set Graecisque cum aliis populis , peregrinantium taraen narrationes fabulis multis erant repletae et om- L I T E R A R I A. 91 omnis communicationis via inter viros doctos con- stabat in arte scribendi. Quum autem Judaeis mulio minus esset com- mercium cum aliis populis , quum nuUos fere cognoscerent scriptores extraneos , alios parvi aes- timantes, aliorumque mores et instituta spernen- tes, illi sane eorum , qui gentis suae historiam aliquando aliis narraret, opus fuit cognitione alio- rum scriptorum et institutorura (i). Ponamus , V, g. aliquem , qui , uti Josephus , omnium pa- triae morum et institutorum esset peritissiraus , qui totam ejus historiam perscrutatus esset, ejus- que antiquitates et alias res scitu dignas cognos- ceret, verbo qui uniis esset oranium aequalium «ruditissimus ; sed qui semper in patria mansis- set; cui tantummodo ea quae ibi exstarent, es- sent nota, qui vero caetera omnia ignoraret; talis certe numquam patriae historiam extraneis ita nar- rare potuisset, ut hi eum intelligerent. Quomodo quaeso, quae Judaeis propria erant explicaret, ita ut alii ea caperent , si nil eorum ei innotuerit , quibuscum ea comparare, si nullos eorum mores cognoverit, per quos propriis sui populi moribus lucem afferre posset ; imo cum ipse nesciat , quid alii intelhgere possint , quid vero minus ; hinc saepe explicat, quae nuUa explicatione indigent , ne- (i) Cf. Cap. II. §. r. et in primis J. A. Ernesti, opusc. philol. et Crit, p. 408, sqq. 92 COMMENTATIO negligit vero saepissirae ea quae nullo modo ab aliis inielligi possunt. Josepho autem contigit Romam adire , Romam , urbem totius orbis terrarum primariam , quara fe- re omnes populi dominum agnoscebant; Romam, ubi tot viri eximii floruerant , multique etiamnum vigebant, ubi non modo Latinorum sed etiam Graecorum opera legebantur et inrelligebantur. — Quamvis enim aurea illa aetas non araplius ibi floreret , quaravis M. Tullii Ciceronis eloqentia, et Horatii , Virgiliique carmina dulcissiraa et tot aliorum amplius ibi non audirentur, magna tamen etiaranum erat araor litterarum veraeque eruditio- nis. At vero non venit modo Romara , sed et ibi in gratia fuit cura Poppea , Neronis uxore , quae, quaravis minus virtuce candidoque animo excelleret, mulcis tamen mentis dotibus conspicua erat, multumque ei profuit (i). Sic enim ei adi- tus ad omnes res patuit in urbe Roma memora- biles , quae numero multae ibi aderant: sic Bi- bliothecam magnam ab Augusto, paulo ante, in templo Apollinis coUectara , theatrura pulcherri- mura , ab imperatore in Marcelli raemoriam con- ditum , teniplum splendissimura Pancheon ^2), tot- que aUa urbis Romae ornaraenta contemplatus est, quae (O Cff. Tacitus, Ann. XIV. 60—64. Suetonius, in vita ri;eronis, 35. (2) Cf. Suct. in vita Octav. Aiig. 29. Virg. Aen. Vl.vs.673. L I T E R A R 1 A. 93 qiiae omnia apta erant ad pulchri, bonique sen- suin, in juvene augendiim et incitandiun. Seneca, praestantissimus ille philosophus nec minor poli- ticus et poeta , qui etianinum in honore erat apud Neronem , ei sine dubio innotuit , aliorumque magnorum virorum consuetudine usus est: Grae- cas litteras addiscere incepit, cumque optimorum hujus populi operum manuscripta sibi comparas- set, occasio ei fuit, deinde in hasce litteras ma- gis incumbendi, ita ut illa exempla optima , pul- cherrimaque imitaretur. Forte erunt qui dicant, non multum Josepho profuisse hocce iter Romam, quia et dein eo ve- nit , diuque ibi mansit ; tum autem illum per ni- mis breve temporis spatium ibi adfuissa, quara ut ei aliquo modo illud prodesse potuisset? Ad hoc- ce refutandum sufficiet monuisse, in juventute ani» mos facilius tangi bonis vel pravis adfectibus , men- tem aptiorem esse ad cognitiones utiles sibi compa- randas, verbo hominem nonnumquam ita manere, qualis in juventute informatus est(i). — Quum igi- tur Josephum juvenem jam delectarent ea quae bona erant etiam extra patriam , cum scriptores extra- neos Graecos Romanosque cognoscere inceperit, cumque hisce studiis fuerit deditus , sensimque animus et mens secundum haecce exempla infor- raabantur, et ipse dein ea veluti sponte secutus est. Ad haecce studia juvenili aetate incepta , sem- (i) Cf. pag. S2. Ijujus comment» 94 C O M M E N T A T I semper dein sese in priiris adpliciiit ; maxime vero eo tempore, quum , post aliqiios annos tur- barum et motuum civilium , Romam vitam de« geret tranquillam (i). Quae autem huc usque explicuimus, satis vi- dentur indicare, Josepho, temporls quo vixit ra- tione habita , fuisse educationem et fata , maxime idonea ad animum mentemqne informandum; ita ut facultates ei essent gentis historiam rite scru- tandi, pulcreque enarrandi. Quae nunc sequuntur praesertim ostendunt ei eiiam fuisse occasionem historiam exitus pratriae indagandi , per quam ap- tior evaderet ad Belli Judaici historiam , quae di- citur, explicandam. Postea autem videbimus, ei, facultatibus adeo optimis praedito ; praeterea fuis- se subsidia alia, opportunitatemque optimam per- ducendi illud propositum ad exitum. §• 5« De Josepho Galilaeae praefecto. Josephus egregie educatus et optime informatus patriae suae inservire voluit et praefectus in Ga- hlaeam missus est (2). Constat inter omnes eum scriptorem , qui historiara narrat eorum factorum quibus adfuit , „ Qtiae ipse vidit et quorum pars magnafuit,^'' ma- (1) Cf. infra cap. II. §. 7. (i) Cf. cap. 1. S' 4- L I T E R A R I A. 95 majorem habere auctoritatem , quia res explicat sibi noiissimas. Sic Herodotus, quando bellum Persicum describit , Thucydides, quando de bello Peloponnesiaco agit , Xenoplion , quando Cyri expeditionem enarrat, majorera merentur fidem , quam alii , qui ea quae gesta sunt , sive tempori- bus antiquioribus , vel regionibus magis remotis, aliis enarrant. — Joseplio igitur , qui multis egit de iis, quae in Galilaea tunc temporis accide- runt, maxime profuit, ibi non modo adfuisse, verum etiam huic regioni praefuisse. Sunt qui dicant Joscphi conditionem in Gali- laea difficillimam, quam Cap. I. §. 4- descripsi- mus , magis ei obfuisse quam profuisse. Munus , aiunt, eum ita praeoccupavit , ut perversas rerum gestarum notiones proponat. Hinc numquam in- dicat quaenam sibi sit vera politica cogitandi ra- tio, namque modo populi libertati, modo Agrip- pae potestati , modo Romanorum dominationi fa- visse videtur. Hujus rei causam in eo quaerunt, quod conditio ipsa Josephi erat tam difficilis, ut modo Romanis, modo populo favere videretur. Quamvis multa horum argumentorum negare noli- mus, et eum suam veram politicam cogitandi ra- tionem indicare non affirmemusj quamvis etiam nostra sit opinio conditionis difficultatem ei ob- fuisse, non quidem in rebus factis enarrandis , sed potius in modo quo eas proponit: censemus tamen ei quara maxime profuisse quod tunc tem- po» g6 C O M M E N T A T I O poris in Galilaea adfiierit. Quis qiiaeso melius ea quac acciderunt scire potest quam is qui factis iis ipse testis oculatus adfuit ? Ponamus Josephum Hierosolymis tunc temporis ver?atum esse, orania- que ex aliis audire debuisse, ita profecto minus etiam accuratae fuissent ejus narrationes; et quam- vis aliam et forsan meliorem habuisset proponendi rationem rerumque intelligentiam , multa tamen numquam scripsisset et multa veritati minus con» venientia indicasset , quae nunc , uti locum habue- runt, adnotavit. Tota porro Galilaeae regio ei innotuit. Omnia illa itinera, quae suscepit, ita ut tempus fere totum peregrinando consuraeret, totamque pera- graret provinciam effecerunt ut regionis illius si- tum et conditionem plane cognosceret : et quid historico magis prodest quam recta notio regionis in qua ea quae narrat locum habuerunt ? Sic enim vim tandem , quam locorum situs in res ibi gestas habuit , rite animadvertit ; omnia clarius sibi ob oculos ponere potest ita ut etiam lecto- ribus magis perspicua ea fiant. Hinc pulcrae illae et accuratae Palaestinae sed in primis Galilaeae de- scriptiones, quas tot numero operibus suis intexuit; hinc meraorabilia tanta quae adnotavit, quaeque ceteroquin numquam forte ad nostri temporis no- titiam pervenissent (i). In (0 Cf. Jos. Bell. Jud. III. j. V. 4. ete. III. 10. L I T E R A R I A. '^i In arte militari etiam sese exercendi egregia ibi fuit ei occasio , quae res maxime ei profuit , mag- namque adeo in ejus narrandi rationem vim exer- cuit. Sic, V. g. certamina multo accuratius ab eo describuntur, quam ceteroquin illud ab aliis fieri solet. Hoc autem apud multos scriptores 'obtinet , qui rebus gestis , quas describunt , ipsi interfuere. In Xenophonte in primis hoc animad- vertendum est, qui de expeditione Cyri rainoris in Asiam minorem et de reditu decies raille Grae- corum agens , quibus ipse dux praefuit , non mo-- do omnia accuratissime explicat , sed etiam proe- lia tam vividis coloribus , pulcherrimaque adeo ratione depingit, ut quasi audiamus armorum stre- pitum, bellicumque clamorem, et videamus hostes sese furentes et sanguine sparsos (i). Sic etiam Josephus, quando pugnas nobis exhibet, accurate omnino illas proponit , ut ubique hominem agnos- camus, rerum, de quibus narrat , peritissimum. Et ubinam melius sese in hacce arte militari exer- cere potuit, quam in Gahlaea, seque praeparare ut dein Romanorum peritiam in hisce rcbus ma- jorem eam quam aliorura populorum , bene ani- madverteret, multaque ab illis disceret? Summae etiam ei, tanquam historico , utilitatis tempus ipsum fuit, quo Galilaeae praefectus erat. Bellum enim eo tempore terribile illud Judaeorum con Ci) ^f- Xenoph. Anab. I. 8. 11. 5. V. a. et afibl. HOEV. G 9V C O M M E N T A T 1 O contra Ronianos sensini sensiraque parabatur. In- dagarc potuit quo modo ignis seditionis jam in- cenderetur , qui dein plane exarsit ; quo modo po- pulus in pernicieni ruens , parumper etiamnum sese efFerens, omnesque vires intendens , tandera animis fractis ceciderit et numquam resurrexerit. Et quid quaeso magis liistorici interest quam in gentes inquirere et indagare quo modo ipsae exi- tum sibi praeparent et quo modo causae hujus exitus non alibi , sed in ipsa gente praecipue sint quaerendae; quae res quo modo melius intelligi potest quam ex ipsa Judaeorum historia? ct ,quan- do et ubinam melius quam tempore ipso quo in Galilaeam missus est Josephus? §. 6. De Josephi praesentia Hierosolymis obsessis, Constat inter omnes actionem, quamvis nu- de spectatam non probandam , nonnumquam ta- men optimas habere sequelas. Sequelae actionem istam non quidem mutant , licet tamen hisce lae- tari quoniam- uberrimos inde fructus carpere pos- sumus. Ita etiam , quod vidimus Cap- I. §. 9. Josephura non stetisse promissis civibus suis nun- cupatis felicissimas illud habuit sequelas. Si enim ilUid fecisset, operibus quae nobis reliquit, pul- cherrimis iis, destituti essemusj et nisi dein , quam- L I T E R A R I A. 99 quainvis etiam mala fide, et soliimmodo ut im- peratori adularetur, Vespasiano imperium praedixis- setetMessiae vaticinium in eum applicavisset , num- quam forte apud eum in honorem pervenisset, nunquam Hierosolymorum obsidioni adfuisset , num- quam Romae tot tantisque honoribus cumulatus esset, verbo numquam forsan opera sua scripsis- set. Nunc vero imperatoris benevolentia fructus est , hujusque filius Titus eum secum duxit , quum proficisceretur ad Hierosolyma expugnanda. Videamus quomodo hoc ei profuerit in historia hujus obsidionis conscribenda. Primo generatim animadvertendum est uti antea in Galilaea , ita nunc Hierosolymis praesentiam suam ei profuisse. Quis enim melius describere poterat certamina horrenda , pugnas acerrimas , verbo omnia quae tristrssimis illis diebus accide- runt, quam is qui ipse praesens adest? Optime illud Josephus sensit ubi»annuit nonnullos etiam quidem scripsisse de iis quibus neque ipsi inter- fuere, neque operam dedere ut a rerum gnaris illa acciperent. Sic fuisse qui ediderint libros de Ro- manorum bello contra Judaeos , cum tamen neque ad ea loca pervenissent unquam , neque in locis fuerint ubi res erant gestae. „ Ego autem , " sic pergit , „ tam de universo bello , quam de sin- gulis rebus gestis , veritati consentanea scripsi, cum ipse negotiis omnibus interfuerim. Etenira dux extiti eorum qui apud nos Galilaei dicuntur, G a quam- 100 C O M M E N T A T 1 O quamdiu resisrere potui; comprehensus vero a Ro- uianis , captivus tura factus , cumque me Vespa- sianus et Titiis captum retinerent, eos semper comitari me coegerunt, primo quidera vinctum , postea vero solutum et ab Alexandria cum Tito missus sum ad oppugnanda Hierosolyma " (i).J H Et alibi : „ Sunt quos ipsa rerum necessitas coegit, ut ea facta, quibus ipsi interfuerunt , scripto niandarent memoriaeque proderent: multos etiam magnitudo rerum utilissimarum , quae in obscuro latebant, instigavit ut earum explicatio- nem in communem utilitatem proferrent. Postrema causa ea est quae fecit ut et ego scripserim. Bel- lum enira, quod nos Judaei cum Romanis gessi» mus, resque tunc temporis peractas, imo et even- tum quem res istae nactae sunt quum experienti^ cognoverim , coactus sum haec omnia in lucem proferre , ut ita eos redarguerem qui scriptis suis veritatem neglexerunt " (2) Generatim ergo illud quod Hierosolymorum ob- sidioni adfuit , summae utilitatis Josepho fuisse dicatur; quae res ut melius inteUigatur per partes roagis erit explicanda. Prirao Josephus era( no' tione yudaeus qui a parte Komanornm omnia vi- debnt et audiebnt. Judaeus erat , qui cives suos diligebat, etiamsi eorum hostibus nonnumquam au- (.) Cf. Jos. contra Ap. I. 9, 10. (1) Cf. Jos. Ant. r. <. 7, I L I t E R A R I A. 101 auxilia praebuerit , quod luculenter patet ex ope- rum quae nobis supersunt ratione et indole. Quis enim ilkid negabit quum eum ita disserentem au- dlat : „ quod si quis nos vituperet ob ea quae contra tyrannos eorumque latrocinia accusando dicimus , quia patriae miseriis ingemiscimus , justo nostro dolori etsiamsi hitoriae legem transgredia- tur, venium concedat , etc. " et alibi. „ Quid tandem passa es , o miserrima civitas , a Roma- nis, qui venerunt ut flammis tua ipsius s<:elera purgarent. . . . Sed qiioniam scribendi lex obstat cohibendus est dolor cum nunc Uigendi tempus non sit sed res gestas narrandi " (i). Auxilia porro quae hostibus praebuit , modo serviebant ad sa- lutem patriae promovendam ; nam omni ratione Judaeos ad pacem hortatns est , quia sibi persua- sum habebat cives contra Romanos nil valere et urbis deditionem unice eos a pernicie servare pos- se. Omnia igitur quae audiebat in malam partem Judaeorum non explicabat; sed neque Romano.- rum ; naraque non solum suis civibus favere, ma- gis quam par erat , noluit ; sed etiamsi voUiisset , non potuit; nam in potestate et quasl captivus erat Romanorum , qui , si aliquid veritati nan congruum de illis narravisset , id impune profecco non sivissent. Res igitur gestas contemplatus est neutri parti favens, sed aequus aestiraator et jus- IVJS, (0 Cf. Cell. Jud. V. I. §. 3. loa C M M E N T A T I tus , quod etiam de se ipse testatus est , dicens : „ Nonnullis quidem scriptoribus in animo est Ro- manos supra modum laudibus efferre , resque Ju- daeorum parvi ducere et pro nihilo habere: verum isti haud secum reputant, qui fieri possit ut pro magnis habeantur, qui pusillos superaverint, '* Et paulo post : „ Neque tamen ego is sum , qui cum iis , qui res Romanorum extollunt , conten- dens , contra , quae a popularibus meis gesta simt , in majus augere decreverim; sed facta quidem utriusque populi accurate persequar , etc. " (i). Secundo: Josephus fuit vir sapiens et sagax» Hoc satis ex supra dictis patet ; sed maximi est momenti ut ea hic loci repetamus. Magno enim cum judicii acumine quae vidit et audivit , adno- tavit , relictis iis quae minoris erant pretii , aliis vero accurate animadversis. Maxime aiitem ei pro- fuit, quod diximus %. superiore , eum fuisse antea Judaeorum ducem, namque sic omnia mente, in rebus railitaribus versata, adspexit et scrutatus est. Hinc pulcrae accuratissimaeque illae descrip- tiones exercitus Romanorum et castrorum aliorum- que, quae omnes luculenter probant eas profectas esse a manu scriptoris rerum de quibus agit peri- tissimi (a). Hic etiam animadvertenda sunt ea quae (i) Cf. Bell. [ud. prooem. §. 3,4. (2) Cf. Bell, Jud. III. s , 6, sqq. L I T E R A R I A. lo j quae dicit, „ se posrquam singula in exercitu Romano viderat ea adnotasse " (i). Qiiae vidit statim scripto mandavit, ut dein ex hisce adno- tationibus , tanquam ex fonte , hauriret et opus suum componeret. Hinc ea quae ceteroquin obli- visceretur in memoria retinuit. Tertio: Josephus Titi fuit amicus cumque sem^ pcr comitatus est. Quisqne profecto inte]h'get magna ei ex hac re redundasse emolumenta : op- tima enim sic ei fuit occasio recte accurateque omnia audiendi et animadvertendi quae gereban- tur , imo et inspiciendi rerum gestarum exposi- tiones quae ab exercitus duce Romam mittebantur; potuit et hujus opiniones de pugnis commissis et de toto obsidionis opcre audire omnesque actiones et operationes Romanorum scrutari et dijudicare, Multa praeterea ab Judaeis , in certarainibus captis sive transfugis , audivit , quos Romani ceteroquin non intelligebant , quia eorum linguam non callebant. IUe vero , uti ipse testatur , quae a transfugis nuntiabantur solus intellexit (2). Maximum vero emolumentum quod Titi amicitia ei attulerit fuit post urbem jam captam. Tum enim ab eo Codi- cem illum librorum sacrorum accepit, qui in tem- ,plo servabatur (3). Non opus est nt deraonstre- m us (i) Cf. contr. Ap. I. §. 9. (2) Cf. contr. Ap, I. §. 9. (3) Cf. vita in §.75. 104 C O M M E N T A T I O iiius quoinodo et quatenus hocce donum ei pro- fuerit : quisque enini facile intelligit alicujus, cui histcriam conscribere animus est , maximi interes- se ut veros habeat et genuinos fontes ex quibus possit haurire: nulUimque profecto puriorera ac- quirere potuit quam ipsum illura Codicem , cui ftb omnibus summa tribuebatur auctoritas, S- 7- Dc Josepho Romae degente, Post tot tantosque labores et pericula Josephus tandem venit Romam, ibique diu feliciter vixit Ci). Quid autem raagis ei prodesse potuit ? Sic enim otio et pace gavisus est , quibus maxime indige- bat, ut consilium , quod sibi proposuerat, ad finem perduceret. Si enim semper vitam illam k- boribus periculisque plenam duxisset, si numquam otium ei contigisset , opportunitas profecto plane ei defuisset opera conscribendi , etiamsi facultates et fontes habuisset optimos. Nunc in ea vivebat urbe, quae iUi juveni jam ita placuerat, cujus meraorabilia tunc jam miratus fuerat , quaeque eum nunc plane informaret. Romae vivebat, in totius orbis terrarura urbe primaria, inter cives humanitatis , veri, boni , pulchrique studio excellen- tes, (0 Cf. Cap. I, §. 10. L I T E R A R I A. 105 tes, quique omnia superbiae illiiis Judaicae ves- tigia, quae etiamnum apud eum aderant, delerent, atque veri bonique amorem magis etiam in eo ex- citarent. In vita domestica felix , nullis afflixus calamita- tibus , in studia incubuit, omnes vires intendens. Quod autem jam antea Romae facere inceperat, illud minime tunc neglexit ; naraque scriptores extraneos perscrutatus est, non modo Graecos et Romanos sed etiam mulios alios , inter diversas et remotissimas gentes extantes ; ut ita sive ad eorum exempla sese informaret sive ex iis tanquam ex fontibus hauriret, sive multa quae ab iis nar- rantur refutaret. Ad majorem Graecae linguae cognitionem sibi comparandam , nonnullos hujus linguae peritos ad se arcessivit , qni eum hancce linguam docerent (i); et quamvis exquisitam pro- nuntiandi rationem assequi ei non licuit, quia patriae linguae obstabat consuetudo , grammatices elementa tamen rite didicit, ita ut Graecos scrip- tores posset inteUigere (a). Hoc enim probant tot libri , quorum mentionem facit , et de quibus judicat , sive eos refutando sive cum iis consen- tiendo. Sic, v. g. Homeri carmen epicum ei in- notuit, Hesiodum legit, Herodotum cognovit , de Pythagora, Socrate et Platone mentionem fecit, mul- (0 Cf. comr, Ap. I, §, 9. (0 Cf. Ant. Jud XX. n. §. 1. i»6 COMMENTATIO multosque alios laudavit. In .primis Nicolai Da- masceni cujusdam scripta scrutatus est et dijudi- cavit (i) ; paucique adeo fuerunt scriptores Lati- ni, quorum opera non legerit. Et non modo horum nomina ei nota fuerunt , sed et studio magno in illos incubuit , quod patet ex libris con- tra Apionem scriptis, quibus illos dijudicat , mul- taque ex iis afFert ad sententiam suam probandam vel ad aliorum opinionem refutandam (2). Imo extant viri docti qui putant F. Joseplium libros saltem nonnullos N. F. cognovisse. Sic, v. g, in J. B. Ottii annotationibus in Josephum exstat recensio locorum N. F. cum Flavianis phrasibus vel historiis aliquid commune habentium et ex quibus , non tamen omnibus , probabile fit ali- quam partem librorum N. Testamenti Josephum inspexisse (3). Gaudemus igitur, quod ei contigerit otio frui pla- (0 Cf. Ant. jud. I. 3. §• 6. — XII. 3. s. 2. — xnr. 8. §. 4. — XIII. 12. §. 6. etc. — Scripsit Nicolaus Damascenus historiam orbis terrarura libris CXL, cujus operis non nisi fragmenta supersunt. (2) Nolimus hic multa Josephi loca laudare e quibus patet illum tot scriptores cognovisse , quia ubique id probatur ejus operibus. V. e. in Josephi contra Apionem libris duobus. — Ant. Jud. VIII. 5. §• 3- — X. Ii. §. i. porro I. 3. §. 9. — VII. 3. §. 1. etc. (3) Cf. J. r>. Ottii, adnot. in F. Josephum; quae etiam inveniuntur in Havercampii editione Fl. Josephi, t. a. p, 305. s VII. Muki , tandem , dicunt , Josephum in nar- ratione rerum sua aetate gestarura vel afFectu vel errore abreptum esse. Haec autera sunt praecipua quae hujus scripto- ris auctoritati obstare dicuntur. Quatenus vera sint, quatenus falsa, vel aliis verbis-, quid de hisce existimandura sit, sectione II. videaraus. S E C T I O 11. QUID DE HtSCE PRONUNTIANDUM SIT ? §. 1. . Num auctoritati Josephi obstat quod de Ani quitatibus ^udaicis philosophatus est P i' Unusquisque, qui historiara aliquam aliis exhi» fcet , nisi arridam neque eara grai:am rerura in facto po- 0) Cf. Petrus Brinek, Exatn. Chronol. et Bochartus, tom. I. p. 1197. sq. 120 C O M M E N T A T I O posiiaium narrationem velit praebere, suam de rebus gestis cogitandi rationem explicare debet , causae ei sunt inquirendae, cur ita vel aliter haec vel talia acciderint, et tali modo homines de qui- bus loquitur egerint , verbo pragmatica ratione agere debet. Sed hoc ipsum est de rebus gestis philosophari. Quando igitur Josephi accusationem legimus in hujus $. capite laudatam, miramur cur viri docti illud Josepho iniputare potuerint. Nul- lus enim historicus aliquatenus laudandus aliter egit. Herodotus , Polybius , Xenophon , Livius et tot ahi inter veteres, multique inter recentio- res, eo sensu dici possunt philosophari de iis quae enarrant. Sed alia est quacstio num illud rite egerit Josephus , num bona ei fuerit rectaque res gestas indagandi ratio , nura ea quae in Moi- sis, aliorumquc scriptorum operibus inveniebat, rite intellexerit et igitur bene narraverit? Uti Cap. II. §. 2. vidimus Pharisaica erat ejus interpretandi ratio, et quamvis imbutus erat cogni- tione litterarum , scientiarumque multarum Grae- corum , Romanorum aliorumque, semper tamen ei raansit Judaica non modo sed etiam Pharisaica cogitandi ratio, falsa ea sane et quae ostendit, summam verae religionis apud Judaeos tunc tem» poris in quibusdam fuisse corruptam, sed quae melior eo tempore exspectari non poterat. In in- terpretandis igitur rebus parva ejus est auctoritas, quod lubenter concedimus ; ^ed aliud est mn betic in- H T E R A R I A. lii interpretari ^ aliud mala fide agere in narrando, Quando causam , cur haec vel talia acciderint , falsam exhibet , quando non bene rationem red- dit , quare sic vel aliter quis egerit , intacta tamen ejus manet auctoritas in rebus factis, quas nar- ratj exponendis; uti luculentissime patet ex illo exemplo Caini , quod Sectione I. laudavimus. Nar- rat Josephus omnia, uti Moises ea narrat , sed addit falsam rationem cur Deo gratum erat Abe- lis sacrificium, ingratum autem Caini. Multa hu- jus rei exempla proferre possimus, sed quisque qui Josephi scripta accurate legit, et ad hancce nostram observationem bene attendit , haecce om- nia facile animadvertet (^i). Quamvis igitur Jo- sephtis dicendus sit philosophari de /Iritiquitatibus Hebraicis, ideo tamen intacta manet ejus in nar- randis rebus fides. Num Josephus omni modo gentis vitia excitsaverit et sustulerit? Cuique scriptori, uti cuique homini generatim inest amor patriae semperque iste quidem laudan- dus. Hinc sponte ejus historiam pulcherrimis coloribus pingit et ab optima parte proponit. Ubi po- CO Cf, J. A. Ernesti, Opuc, Pliil. et Crit. p, 384. sqq. laa COMMENTATIO potest gentem suam laudibus efFert et ita agit ut ad omnia quae honori ei sunt data opera atten- dat. Quisque qui ita scribit dignus est quod . kudetur. — Sed qui nimius procedit, et contra veritatem loquitur, ita ut narret quae numquara iocum habuerunt , silentio vero praetermittat quae populo suo dedecori sunt, atque ita de omnibus mentiatur, talis scriptor sine dubio rejiciendus est. Sed videamus jam ad quemnam ordinem Jo- sephus pertineat. Qui Josephi scripta accurate legit statim animad- vertet eum populum suum diligere. Uti jam vi- dimus Cap. II. §. 6. semper gentis suae luget calamitates , et ubi potest ea quae ei honori esse possunt, bene adnotat. Sed hoc non facit ita ut inde historica ejus fides diminuatur. Quando nar- randa sunt minus honorifica, haec non silentio praetermittit. Probant hoc ea quae dicit de Israe- litarum fatis in deserto degentium. Omnia quae Moises de hisce exhibet etiam ille enarrat. Tanta inobedientiae istius populi specimina, tanta illius ingrati animi testimonia , tot seditiones contra Moisen et Deum describit, ut nil silentio prae- teriisse dici possit (i). Quando de temporura recentiorum historia agit, idem facit. Quid Israe- litae contra Samuelem ausi sint , quo modo ira incitati ab eo regem petiverint (2), quomodo dein CO Cf. Ant. Jud. III. 13. IV. etc. Ci) Cf. Ant. VI. 3. etc. L I T E R A K I A. 113 dein sub regibus superstirtonis ct idololatriae cri- mina commiserint , donec tandem , numquam con- tenti iis quae habebant , a Deo puniti , ipsi fue- rint causa sui interitus: haec oninia verissime de- scribit et nihil silentio praetermittit. Conferantur modo orationes , quas Hierosolymis obsessis , ad populum habuit. Aperte in illis declaravit Judaeos esse causam omnium malorum , quae illis accide- rant (1). Verbo : quando Josephi opera legiraus Judaei nobis proponuntur tanquam popijj^s ingra- tus, seditiosus et contra Deum sese opponens;, ita ut, si forsan nunnulla praetermisit Josephus quae in V. F. occurrunt, et quae Judaeis minus sunt honorifica , haec non egisse videatur iit po- puli sui vitia excusaret , sed vel per negligentiam factum fuit , vel ipsi nou est imputandum , ve- rum temporum vicissitudinibus, quas subire debue- runt ejus opera (2). Non temere igitur concludimus: Josophum om' nino fuisse amicum sui populi , ita ut , uhi potcst illum quam maxime laudet^ sed tali modo , ut minimc auctoritas sive fides ejus historica indc detrimentum capiat, (1) Cf. Bell. Jud. VI. 2. etc. (2) Sunt nonnuUa a Josepho praetermissa , v. g. vituli ado- ratio in deserto , etc. ; de qua Cf. supra dicta. s. 3. 124 COMMENTATIO §. 3- Quid existimandum sit de accusatione Jose- phum multis in locis cum libris V, T» non consemire? Josephus declaravit se omnia e libris sacris de- sumsisse ; usus est verbo (/,s$£pfi)ivsuxsvcit (i). Hinc multi dixerunt nihil fuisse ipsi narrandura , quod in V. F. non legatur. Sed quid tum fuisset ejus opus ? quid quaeso aliud quam versio Graeca sacrorum librorum Hebraeorum , quae ab eo non desiderabatur , quandoquidem jam talis versio nempe Alexandrina exstabat. Uti ergo recte ani- madvertit Ernesti , illud f^sSspi/.i^v£u}C£vxi sive (/,stx' Cppx^siv , latius est accipiendum. Vidimus jam Cap. II. §. i. tempore Josephi plures etiamnum afFuisse libros Hebraeis , quam nos nunc habemus ; traditiones etiam multae ex- stabant , ahaque Josepho erant subsidia nunc de- perdita. Sine dubio ea quae in ejus operibus legimus, quaeque in V. F. frustra quaeruntur, ex hisce fontibiis hausta sunt. Hinc narratio illa de Moisis expeditione, de hierophantae praedictio- ne (2), aliaque. — Igitur Josepho imputari nequit quod CO Cf. Jos. cont. Ap. I. §. io, (2) Cf. Ant. n. 9. §. 23. L I T E R A R I A. 125 quod plura narravit quam in V. F. leguntur. Alia vero est quaestio quare nonnulla quae in illis in- vcniuntur omisit , v. g. adoratum a majoribus vi- tulum in deserto, caedem infantum Bethlemitico- rum, quorum omnium in S. S. mentio fit (ij, taliaque. — Quod primum attinet, nempe ejus silentium de vituli adoratione , pugnare videtur contra illud quod §. superiore probare conati su- mus. Fatendum etiam est Josephum nonnulla tra- didisse aliter quam in V. F. inveniuntur, ita ut cura hisce pugnare videantur ; quamvis quisque facile animadvertit haec non tanta esse, uti Bay- lius dicit : „ Josephe est un homme qui faisant profession ouverte du Judaisme, dont la foi est fondde sur la divinitd de TEcriture, ose raconter les choses autrement qu'il ne les lit dans la Ge- nese; 11 change, il ajoute, il supprime les circon- stances , en un mot il se met en opposition avec Moyse de telle sorte , qu'il fait que l'un des deux soit un faux Historien. " Sed generatim ad hancce objectionem animad- vertendum est, quod etiam monuit Vir Clarissi- mus J. A. Ernesti (2), Josephi opera, magis quam ulla alia quae exstant et ex antiquitate no- ■ bis servata sunt, interpolata esse, quod cum in editis libris obtinere possit, multo raagis profecto illud (O Cf. Exod. XXXII. 1. sqq. CO Cf. Opusc. PliiloJ. p. 386. is6 C O M M E N T A T I O illud in scriptis. Quae cum ita sint, quid faci- lius evenire potuit quam ut miilta, quae frustra in Josepho quaerimus , multa quae non ita ab eo ac a Scriptoribus S. S. narrata invenimus, per temporum injurias et vicissitudines deperdita aut corrupta sint. A tali viro , uti eum Cap. II, adspeximus, Judaeo et vero Pharisaeo exspectare certe non possumus illum consulto et de indus- tria pervertere ac corrumpere ausum esse res libris divinis traditas. — Ipsura etiam Josephura in hisce bona fide egisse neque sibi culpae alicu- jus conscium fuisse patet ex eo , quod , cum ejus opus de Antiquitatibus Judaicis a nonnullis vitu- peretur, sese non defendit probando Antiquitates suas prorsus cura libris sacris Judaeorum con- venire, sed hosce libros sacros esse re vera au- thenticos et tam antiquos ac ferebantur ; ita ut de convenientia sui operis cum sacra scriptura ne sermo quidem sit , et si constat de auctoritate V. F. constet etiam de auctoritate suae narratio- nis. Et sane etiam inimici, quos raultos Jose- phus habuit , si in hac re eura culpare potuissent , illud sine dubio fecissent (i). Quamvis igitur lubenter concedimus Josephura , quia homo fuit, facile errare potuisse, et sine dubio nonnulla saltem falsa et minus accurata exposuisse , hoc tamen non fraude egit 9 et quam- vis CO Cf. JoSi contra Ap. I. L I T E R A R I A. la/ vis ejus opera in nonnullis cum sacro Codice non conveniant, et igitur in hac parte minoris sint auctoritatis , Josephus tamen ipse dicendus est, fidem historicam incorruptam servare. Ad hancce sententiam magis adhuc probandam , hic loci ani- madvertendum est Josephum ceteroquin , ubi non- nulla narrat, quae etiara in libris N. F. inveniun- tur , cum hisce maxime convenire ; quod profecto Hiultum facit ad ejus auctoritatem augendam et -probandam. Sic , v. g. Josephus agit de fame "in Judaea et Hierosolymis , regnante Claudio (i) , et in N. F, invenimus etiam famem, quae reg- 'nante Claudio locum habuit (a). Josephus narrat Judam in Galilaea, tempore Quirini, multos ab- duxisse contra Imperium Romanum (3); idemque invenimus in N. F. (43. Concludimus igitur: Josephi opera in nonnulUs cum S, S, non consentire^ et ideo in hisce ei non esse credendum , salva tamen ejus auctoritate aeque magna in aliis, <0 Cf. Ant. Jud. XX. 2. Ca) Cf. Actor. XI. 28. (3) Cf. BeU. Jad. II. 8. (4) Cf. Actor, V. 87. — Cf. porro Bell. Jud. 11. 22. et Aet. XX. 39. Quae apud Josephum inveniuntur de Jesu Chris- to, nempe Ant. XVII. 4. hic nihil faciunt, quia viri dscti satis probaverunt hunc locum non esse authenticum. S- 4- laS C O M M E N T A T !(*) S- 4- Num Flavitis Josephus sibi ipse oblocu- tus sit? Post exempla quae antea adduximus, tanquam hujus rei probationes , nemo etiamnum negare potest Josephum in nonnulHs inprimis in nume- ris, sibi ipse oblocutum esse, At vel sic tamen videamus num nihil dici possit ad excusandum hoc- ce Josephi vitium. Supra exposuimus nostrum scriptorem primum libros de bello Judaico, deinde vero de Antiqui- tatibus Ilebraeis edidisse (i). Nonne in hac re aliquid invenimus , unde patet , cur Josephns in libris de bello Judaico alia ratione nonnuUa ex- posuerit quam in Antiquitatibus Hebraeis? — Si enim, postquam primum suum opus ediderat, sentiit se hoc vel illud non bene tradidisse, si cum antea fuerat talis , mmc ah'a erat ejus de nonnullis cogitandi ratio , si , cum diutius in res factas inquisivisset , mutatae erant ejus cogitatio- ne^; hoc in opere quod dein edidit non ita uti antea fecerat exposuit, sed secundum eam, quae nunc ipsi erat hisce de rebus seniieridi rationem, narravit. Illud (O Cf. cap. I. §. II. L I T E R A R I A. lap IUud porro considerandum est quod supra mo- nuimus Josephi opera maxime esse interpolata et corrupta. Hinc certe multi librarii sive consulto et de industria , ut nempe ex aliis scriptis , v. g. ex versione Alexandrina , Josephum emendarent , sive inviti numeros ac noraina mutaverunt, et cum hoc in alio ejus operf non fecerint , inde multae oblocutiones ortae. Quidtiuid igitur hujus rei «it: Josephus , uti nunc cjus opera exstanty sibi ipse obloquitur in nonnullis, Ubi haec locum habent ad alia auxilia erit confugiendum et ex aliis scriptoribus eruen- dum, quid sit veritatis. S. 5- Quid existimandum sit de Josephi nimio Gentilibus placendi studio? Tempore quo Judaei quam maxime erant con- temti, quo in primis Graeci Romanique illos aspernabantur , Josephus Israelitarum historiam , mores et instituta , hisce ipsis Graecis Romanis- que exponere voluit; ita quidem ut fidem nan- cisceretur apud illos , qui ceteroquin omnia , quae ad Judaeos pertinebant , vel de illis narra- bantur, irridebant. Ut tale igitur consilium per- ficeret, aliquatenus sese Gentilium opinionibus accommodare debuit; illorum doctrina, litterae et noEV. I his- I30 C O M M E N T A T 1 O historia adhibendae erant, ut res gestas quas narrabat explicaret et clare exponeret; ea autem, quae Judaeis erant propria , cuni iis quae apud alios populos exstabant institutis erant compa* randa , ita ut lii illa intelligerent. Porro Grae- coruni Romanorumquc scribendi rationern et sty- lum debuit sequi, ita ut his grata fierent quae narrabat. Per vitae opportunitates , uti supra monuimus , aptissimus fuit ad hancce provinciani rite perficiendam , et ubique in ejus operibus ostendit se hisce opportunitatibus recte iisum fuisse. Jam vero viri docti ei imputant nimium Gen- tilibus placendi ftudium ; illum in hac parte ma- gis quam par erat procedisse, ita ut saepe falsa narret et dicat. Nemo certe non concedit non facile esse ne- gotiura in hacce re rectam viam tenere, ita ut Scylla ab una parte et Charybdis ab altera bene evitentur; et nolumus affirmare Josephum in om- nibus id rite egisse; sed etiam non facimus cum illis qui perhibent illum saepe per hancce agen- di rationem veritati nimium detrahere. Inter prae- cipua exempla quae ad hocce probandum afFerun- tur in primis est quod miracula divinae poten- tiae haud parum extenuet ; v. g. cum liistoriam transitus Israelitarum per mare Erythraeum de- scribit, ait : se cuilibet Hberam sentiendi faculta- tem permittere, num Dei vokmtate via per raare Israe» L I T E R A R I A. 131 Israelitis patuerit, an iiaturae vi et propria motii. Porro quum historiam Jonae a ceto devorati et post triduum redditi liis verbis concludit: J/f^ijA- 60V yoip TVjV •^ep) auTOv ^iviyvi^iv -, u^ evpov dvaye- ypxi^l/Av^v (i). Sed hocne tale quid est ut Josephi auctoritatem diminuat? Concedimus aliquatenus ex hisce eiBci posse euni miraculum in omnibus haud agnovisse, sed hoc non est contra veritatem lo- qui. — Aliud exeraplura quod afFerunt ad affir- mandum Josephi nimium Gentilibus placendi stu- diura, est quoJ scribit Josephus supremum legis. latorem aperte Judaeis interdixisse ne Deos ab aliis cultos riderent aut blasphemarent. Concedi- mus Deum talem legem non tulisse, quamvis in V. T. locus invenitur qui aliquo modo hoc probare videtur (2) ; sed illud non tale est ut ideo fides historica Josepho tribui nequeat. Ab alia parte etiam proferre possumus exerapla historicum nostrum etiam narravisse et dixisse, quae Romanis Graecisque minLis erant honorifica et grata; quot enim documenta praebuit crudelitatis Romanorum Hierosolymis obsessis et captis (3) ; quid non ausus est in libris contra Apionem ut ostenderet, non solos Graecos de rebus antiquis esse audiendos ; inter illorum historicos magnam esse dissensionem , ita ut majorem mereantur fidem Ju- (i) Cf. Andq. IX. c. 10. S> -• C») Cf. Exod. XXII. 2'o. Cs) Cf. cap. I. §. 9^ Bell. J«d. VI. I 2 136 C M M E N T A T I O Judaeorum historici , quam Graecorum qui parum ventati studuerunt j et talia plura. Nonne haec omnino probant illum , etiamsi multa fecerit , ut illis gratus fieret, ideo tamen non falsa narravisse, sed quando «pus fuit lubenter dixisse quae non placere potuerunt Graecis Romanisque? Omnino igltur probamus quod fecit Josephus , et quod ipse dixit sibi esse propositum : « Hlud enim, inquit, agimus, ut historiam scribamus, resque propter vetustatem plerisque ignotas pro virili parte persequamur , easque dictionis elegantia illustratas , quantum fierj poterit , ex verbis eorum- que structura , aliisque quae ad hoc faciunt , ut oratio lectoribus videatur suavitatem habere, ut- que ita illi cum voluptate rerum peritiara asse- quantur. Omnium vero maxime scriptoribus curae esse debet summa diligentia et atudium verum dicendi, si credi velint ab iis a quibus leguntur, qui adeo plane nesciunt an factum aliquod factum sit nec ne (i). Josephus ergo jure conatus est Romanis Grae- cisque placere , ut sua opera iis grata fierent; et quamyis nonnumquam in hacce re ulterius pro' greisus sit , inde tamen ejus auctoritas nil detri- menti accipit. (i) Cf. Ant. Jud, XIV. I. §. I. S. 6. / L I T E R A R I A. 1^3' " §. d. DS yosephi parachronismis et hallucinaiionibus Geographicis, De hisce etlam nonnulla sunt dicenda, quamvis magis fuisset mirandum, si talia in Josephi ope- ribus non invenirentur. Scriptor enim qui agit de rebus tam remotis temporibus actis , de quibus numquam constare potest quando re vera locum habuerint: qui praeterea tam longo temporis in- tervallo a nobis distat et cujus scripta tot vicis- situdines tantaque fata subire debuerunt, talis sa- ne multa in Chronologia et Geographia minus habet accurate adnotata. In primis autem inter- polatores illi , de quibus jam locuti sumus , causa sunt Josephi parachronismorum , id enim maxime videntur egisse ut ejus Chronologiara cum Grae- ca versione Alexandrina in concordiam redigerent, quae maxime differt a V. F. Hebraico contex- tu. Vir eximius Petrus Brinck examen Chrono- logiae Josephi exhibet, et in illo satis hoc osten- ditj cum omnla quae in Flavio mlnus accurata inveniret, adnotaverit , et tali modo quae ab in- terpolatoribus erant depravata slve ab ipso scrlp- tore non recte notata vitiis llberaverit (i). Geo- (i) Cf. Ernesti, 1. 1. '"q 134 C O M M E N T A T I O Geographicae etiam hallucinationes , quas anno tavit Bocharius , in Josepho inveniimtur , et quam- vis haec non tanti sunt momenti, ut ideo Jose- phus in hac parte nuUa dignus sit fide, illae tamen bene animadvertendae sunt , ne nos in er- rore ducant. Num Josephus an interpolatores hujus rei sint causa dici nequit, etsi pro Josepho multum pugnent ea quae diximus de illo Cap. II. §. 5. Quidquid hujus rei sit, verba Petri Brinck (^i), quibus examen suum Chronologiae Josephi his» toriaeque concludit , multum habent veritatis : „ Moneo ," inquit , „ me illo recensu non id dixis- se, ut ipse Josephus, mendax, fallaxque auctor crederetur, sed ut constaret, Josephum in prisca gentis suae historia Graece conscribenda, non solos scriptores sacros sed alios etiam gentis suae historicos , et hos interdum propius quam illos secutum esse, et sic factum ut a literis sacris et veritate rerum saepe aberraverit, non de industria mendax, sed improvide credulus. Quamvis au- tem , quod fatendum , suo etiam ipsius vitio aut saltem majori eloquentiae et splendoris quam ve- ritatis studio , non raro peccet Josephus , non desinit tamen esse scriptor diligens , disertus, elegans et dignus qui sacris tam N. quam V. tes- (a) Hoc opus exstat etiam in Havcrcarapii sditions Jose- phi. L 1 T E R A R I A. 135 testamenti scriptoribus adjungatur, atteute legen- clus. " Josephus igitur nonnullos hahet parachronismos ct hallucinationes gecgraphicas^ sed adhibitis opc- ribus Brinckii et Bochartii ^ hoc fere nihil ejus uuctoritati nocet» S. 7. Quid prgnmtiandum sit de accusationt f ^osephum in narratione rerum sua oetate gestarum vel afectu vd errore abreptum esse, Post ea quae Cap. \l. et inprimis §. 4—6. diximus de Josephi conditione aptissima , qua ad conscribendam in primis suae aetatis historiara valde fuit idoneus ; postquam de favore et ami- citia locuti sumus quibus apud Imperatores sem- per gavisus estj postquam attendimus ad hono* rem quo semper, sed in primis diebus , quibus vixit, ejus scripta sunt habita: post haecce om- nia. jam statim a priori hanc virorum doctoruni in Josephum accusationem non magni facimus; et sane quando opera ipsa Flavii inspicimus, et cum aliis comparamus, et accurate de illis cogi- tamus 5 minoris etiam imo nuUius pretii ista ac- cusatio nobis esse videtur. Jam 136 C O M M E N T A T I O Jam statim cum edita essent nostri scripta ta- les accusationes , de quibus nunc agimus, in eum tulerunt Justus, qui acerrimus ei semper fuit inimicus , aliique , in primis autera Apion. Con- tra haec ipse sese defendit pro parte in libris contra Apionem , in vita (i) , et in Antiquitatum prolegomenis ; cum in prooemio Belli Judaici etiam fidem suam assereret. Nobis igitur non multa sunt dicenda ad hancce qualemcunque accusationem labefactandam. Josephus in narratione rerum sua aetate gesta- rum non affectu esse abreptum in primis patet ex eo, quod jam antea diximus, illum aeque Ro- manos ac Judaeos, ubi locus erat, vituperasse, et minus honorifice de illis locutum esse: eum suae gentis vitia non siluisse, nec ea quae sibi ipsi dedecori erant praeteriisse. Imo affectum ostendit nuUum , neutrique parti erat adstrictus quamvis enim hic et illic Romanos vituperavit semper tamen in honore fuit apud Imperatores, et quamvis Judaeorum crimina non sileret, nuUibi tamen legimus , ejus cives eum in odio habuisse hanc ob rem. At vel ^ic tamen nolumus hic affir* mare fata diversa atque vitae opportunitates etiam in afFectus , qui Josepho erant , nullam habuisse vini ; sic , v. g. cum esset Pharisaeus , Pharisaeo- rum- (0 ct. vit. §. 6s. : vW L I T E R A R I A. '137 riimque sectam valde amaret, ubique hancce sum- mis laudibus extulit (1), etsiamsi ea non semper illis digna sit. Sed quis hoc tam aegre fert in Josepho, qui erat homo, et qui in omnibus hu- manitatera suam deponere non potuit. Neque errore abreptum fuisse Josephum in nar- ratione rerum sua aetate gestarum satis cuique apparet qui cpportunitatcs onines animadvertit , quibus tam idoneus fuit ad bene omnia inquirenda et indaganda ; ita ut , si falsa narraverit , lioc non fecerit quia ei defuit occasio omnia bene sciendi, quia sponte sua erravit, sed quia consi- Ho contra veritatem loquebatur. Si porro confe- ramus ea quae exhibet et quae etiam alii scriptores narraverunt , v. g. Vespasiani fata , quibus Imperator creatus est, Titi res gestas etc. (2), cum narra- tionibus aliorum historicorura , nullum fere discri- men invenimus, sed omnia noster narravit, prou" ti et illi hoc fecerunt (3). Sed quamvis etiam plura de hisce dicere pos- simiis , haecce jara sufficiant , ut hocce caput fi- nire possimus , quia satis nobis haecce dicta vi- dentur ut appareat , Josephum , quamvis a multis vi- CO Cf. cap. II. §. 3. C2) Cf. Bell. Jud. IV. 10. ctc. (3) Cf. Suet. in vita Vespas. et Titi, deque Tito, Tacitus, Hist. II. 8a. IV. 51. V. i. V. lo, ii. deque Vespasiano, iiist. 1. 76. III. 4. V. 10, 138 C O M M. L I T E R. vituperatiim , et quamvis etiam in non paucis vi- tuperatiouc sit dignum , semper esse et manere scriptorem per vitac opportunitates fataque antea quasi destinatum ad patriae historiam conscriben- dam ; quam provinciam etiam felici successu adiit ; ita ut sumnia in niultis ei adscribenda sit auctoritas , atquc eo carere prorsus nequea- nius. T A N T U M. v.HOEVELL COMMEKTATIO I,ITERAn.IA» v.HOEVELL COMMENTATIO LTTr.RARIA. i jOHANNISEVERHARDI van drr TRAPPEN* MED. CAND. ' ; / R E S P O N S I O ^ QUAESTIONEM B O T A N I C O - O E G O N O M I G A M , A B ' ORDINE NOB. MATH. et PHIL. NAT. I N ACADEMIA RHENO - TRAJECTINA PROPOSITAM: « Quagriiur historio Solani tuberosi L. hujusqut y, plantae descriptio betanica , culturae modus j, T. R. Malthiis, A^ Essni en ihe Principlc of poptt- lasion. Ljiid. iSiy. Vol. III. pag. 241. PRAEFATIO. 5 y, levensonderhoud benoodigd is. Ik geloof niet , „ dat iemand, we/ke de nooddruft van den arbcids- „ man voornamelijk in onzc binnensteden hceft ^a- „ geslagen , de verligting , 'welke de gemeene tnan „ uit het gebruik der aardappelen trekt , ontkennen „ en te gclijk niet volmondig toestemmcn zal , dat „ het er , hier te lande , deerlijk met de smalle ge- „ meente zoude uitgezien hebben, "ivas haar dit „ voedsel niet te stade gekomen" (i) Dubitaverunt quain plurimi , an Solanum tube- rosum L. sit eadem planta ac Arachidna Theo- phrasti vel Picnocomus Dioscoridis, Prio- ri sententiae inter alios addictiis fuit C 1 u s i u s , quamvis Joannes Boddaeus cY Stapel, Theophrasti commentator moneat : „ Ara- „ chidnam non esse , quia Arachidna est planta „ foliis carens , radix quae succulenta , scamisque „ contecta , albicans , non tamen simplex sed ex „ minusculis aliquot constans , non crassa, sed „ mediocris. Alii (addit a Stapel) staiuunt, „ Arachidnam glandem terrestrem esse, aeque rai- „ nus autem neque est g'ans terrestris, mirabilem „ hanc plantam inter ignotas referam , donec ali- „ qnis ex Graecia aut Aegypto nobis comraunica- „ verit." (2) C 1 u- (l)Elias Luzac, Uollards tiJkJom , Leijdea i?'?.^. D. IV. pag, 82. Cf. etiatn t^erhaudnling dtr Hnilandscht Mant- tchoppij. D. XVI. pag. 47 et 04. (a) Theophrasti Eresii, dt Hist, /lnntfirnw Libri is- 6 PRAEFATIO. C ! u s i u s igitur Solanum tuberostm veteribus non ignotum fuisse , suspicatus est , atque dixit : „ Theophrast. Lib. I. Hist. Plant, Cap. XI. „ Aracbidnae meminit , quae cum hac perbelle con- „ venire raihi videtur , praesertim radicis histo- „ ria." (i) Apud Plinium invenitur : ^^ Arachidna co- „ mosam radicem unam crassam liabet, in altum „ descendentem ; alias vero tenuiores, in summa „ telluris facie multifariam divisas. Arenosis gau- „ det , aut folium aut folio quidquam simile gignit, „ dfA(pixxp7roy est , id esi , infra supraque terram „ fructum edit." (2) Recentiorum Tournefortius "Apxxog Viciam 7/}ultifloram Casp. Bauh. Pin. 345 statuit (3) , et tim , cum notis ajoauneSodaeo a|Stapel, Anisc, 1644 Lib. I. pag. 38. CO Caroli Clusii, Rariorum platit, Hist. Antv. 1601, Lib. IV. Cap. 5-. pag. 80. cf. quoque Caspari Baii- hini, Prodr. Theatri bntatiici , Basiliae 1671. Libr. V. pag. 90. Joannis Raji, Ilist, j>latit. Londini 1686.' P. L pag. 073. et Christ. Menzeli, Index nominum pJatttorum mul- tilinguis, Berolini 1696. in voce; harum tamen rerum mi- nus peritum fuisse huncce auctorem credo. (2) Plinii Secundi, Hist. Nat, Lib. XXI. Cap. 15. cx Editione. Gabrielis Brotier, Loiidini 1826. VoK X. 5:19. vel, cf. editio curante Joh. Caesario Juliacc- uy , Coloniae Agrippinae , 1524. Lib. XXI. Cap. 15. (3) J o s e p h Pittou Tournefort, Inst. rei htrbariae , rniisiis i-00, pa;j. 397, PRAEFATIO. 7 et ab hac voce o oipxKoq leguminis speciem deno- tante derivata videtur Arachidna ^ fortasse cb si- militudinem aliquam seminis (i) ; Doct. vero S p r e n g e 1 , voce ocfxv.Q(; intelligit Pisum arveme ; apxxov vero , Ervum tetraspermum vel Viciam la- thyroidem habet, Arachidnam autem Lathyrum amphicarpon suspicatur. (2) Alii porro Solanum tuberosum Dioscoridis Picnocomum dixerunt , iiti C r t u s i u s et B a u- h i n u s : „ Censuit C r t u s i u s motus exemplari „ Dioscoridis manuscripto , cuifigura adjunc- „ ta fuit, et sane noiae florum , et radicum Pic- „ nocomi Dioscoridis huic Solano convzxnwm, „ floris et seminis non item." (3) Sequenti modo Picnocomum descriptum inveni- mus : „ folia habet similia Erucae, aspera tamen „ crassioraque et acriora , florera Ocimi ^ Forri se- „ men , radicem nigram , rotundam , lutei coloris ; „ exiguo malo aequalem , terram olentem. Nasci- „ tur petrosis locis. „ Gravia tumultuosaque facit semen somnia ; „ ru- (l) Cf. Steplianus, Thesaurtis Graecae Linguat , LonS, 918 et 1152. — De Cloet, J. c. pag.i87, etiam pag. 4. — Jacobus Scheltema, Gt- schied. van do dagelijksche kost enz. Vid. ejus Cuch. en L,t- tirk. Mengelwerk, D.!VI. .-^t. 2. p. 270 en pag. :,ii. Statistieke beschrijv. van Gelderlaiid.Amst. i8;6. pag. co?. — TA,Uittrekseh uitde berigten vanleden vau de Ncd^^rl. huish. Maatseh. I813— ilJiS St. 2opag.7S. 40 ' C M M. B O T-O E C O N. „ indmdu , // Cit rare que Pesprit prioccupd ne lul y, trouve , quoi qu^^on dise pour desabuser , plus d& „ mauvaises que dc bonnes qualit6s ; et si jamais „ on rcvient a se sujet , ce li^est qu^apris favoir y, longtcmps mahrait^." Ex propositis si conjecturis uti licet , sequentia cogani mihique servabo , donec melius didicerem. Arbitror scilicet: Solanum tubcrosum ex America in Hispaniam primum delatum esse , et dictum Pe- trum Ci^cam, prae aliis aurifodinis praecipue occnpatis , nniltum ad eorum cogninonem et trans- plantationem contulisse. — Ex Hispania in Ita- liam iter fecisse vel forsan ab Hispanis ex Ameri- ca directe in Italiam deportatum fuisse. Hinc in Galliara , Belgiam , Germaniam, et e Germania in Hollandiaai ; quamvis videatur Solana etiam ex Ita- lia in Helvetiam et Germaniae partes , orientem ver- sus sitas, venisse, In Angliam autem recta via e Virginia , sed eo- rum adhibendi etcclendi methodum ex Anglia prae- cipue in alias regiones transire potuisse non ne- go, — Denique in Sueciam fortasse cura Lin- naei, qui si rainus ipse introduxerit, plura ta- men in itineribiis de hocce fructu collecta in pa- triam siiam secumduxisse videtur. Ultimo e Sue- cia in Norvegiam et quoque in Russiam , ubi ve- ro , vel e Polonia , vel uti statuerunt alii , ex An- glia qtiaui invcctum esse p.ntcst. PAKS P J R S S E C V N D A. D E C U L T U tt A. Inter Solani tuberosi proprietates praecipuas om- nino pertinet facultas , qua fere ubivis terrarura coli potest, vel saltem ejus species (i) sibi om- nis generis solum appropriant. Sic enim in Ame- ricae meridionalis locis elevatis reperiuntur ad altie- tudinem 9260—12300 pedum, ut superet hocce statutara lineam vegetationis hujus plantae ad 4800 ped. supra maris superficera ; nobis autem sufficit , ut inde videamus , quaenam sit differentia quando respicimus ad solum Patriae nostrae, ubi etiam terris humilioribus Solana coluntur. Neque mino- ris momenti est facilis culturae methodus; quod nempe minus dependeat a vicissitudinibus atmosphe- xae, messis rarius fallat, atque proventus saepe in- signis sit; ne loquar de usu multiplici Solanorum quem postea fusius exponemus. Secundum ordi- nera itaque , quem nobis proposuimus , primum vi- (0 Num reve» sint spedes, deinceps videbimu», 42 COMMENTATIO videanius , quo loco liaecce cultura coUocari soleat ab agricolis; paucis attamen praemissis rem move- bimus , num pertineat nostra planta ad eas , quae solum depauperant , an minus. Inter optimos hujus rei scriptores primo aspectu aliquam dissensionem invenimus ; Parmentier posuit, terram minime exliauriri , et rogat , quare solum pluribus locis nunc aeque fertileacantesecu- la CO ? 'nter recenriores monet Thaer, litem nondum diremtam esse , atque opinatur ipse , So- lana tantum ameliorare solum partibus nutritivis abundans , quae partes nutritivae acidis forsan liga- tae fuerunt et nunc dissolvuntur per elaborationem terrae et ferraentationem inde productam : hac enim ratione , inquit , etiam intelligitur , quomodo per Solanorum culturam pecuaria vetusiiora et difFracta in agros restibiles converti possint ; caeteroquin pertinet Solanum tuberosum ad fructus, qui terrara valde infringunt , quique solummodo inter amelio- rantes referri possunt, quo usque terrae elabora- tione .et eruncatione malae herbae vel ejus quasi suffocatione , huic scopo inserviant. (2) Quando jam eundem Thaer alio loco asseverantem audimus, Solanorum cultura terram nulla ratione exhauriri, ea Ci) Vid. Rosier, Cours cnmplet d'agriculture ^ Paris Tom. Vlll. pag. 213. Ci} Albrecht Thaer, Einleitung zur kenntnisz der Etf tilish. Ltsndv;irthsch.y Hannovei' ioo6, Band III, pag. 3C7, BOTANICO • OECONOMICA. 43 ea opinione versari possemus , tanquam si sibimet ipso blocutus- fuisset vir Clar. , nequaquam autem , prius enim indicavit, ea terram non exhaurire, dum scilicet bene stercoratur. (1) Eadem ratione nobis intelligenda videntur verba, priori Doct. T h a e r as- sertioni e diametro opposita , quae leguntur apud von Schwerz: „ quod scilicet ii rem sustinere „ non valant , qui ponunt Solannm tnbsrosum ter- „ ram non exhaurire, quippe qui decipiuntur ter- „ rae depuratione et facilitate , quam relinquit „ haecce cultura " — certe tamen egregius scriptor hic sibi proposuit plantam per se spectatam abs- que ut memoraret vim stercorationis (<2). — Hisce ea ratione intellectis , eandem fovemus sententiam , Gui eximios illos de re rustica scriptores addictos credimus , quamque nobis persuadere videtur H un- ter, quando dicit: „ terram exhauriri, nisi sterco- „ ratione atque apta elaboratione succurratur." (3) Confirmat quoque Putsche, dum scribit , Sola- num tuberosjim terram locupletare, eam scilicet fa- cilem reddens , magis quam ullus fructus alius , at- COAlbrecht Thaer, Grundsiitze der ration. Latid. wirthsch., Berlin 1812, Baiid IV, pag. 2I0, §. 275, cx. Einlei- ta»g etc. Band III, pag. 405. (2) Johann Nepomiik von Schwerz, ^nleitnng zum pract. Ackerbati, Stuttgart nnd Tubingen 1823', Band. II, pag. 613. (3) A. Hunter, Georgical Essays , York 1777, Vol. I. Pag. 144- 44 COMMENTATIO atque insecutiiris fructibus praeparans siercoratio- ne, muitiplici elaboratione , exstirpatione planta- rum nocivarum , et valida depuratione , ita ut ager prorsus neglectus , nuUa ratione melius transmutari possit, quam hacce cultura, qua sola etiam eri- ceta sterilia, terrae incultae atque prata depasta mirifice in arva fertilia converti possunt; insuffi- cienre attaraen stercoratione depauperatur terra , quandoquidem Solanuin tuberosum omne nutrimen- tum non attraliit ex atmosphera (i). Quod at- tamen Solanum tuberoum^ uti aliae plantae foliis latis , solum praeparat, hisce Sprengelii ver» bis explicatur : „ Die bestandige Erzeugung der y, Kohlensdure, mit dem Stickstof im Humus und „ den demselben beigemischten Erdarten , Kalk , „ Thun und Mergel macht beschattete Ackerfldchen „ fruchtbar %vcil die mit Kohlensaurengas ge~ „ schwHngerte Luftschichte nicht soo leicht entwei" „ chen kan.'*'' (a). Coluntur jam Solana saepe in novalibus (braak' land') quo cessationis fenus non parum augetur; scripserunt Thaer et von Schwerz: Solana in novalibus culta fere omnia cessationis emolu- men« CO Caj-l Wilhelra Ernst Putsche uni Bertuch, Fertiich einer Monographie der Kartoffeln etc. Wairaar 1819, pag. 107. (a) Kurt Sprengel, v«« dem Bau und ier Natur d$r Gcwach:t , Halle iSi;, pag, 9;,:. BOTANICO-OECONOMICA. 45 menta exhibere , fnictus aiitem hiemales postea mi- nus bene provenire, quia messis Solanorum fit nimis sero , atque non satis occluditur terra , ut cerealium satio rite institui possit ; quod tamen , si facere velimus, praestaret, ut Solana non ster- corarentur , sed stercoratio pro insequente fructu , nunc post messem demum fieri deberet. (i) Joh. Alstromer Suecicus, exhibitam operan- di methodum valde suadet atque cessationi praefert , quum Solanum tuberosim sit planta , quae maxi- mam nutrimenti partem foliis et caule ex aimosphe- ra attrahit, quae ergo terram humectat et adura- brat , ita ut plantae inutiles sufFocentur atque integrae maneant vires agri , cui scopo suum. conferunt fos' sio profunda et terrae depuratio ; quibus accedit , quod terra egregie praeparatur Tritico vel Hor- deo , atque sic emolumenta agricolis citius redun- dant. (a) Vir Cl. Kops, ut recentiorum tempo- rum raemorer, communicavit casum agricolae cu- jusdam in Frisia , quo indicatur , arva etiam per annos cessationis, insignem Solanorum proventum praebere posse , vtXSolanorum culturam saltem dimi- nuere valere tempus cessationis, quo alias agri ja- cent (i)Thaer, Grnnds, etc. pag. aio, §. 275. etv, v o a Schwerz, 1. c. pag. 6ii. (2) A b r a h a in G o 1 1 h e 1 f K a s 1 11 e r's Abhandl. der SSjiiel. Sehwtdischen Aead. der msiensehafien , Hamburg 1753, Bana XXXIX. pag. 833—245. 46 C (^ M M E N T A T I O cent inciiUi; lucrum solidum determinatae cnjos- dam agri partis {een 7norgen) sumtibus abstractis , adaequavit f. 90, 50. (i) Ab aliis autem et plerumque colitur Solanum tu- berosum extra cessationem , vel eam praecedit , quando in novalibus adhibent Fabas , Pisa et Er- vo , Tabacum aliasvc plantas terram praeparantes, quibus simul emendantur agri et destruitur nociva Sinapis arvensis. (a) Plura denique exstant exem- pla fructuum subsecutionis , quorum haecce inve- niuntur apud P u t s c h e : I. Solana , Triticum , Hordeum cum Trifolio , Trifotium. II. Solana , Hordeum et TrifoUum , Trifolium , Avena , Pisa vel Fabae. II !. Quies sive cessatio , Solana , Triticum , Turneps (^Brassica rapa') , Hordeum , Triticum cum bona aliqua graminis specie , ut fiat pratum egregium. (3) Sunt porro alii loci , qulbus biennium in eodem agro colitur; rarius obtinet atque nullibi inveni casus Solanum tuberosiim tamdiu in eadem terra cultum fuisse , quam in Germaniae regione , quae El- (l) J. Kops, Mugazijn van Vaderl. Landhnuw , D. V. pag. 45 1 ; etiara conferri potest F. L. W. van Brakel,/f/x ovcr den Laiidbouv/, Utreclu 1832. ([2) Von Schwer/. , I. c. Hand 11-. pag. 611. (3) Putscli % 1- c. png. 47. BOTANICO - OECONOMICA. 47 Elsas dicitur; hic enim per 4—6 sibi subsequen- tes annos eodem loco proveniunt , dum tantum sin- gulis duobus annis stercorantur ; imo per 6 annos sine ulla stercoratione , quando postea Hordeum aeque bene provenit ; unus ager per ao annorum spatium 19" Solana^ semel tantum Hordcum tu- lit : nisi vero referret v o n S cli w e r z , vix credi- derem , Solana in Wurtembergia per 32 annos in eodem agro culta esse ; sed addidit CI. von Schwerz: „ nullam regtilam suis exceptionibus „ carere." (i) — In eadem hacce. regione , Solana in regulis alternatim coluntur cum Fabis et Brassi- ca, quae operandi methodus imprimis quoque in Anglia invalet. (2). Qualis autem terra Solano tuberoso convenit? Crescunt Solana in quacumque terra , quin etiam in mobilissima arena , dum modo sufficienter ster- coratur ; in terris vero nimis sterilioribus iisque quae vi stercorationis tantum huic culturae adaptari pos- sunt , omnis sapor depravatur et partes constituen- tes indole ita mutantur, ut digeri prorsus ne- queant. Magna interim est difFerentia pro conditio- ne loci et pro variis hujus plantae speciebus , qua- rum enim nonnullae requirunt solum siccum , dam humidis locis fiant tubera aquosa, atque intus ca- va; alia vero Solana in arenosis parva manent et rur- Ci ) V o n S c h w e r z , I. c. pag. 6 1 4. (a) SchwtJ. Abhandl. Band I.\'. psg. 218. I 48 COMMENTATIO rursus alia quoque in paludibus exsiccatis vel exu- stis bene vigent , ubi quaedam maculosa evadunt; sic V. c. Solana pabularia in terra arenosa minora atque simul meliora redduntur , ea vero quae usui domestico coluntur^ in terris nimis pinguibus vo« lumine quidem increscunt , qualitate autem dimi- nuuntur. In genere attamen convenit terra argillacea levior , vel ex argilla atque arena mixta. Solana porro , quae hic et illic in sabulosis coluntur, satis demonstrant hanc plantam non unice tantum hoc vel illud solum postulare ; quae nempe in dunis coluntur (^Duin- aardappden') non raro caeteris omnibus praeferuntur ; docet quoque difFerentia soli , e. g. Zelandiae et Frisiae. Nonnumquara denique ita procedunt , ut prata vetusta difFran- gant et huic cukurae accommodent ; quae metho- dus aeque ac adhibito locorum ubi sylvae stete- runt, a multis valde laudatur. (i) Quando autem res ad extremum usque protrahitur , saepe caret bono eveniu ; tale quid me docuit casus sequens : Solanis scilicet dicta ratione cultis, Hordeum hisce insequens satis bene provenit , minime autem Tri' foUum quod simul cum Hordco conserabatur , ap- paruit ; tertio anno ager stercoratus fuit atque se- niinaverunt Avenam cum duabus graminis specie- bus (i) Th.i5r, EinJeitung etc. B. I. pag. 335. — Leopold Trautmann, yersiich eintr Wissensch, anleittiiig zum stu- iirimtler Lanilwirtsch, , Wicn )8i6, B. 1. pag. 1 1 7- J. 12 35. BOTANICO-OECONOMICA. 49 bus ; parce producit Avena , gramina vero pror- sus non apparuerunt , denique ager ita exhaustus fuit, ut non nisi post aliquot annos, ope cinerum lixiviorum pristinum statum recuperaverit. Etiam in Frisia rem nimis protraxerunt , ita ut fere evaserit nota Solamrum Frisiacorum laus : hi cum aliis initio decipiebantur proventu insigni , quo magnum lucrum faciendum esse sibi proposuerant , in diem interim praestantia Solanorum diminuebatur , ita ut tandem magnae agricolarum parti quidem persua- deretur, postea tamen multi viderint , talem agendi rationem et terrae et fructibus ipsis perniciosam fuisse. Oportet dein ut terra sit sicca, relaxa humo- que dives, radiis solis exposita et paululum in- clinans versus septentrionem , potius quam ad me- ridiem , quali enim inclinatione terra nimis exsicca* tur , tubera pluviis denudantur, viridescuiit , (i) atque insipida fiunt ; neque contineat terra par- tes ferreas , quae majori copia vegetationi no- civae deprehenduntur et tubera nauseosa red- dunt ; verbo , sit solum uti C o 1 u m e 1 1 a com- mendat vineis, qualemque culturae Solani tube- ro;» indicat Richard Townley: ^^ Nec spis' <,, sum O) Explicant nonnulli hoc phaenomenon ex actione lucis irt tubera denudata, qua scilicet principium carbonicum extrahitur. Simulque hujusmodi tuberibus vim subvenenatam adscribunt, qua suibus abortus induceretur, cf. Bibl. Utiiv, (agrie.^lSsit pag, 164. TRAP. D So COMMENTATIO „ stm sit nimis , nec resolittum , propius tamen re- „ soluto; neo exile nec laetissimum^ tamen laeto „ proximum ; nec campestre (declive') nec praeceps , „ sed potius edito campo (leviter elavata sit terra) „ nec siccum nec nzmis uliginosumy (i) Dictis jam proprietatibus terra rnagis minusve praedita postulat elaborationem et stercorationem minorem vel majorem , id est , minori majorive fer- tilitati adaequatam; hae enira , testante Elsnero, inservire videntur ad assimilationem materiae nutri- tivae, qualis scilicet assimilatio aeque in plan- tis obtineat ac in corpore animali oportet. (a) Constat materies nutritia pro maxima parte e carbo- nio , et jam diu missa est theoria , quod essent olea et salia stercore retenta , quae plantas nutri- unt ; nihilominus hodie adhuc loquuntur de parti- bus salihis vel nitrosis , sed credimus majorem agricolarum partem ignorare, hoc carbonium de- compositione atque compositione chemica obortum , verum esse plantarum nutrimentum. Quam maxime vero formatur hoc nutrimentum fermentatione at- que putrescentia tam corporura animaliumj quam vegetabilium; praesertim huc pertinent animalium stercora , ex hisce igitur plantae magnam nutrimen- ti O) Hunter, Georg. Ess. 1. pag. 301. Exponuntur ubi utilia multa. (2) Cf. Christian Carl Andr^, Oecon. Neuigk, 1831, no, i2. paj?. 137. BOTANICO - OECONOMICA. 51 ti partem hauriunt , atque , quamvis et alii den- tur fontes , lii sufficere non videntur , ut assequa- mur illos , qui statuerunt se omni stercoratione carere posse, vel omnem stercorationem rejicien- dam esse. — Alii autem huic opinioni non prorsus addicti , illam tamen Solani tuberosi culturae applica- verunt ; sic , ut exemplum adducam , instituerunt experimentum , quod revera feliciter successit , ve- rumtamen ager prius conserebatur Hedysaro Ono- bryche , quae vero planta , dum male procreverat , subarabatur; taleautera experimentum mlhi persua- dere non videtur , quia ipsa subarata planta vices stercoris agebat, insuper experimentum institueba- tur in terra mediocris fertilitatis ; haecce igitur si computamus cum verbis , quibus exposuimus So' lanum tuberosum etiam locis sterilissimis prove- nire posse , adjuvante scilicet stercoratione , non miramur satis bonum proventum hic obtinuisse in terra, quae sterilissimis , quamvis stercoratis, sem- per praeferenda erit. (1) Monet rerum peritissi- mus , T h a e r , Solana absque stercoratione vel debita huic culturae cura non adhibita , terrara rehnquere impuram et sterilem. Putsche autem plane assentiri non possumus , quando asseverat num- (0 Duhamel du Monceau et Camper, Nieuwe wljze van Landbouwen etc. , Amst. 1765. IV. Stuk , pag. 27 et M^moi' res et observ, recueillies par_ la sociite oecen, tle Berne, n". 1763. P. I. pag. I8i. D a 5a COMMENTATIO numquam satis stercorari posse, nempe videmus Solana veget itione luxuriante , numero quidem au- geri, magnitudine vero atque virtute diminui , hanc assertionem autem intelligimus tanquam vulgarem dicendi rationem , qua auctor indicare conatur, Solana in locis sterilibus , magnam stercoris co- piam requirere. Quidquid sit , patet stercoratio- nem experientia ipsa optime definiri; in genere at- tamen statuitur , ne manu parca fiat quia proventus a copiosiore vel parciore stercoratione multum de- pendeat, Quaenam vero stercoris species adhibenda ? No- tum est, stercoris vires difFerre pro animalibus a quibus producitur , et pro alimentis quibus illa utuntur; sic praeferendum est stercus animalium pinguium , melius quoque est eorum , quae ves* cuntur cerealibus , quam animalium , quae grami- na , foenum vel stramen assumserunt. Porro quoad vires sequenti modo sibi insequuntur stercoris ani- malis species rscilicet, ovium , equorum vetustum, equorum recens , vaccarum vetustum , vaccarum recens. Stercoris tamen efficacia oppositam fere rationem servare videtur, ita ut ilhid vaccarum vim suam adhuc exerceat, quando ovium omnem jam amiserit , atque hanc ob causam hic vulgo utuntur stercore vaccarum stramine raixto , et quidem uon nimis fermentante (^lange mest') in terris com- pactioribus et argillaceis , quae inde relaxae reddun- tur; caeterum quo magis ipsa Solana attingat, eo me- J BOTANICO - OECONOMICA. 53 melius ; terris autem magis resolutis convenit ster- cus fermentatum (kortt mest^ (i). Mukae denique aliae stercoris species occurrunt et hic qiioque adhiberi possunt, quales v. c. sunt, calx , cineres , placentae rapicii seminis vel linei seminis confectae ; variae plantae aquaticae vel aliae , quae etiam hunc in finem coluntur, uti Stratiotes^ aloides , Polygonum Fagopyrum , Trifolium pratense , Spergula arvensis etc. ; in coloniis ■ Veenhuizen et Ommerschans Erica vulgari atque Genista scopa- Tta utuntur. His accedunt sordes omnis generis, scruta , limus , marga et ramenta cornea , Anglorum laetamen , (2) quod constat e stercore, stramine, humo et calce viva ; hac autem compositione ter- ram duabus messibus prorsus exhaustam esse di- cit Serrurier; (3) tanninum ahquot annos aeri expositum alii adhibuerunt , (4) atque laudavit Bonnet, rusticus Genevensis , duas novas spe- cies, foeni pulveres (^Poussidre de foin , Fond du grange) et imprimis glumas cerealium (jie la balle de Bld) , quarum manipukim simul cum Solanis terra imposuit. (5) Ster- (1) Thaer, Grundsatze eic. IJand IV. pag. 210, §. 176, (a) Compost. (3) J. F. Serru rier , Bttrtn Goudmijn ^ hm%i. liio?, pag. 284. (ji) Encychpaedie ou dict, univcrs. raisonni des connoits, humaiaett Yverd. 1774. Tora. XXX IV, pag. 474, et Serru- rier, 1. c. p. 293. (5) Biblioth. Vnivtrs. (egric.) ^ 1525» pag. 67- 54 COMMENTATIO Stercorationis tempus a variis varie indicatur; fit enim ante vel statim post hiemem , duranie hie- me sive sationis tempore; alii, postquam plan- tae jam apparuerunt, novam aliquam portionem addunt : dum fit ante hiemem , stercus passim sub- aratur, imprimis in terris compactis frlgidis , vel tantum expanditur atque sparsum manet usque ad veris initium. Stercoratio post hiemem saepe diffi- cultatibus premitur propter labores , qui tunc in- stant. Optiraa itaque methodus videtur, ut fiat partim ante et post hiemem , quod praesertim convenit terris minus efficacibus. Stercoratio tem- pore sationis pervulgaris est j et illi qui eam repetunt , postquam plantae jam apparuerunt , contendunt hoc et Solanis et fructui subsecuturo prodesse, imprimis aestate humida. (i) Attamen multum dependet a varia colendi methodo atque agri conditione; de hocce igitur argumento videa- mus , nempe de elaboratione terrae et de cura ipsis plantis adhibenda. Dixi varias dari methodos , quibus Solanum tU' beroium coli soleat ; in universum autem raagna hic observatur convenientia ; nam an vomere, ex- stirpatore , aliisve instrumentis utantur , omnis res praesertim eo redit , ut agri superficies quam maxi- nie aeri exposita sit , terra relaxa reddatur , depure- tur , atque deradicentur plantae inutiles , cui scopo in- (i) V 11 S c h wc rz, 1. c. Band. II. pag, 6i6. BOTANICO ■ OECONOMICA. 55 inserviunt varii labores, uti aratio, fossio , pas- tinatio, occatio, sarritio , adaggeratio etc. Quamvis dein a multis pastinationis metlio- dus usui vomeris praeferatur, hic tamen vulga- rior est ubi Solanum tuberosum majori copia co. litur ; quippe iiac ratione tempus brevius minor- que operariorum numerus requiritur; attamen di- versitas soli facile hanc vel aliam poscit , imo sunt loci, ubi prorsus praevalet prima methodus. Niliilominus utraque sua habet commoda vel incommoda ; lubet , ut breviter unam alteramve ex« hibeam et postea generalia quaedam adjungam , ne diutius morer iis , quae cura agricolis speciatim con- scriberentur, certe ampliori indigerent expositione , tale autem opus meis viribus longe superius fore fateor. Methodus prima. Postquam ager tempore au- tumnali profunde aratus atque occatus fuerat, ster- cus hieme exspergitur et vere ineunte subaratur ad profunditatem ut Solana attingere possit ; satum imponitur foveis, quae instrumento Marqueur (i) cruciatim ducuntur cum sulcis vomeris; sario ipsa ita fit, ut e. g. quinque operarii aequali distantia a se invicem sulcae impositi sequantur, singulisque pars conserenda indicetur ; prima sulca jam imposita , duo accedunt vomeres, quibus sic agunt, ut so- lummodo tertia quaeque regula conseratur ; hunc in CO Depictum invenimus apud Servurier, 1. c. Pl. I. 56 C O M M E N T A T I O iii finera sarritores , ab uno ad akerum latus trans- euntes , eandem semper servant distantiam , atque Solana locis , dicto Marqueur indicatis , imponunt quam proxime ad perpendiculum sulcae, Post oc- to dies , denuo occatur et eruncantur quaedam plantaenocivae , quae jam apparuerunt , haecce malae herbae eruncatio postea Extirpatoris (i) ope bis vel ter repetitur , donec excretis plantis impeditur , atque nunc caeteri labores ad tempus messionis de- feruntur. Methodus secunda , a priori in eo difFert , quod ducantur lineae vel foveae , sese sub rectangulo decussantes , qua ratione quadratis forraatis , Sola- na punctis sectionis harum linearum imponuntur , Exstirpatore ipso terra obteguntur et porro agunt uti jam vidimus. (2) Methodus tertia sive Fellenbergii. Terra rite accomodata chordae tenduntur juxta duo agri latera , quae chordae palis terrae infixae , omni ter- tio pede signo quodam denotantur, quo indicatur locus consitionis; ligone formantur foveae, quibus bina Solana integra simul cum stercore imponun» tur, atque clauditur prima fovea , terra secundae. Mcthodus quarta sive H e r m s t a d t i i. IUis con- venire potest , quorura terrae strictius limitatae sunt ; sumitur ager in forma quadrati , atque efFo- di- (1) Icon apud Serrurier, 1. c. Pl. I. (aj Thaer, Grundsatzc etc. 1. C, r«g. 3IS. S» afo. BOTANICO-OECONOMICA. 57 ditur ad profimditatem et latitiidinem 18 poll. ad 2 ped. ; disrantiae interjacentes vel pulvini qui for» mantur terra elFossa sunt, a — 3 ped. atque conse» runtur Fabis ^ Pisis vel aliis plantis culinaribus. (i). Mcthodus quinta. In Hibernia , ubi saepius in pulvinis colunt , sequenti modo procedunt ager vomere vel ligone convertitur in pulvinos 35 — 5 ped. latitudinis , cum interstitiis ad | partem latitudinis horura pulvinorum ; vel prata hunc in finem juxta chordam abscindunt , atque hu- jusmodi pulvinum Z,rt2jr - ^e^ vocant ; (a) stercus hisce pulvinis inspargunt atque stercori ipsi iSb- lana imponuntur , ordine indererminato quidem , semper vero ad distantiam unius pedisquavis direc- tione, etteguntur terra inrerstitiorum. Quandoplan- tae pervenerunt ad altitudinem 2 pollicum , inter- stitia denuo efFodiuntur iterumque plantae hac terra adaggerantur , qualem operationem postea tertia vice repetunt , parietes interstitiorum tunc abscindunt et fossa , ratione pulvinorum nunc ad I — 1| ped. profunditarem , omni cura depura» turcaeterum.que repeiita sarritio non negligitiu*. (3) Ean- (1) P u tsche, 1. c, p. 86. Ca) Haec denominatio verosimiliter sumiiur a Lazy piger,tardus; et i« !■ I'» Pag. 629. (4) CI. Putsche, I. c. 88, et di Fricnd des Vudcrlands y D. VI. pag. a-8. BOTANICO . OECONOMICA. 59 permagna fiiit , agiint sequenti raodo , quem fusius exponere tentabo, sed de culturae methodo in aliis patriae regionibus , uti in Zelandia , Gelria et quo- que in illa Ilollandiae regione , quae dicitur het Westland , non loquar, quia differentia quae hic obtinet non sit talis ut repetitiones ingratas praeca- vere possem , solummodo monebo hujus regionis incolas uti ligone ; et sane activitatis et laborum , quos in hanc aequeacin Lini usitatissimi et Bras- sicac Napi culturam impendunt, semper laete recor- dabor, atque hanc me saepe grato animo vidisse, jucundamque sensationera inde percepisse , dicere quis vetat? Frisii itaque huic culturae sohira satis efficax vel mediocris virtutis praeferunt nimis pinquibus , nec non pratis diffractis, quibus nonnullos usos fuis- se jam monuimus. Optima ratio videtur, ut au- tumno aretur et stercoretur atque vere bis vel ter repetatur aratio , et quidem ad majorem profundi- tatem ; terra hac aliave ratione accommodata , 15*0- lana conserunt in sulcis vomeris; vir unus et duo pueri huic scopo sufficiunt ; vir nempe forami- na facit ope instrumenti huic scopo inservientis (aardappel-zetter') etpuerihaec implent Solanismc- diocribusvelmajoribus ter quaterve dissectis, post- quam antea in corbibus , stramine conciso , palea vel stercore impletis , modico calori exposita erant ad germinationem promovendam; hisce con- sitis clauduntur foraraina per cratem vel instruraen- tum. 6o C M M E N T A T 1 tum , quoddicitur de Vriesche houk , idencidem re- • petitiir occatio , donec omnes plantae apparue* rint, quando resulcatur et omni cura prospicitur, ut ager talem acquirat inclinationem , qua aqua pluvialis defluere possit ; sarritione vel operatio- . ne, quae audit het behakken, saepius repetita omnes malae herbae eruncantur et depuratur ager; sicque tandem venit tempus messionis et cum hoc- ce novi labores ingrediuntur. Dum autem spacium quoddam intercurrat , ab omni labore liberuni , scilicet quo plantae florent , liceat, ut interrumpatur haec enarratio acque prius moneam , tempus macuritatis quam maxime pende- re a speciebus et aeris consticucione, dein quoque modum , quo auferuntur Solana difFerre pro va- riis locis ; Solana nempe serotina saepe auferun- tur , quamvis caulis et folia adhuc viridescant ; anno senescente , quo gelu nocturnum incidere jam coepit , facile laederentur ipsa Solaua , quan- do exspectare vellemus signa maturitatis , quo per- tinent haecce : folia flaccescunt et cum caule livescunt atque exsiccantur , defoliari incipit planta et delabuntur baccae , tubera cum radi- cibus cohaerere desinunt , atque cocta farinosa sunt. Periinent Solana ad fructus , quorum mes- sis magnis premitur difficukatibus , variis nio- dis hic proceditur; ahi ucuncur vomere, aHi li- gone , furca , vel denique inscrumenco, quod dici- mus BOTANICO-OECONOMICA. 6i -mus aardappel ' ligter •, (i) siint etiam , ubi in locis arenosis Solana proprio usui coluntur, qui omnem rem manibus absolvunt; sed ubi vomerem adliibent, etiam secunda vice aratur, ut remanen* tia colligantur , ad quem scopum nonnuUis etiara sues vel oves inserviunt ; — huc referenda putarem verba Pereboomii, asseverantis , messem in- terdum fieri suibus et canibus. (iz) ■ Jamjara Solana maturaverunt , ergo revertimur ad campum, ut agricolam Frisiacum messe occu- patum , ulterius observemus. Die sereno vir puerique vel foerainae ad agrum accedunt , ille furcae tridentis ope plantas aufert , hi vero Solana sejungunt atque minora , a majori- bus separata, corbibus injiciunt, quas corbes in saccos deplent et hisce transportantur ad acervum, quo loco servantur; huric in finem terra ad i — li ped. efFoditur et marginibus acervi , terra efFossa im- (i) Hoc instrumentura , Germanis Kartoffelnheber , describi- tur et depictum exstat apud Serrurier, 1. c. pag. 532, Pl. IV.fig. 3 et 4. Verosimiliter idem erit, quod alii vocant Zv/ti- zinkigen-karst vel tantum Karst; num vero raultum conve- niat cumeo, quod detexit Gerdun affirmare non possum; vid. J< C. Loudon, The Gardener's Magazine , Lond. 1826, Vol. VII, pag. 92. Caeterum et Cf. Thaer, Einleitang eic. B. III. pag. 371.* (2) Cf. J. A. J. Ludwig, yerhandeiing oyer den aart , voertplanting en allcrhande gebruik der nuttige aardappeJeny uit het Iloogd. vertaald , door Corn. Pereboora, pag, 42. 6a COMMENTATIO iniponitur; haec fossa ratione habita magnitu- dinis agri , hiijus fere totam adaequat latitudi- nem ; Solana huc coacervantar ad altitudinem 3 — 4 pedum supra fossae margines ; primum ipsius plantae herba et stramine obteguntur , qui« bus dein terram ad \ ped. addunt, quodsi vero per hiemem servari debeant , huic terrae denuo stramen addunt et hoc rursus terra tegunt; curant autem orien- tem versus magis obtegatur acervus , et haud raro irnponitur stratum terrae ad 3 — 4 ped. ; subsequen» te vere , quando frigus intensum ccssaverit , stra» tum superius dimovent , tandemque etiam secun- dum, toUuntur soboles et ab hisce Solana libera servant , donec venumdata naves onerant , quibus expediuntur. Priusquam nunc alia quaedam , conservationem spectantia , adducamus verbo de defoliatione, quae interdum locum habet , ut iis vescatur pecus. Plu- rima certe fuerunt exempla, quae demonstrarent tale quid innocue fieri posse, pauciora attamen non fuerunt , quae dissuaderent et teslarentur hanc de« foliationem Solanis aeque nocere ac folia ipsa pe- cudi. (i) Quamdiu sane planta adhuc viget et fo- lia vitam suam propriam vivunt functionesque suas exercere nondum desimmt , nociva erit praxis ; audiamus solummodo, quae dicit Clar. van Hall, (0 Oe(un, Neuigk, lo;?, u". 37. pa;.'. ''.':)l. BOTANICO - OECONOMICA. 63 Hall: „ Hisce ablatis (foliis), caulis radicisquc „ incrementum cessat , omnis planta languescit et „ saepe moritur" etenim , dicit alio loco: „ succi „ in foliis magni momenti mutationes subeunt , suc- „ ci rudes atque indigesti ibi potissimum mutantur „ in fluidum nutritium , quod ex foliorum parcn" „ chymate in corticem , radicem versus descendit ," denique : „ succi descendentes partibus gummosis „ abundant , quae nutritioni apprime idoneae sunt „ quaeque in multis plantae organis mutari viden- y, tur in partes amylaceas , v. c\ in tuberibus etc. , ^ ut futurae plantae^ vel plantae partibus ali- „ mcntum diu antea praeparatum suo tempore non „ deesset.''^ (,1^. Haec mihi rem plane decide- re videntur. Quod porro fructibus seminibus- que formandis omnino requirantur flores , lu- ce clarius est, sed adduxi dum viderim apud ronnullos invaluisse morem flores decerpendi , quare inquisiverim num prodesset talis decerpen- tio florum , an minus ; statim perspexi me alio- rum auxilio indigere et accedi opus Doct. T li a e r , imprimis dum apud alium scriptorem inveni '.'-'r^. f"i. ' ta-, (i) Cf. H. C. van Hall, EhmentaBotanices, Gron. 1834 , pag, 43, §. 71. pag. 46, §. 267 et pag. 151 f. 147. G. Wttewaal, Uittreksels nit de Annaien des Akkerb. Thaer, Th. VI. pag. 251 et Oec. Neuigk. iSaa , n". 53. pag. 4ai , iibi exponuntur defoliationis noxae solo ipso. 64 C O M M E N T A T I O tali deccrptioni semel subsecutam fuisse messeni pro i parte ad auctam. Me vero docuit Thaer simul cum floribus tubera formari , igitur absur- dum esse deflorare plantas , ut augeretur proven- tus. Caeterum quidquid sit, non potui quin ani- madverterem Solana praecocia, quae saepius nul- los proferunt flores , quam rem deinceps explicare conabor. Quoditaque ad conservationem : omnes processus quibus calor nimius , humiditas et gelu avertuntur, huic scopo inservire possunt ; praesertim autem convenit, ut primum ab omni inimunditie liberen- tur Solana ^ neque sint contusa vel congelata, nequidem a planta congelata desumta , caute amo» veantur dum alii insuper commendant ut prius exstinguatur vis germinans , quem in finem suf- ficit , ut per 4 — 5 minutas secundas , in corbi- bus aqua ebulliente immergantur; (ij ahi modico fornacis calori primum exsiccata servant in vasi- bus foeno vel foliis exsuccis ; cavernis autem sub- terraneis saepius conservantur , sed his praefe- rendi videntur acervi , quia prioribus frigus vel pluviae facilius accedere possunt ; interdum tales cavernae ad insignem profunditatem sub terra con- struuntur, imprimis hoc obtinet in Suecia, ubi per fenestram et scalas in eas descendunt , tegun- tur (i) Ocv-ow. Neuigk. IS29, ii°- 2 i< png. 168. et Putscli», C pag. sot BOTANICO- OECONOMICA. 6$ tur tecto , quod perforat tubiis cylindricus, quo exhalationes eliminantur : (i) semper enim aditus sit aeri atmosplierico , donec impediat gelu, nam Solana statim exhalare incipiunt , condensantur hi vapores et guttatim refluit aqua, quae putre- dinem induceret. Hanc ab causam quoque requi- ritur apertura quaedam in cavernas vel acervos , quae tempore gelu occludi debet , degelationis ve- ro aperiri ; neque minus necesse est , ut acervi fossicula circumfodiantur, qua aqua pluvialis nix« ve degelata defluere possint. Alias denique con- servandi raethodos , huc minus pertinentes , alio loco referam. (a) Ut dicere incoeperim , jam generalia quaedam se« quantur , quae spectant culturam nostrae plantae ; verbo quoque memorabo de aliis propagationis spe- ciebus et ultimo loco passim videbimus de mor- bis praecipuis, quibus Solanim tuberosum ob- noxiam est. i''. Aratio repetita pendet a soli conditione at- que constitutione aeris; hi instituunt autumno, et stercorant siraul, illi vero post hiemem, vel alii demum mense Aprili vel Majo , quo tempore etiam stercorant et Solana conserunt ; quamque au- 0) Schwed. Ahhandl. Band. XXXIX. pa^. a;2. C2) Cf. Transactions of the Society for the Encouragement nfArts, Manufacturts and coTHmcrce , Vol XXll. pag. 13J. Ibi exponitur raethodus de Lancey praeroio condecoraii. TRAP. E 66 C O M M E N T A T I O iiutem arationcm sequatur occatio oportct , ut jilantac nocivae egerminent, quas dein ukima ara-.. lio aufert ; in genere convenit aratio repetita ct quidem tenipore vernali , seniel ad majorem profunditatem , imprimis in locis argillaceis, qui aquas valde imbibunt, vel etiam quando Tri- folium insecuturum est ; semper atramen in usu voraeris , dexteritas quaedam requiritur , ne scili- cet plantae laedantur vel terra prorsus obtegan- tur. (i) 2". Quo ad stercorationem , ubi simul cum satio- ne instituitur, secundum nonnullos convenit in locis humidioribus Solana stercori imponere , in siccioribus vero subponere. Alii, stercoris dispar- sionem per totum agrum praeferentes , testantur lioc magis prodesse solo. InFlandria ad stercorationem etiam calce utuntur, in terris scilicet compactis et frigidis aliquot die- bus post consitionem. ,calcem agro inspargunt, quam crate inversa apprimunt; hic porro quoque adhi- bent cineres , placentas rapicei et linei seminis in terris niinus efficacibns, atque in locis siccis varias plantas aquaticas aliasve , quibus Solana iraponunt vel subponunt in terris siccioribus. Tandem sunt quidam , qui plantis ipsis apponunt stercus cuni iirina mixtum , quod in Provincia Ulirajectina non ra- (i) Cu Putsche, J. c. pac. 51. Oecou, Neuigk. iSiS. 51''. A- V^i- 25» i"-i 18 19. n". 47. raj. 3?o, BOTANICO-OECONOMICA. 67 raro obtinet ; interdum etiam huic scopo adhibent stercus humanum. 3'. Consitionis tempus multum variat pro Sola- norum speciebus , ocius tamen vel justo serius ne fiat : primo enim casu prae Solanis exsurgit mala herba qua optimae agri vlres deperduntur, vel tU' bera adhuc laedi possunt a gelu ; ulteriore vero casiy plantae serius quoque maturescentes , eodem con- gelationis periculo expositae sunt. Tempus maxi- me idoneum est, quando terra calefieri incoeperit, quare vulgo conserunt m. Aprili et Majo, vel aestate sicca , et praesertim -Solana pabularia , quo- que m, Junio. DifFert etiam distantia et profun- ditas pro indole soli et speciebus , praecipue atten- dendum est num tubera late sub terra proserpant, an vero caudicem magis coacervatim circumam- biant. In agris porro humidis ad minorem pro- funditatem ponantur , quamvis in genere non con- veniat positio superficialis , ob frigus vel aves, quae satum eifodire possent , propter exsiccationem ter- rae, ctc. Circumstantiis faventibus m. Martio praecocia jam terra raandari possunt , haiid ra- ro attamen falluntur, qui hasce primitias magno pretio divendere nimis conantur, Atque hic non incongrue sequi possent variae raethodi , quibus messem festinare excogitaverunt , quarum tamen unam tantura inseram ; caeterum conferri possunt loci infra ciiati. In Anglia nem- pe , plurimariim novitiarum majoris minorisve E a mo- 6« C O M M E N T A T I O momenti genetrice , Solana conserenda in cubiciilis per qiiatuor hebdomades tegminibus teguntur, iraut ineunte ni. Martto pulvinis calidis consita, jam Maji initio usui inservirc possint. (i) 4". Quibusdam locis plantae 110 va terra circum- ponuntur , quando attigerunt altitudinem 6 poll. , atque perticitur hoc opus exstirpatore vcl aliis locis etiam ligone ; dum pervenerint plantae ad al- titudinem imiuspedis , repetitur atque iaterdum ter- tia vice instituitur haec operatio, scilicet quando anthesis instat. Convenit talis circumpositio prae- cipue speciebus quarum tubera acervatim caudicem ambiunt et ubi vomere vel supra allato instru- mento {aardappel - ligur') efFodiuntur: hac ratio- ne enira messis facilior evadit, major pars terrae aeri exponitur et tuberibus augetur spatium. — Om- nino perlegi merentur experimenta , quae instituit Joan (i) London Gardcner^s Magazinc , iSafi. Vol. II. pag. 47- Cf. porro Thaer, Einleitnng etc. B. I, pag. 331. Fortsetzttng des Allgem. Gartett • Magazins , 1816. B. VI. pag. 03:. . ^ Oecort. Neaigk., 183^. n". 46. pa?. 36S. De Star, 1814. D. V'I. 0.0 vtulc, pag. 908, et Uittrekieh uil ilo herigte» van di letlen der Neslerh Uuish. Maatsehm l8i3— 181S. 16" Stuk, pag. 2.^. Loudon Eucyclapedia of Plants , pag. 159., 2' Hanter, Georg. Ess., Vq\. 1. pa^. 37!. Tratisact. of the Soc. for Encour. etc \'o\. XXXII. pag, 62. Oineilani Virgo Anna Clague coiiilccorata fiiit Iiac de re. BOTANICO . OECONOMICA. 69 Joan Quarles, qui diim circumpositione utere- tur, Solana cokiit in terris arenosis hiic usque in- cultis imo in uliginosis, postquam alii per annos frustra tentaverant. (1) Hujus actionis commoda vel incommoda inter alios fusius exposuit H u n- ter, qui Solani tuberosi radiculas considerans tanquam ramos sub terra , dicit eas produce- re caules et folia ioco tuberum , si terra male ob- tegantur, eas vero steriles evadere, si nimis obte- gantur, „ Thcse bearers inquit, are in fact bran- „ ches within ground. They go off from the descen- „ ding stalk , in the same manner and distance as „ the branches do from the ascending one. Had „ they appeared upon the surface , they muld have „. brought forth leaves , fiowers and apples , but „ being cofifined^ they produce potatoes. " ^(a) Simili modo-apud Candollium vidimus tubera e caulibus subterraneis procrescere , ait nempe : „ Ces rameaux radiciformes qui ^ dans la pomme „ de terre portent les tubercules ^ ne sont que des „ branches inft^ricures." (3) 5°. Quale satum optimum habetur? Est revera quaestio, ad quam varii vario modo respondere co- (O J. Kops, Mngaziin van Fiiderl. Landhoiiw , D. V. pag. 444. CO Georg., Ess. Vol. I. png. 141. (3) Qrganogr. vigit., Tora. I. pag, 155 , etiam Cf. DunaJ, Mimosre sur lcs Solantttn , pag. 12. 70 C O M M E N T A T I O conati sunt , quaeque saepius adhuc proponi po- test antequam diremtae sint lites. Minime interim loquar de iis quae semper requiruntur, scili- cet, ut Solana sint incorrupta, polleant vi ger- minandi , nondum diffracta sobolum avulsione ; ne- que sint congelata , nequidem sumta ex acervo,cui congelata interfuerint, neque tandem contusa vel putrefacta : hisce enim omnibus male , vel prorsus non proveniunt plantae ; aeque silentio praetereo illos , qui Solana immatura conserenda dicunt. (i) Sed alia res est , nura majora, mediocra , an vero iiiinora adhibenda sint , dissectane an potius inte- gra praeferri mereantur. — Alstromer mediocra integra praetulit dissectis j (2) laudat M n i s z e c h mediocra , (3) recentiorum Thaer majora inte- gra-, majori distantia consita praefert majoribus dis- sectis eadem distantia dispositis , minori autem dis- tantia dissecta pUis producere videntur ; asseverat idem T h a e r , in Hibernia praeferri dissecta , sed caute attendi ad foveas (oculos) gemmas conti- nentes, quae nempe magis immersae in media par- te vel ad extremum luberis superius occurrunt , me- CO Cf. Loudon, QariUner''! Magazine , Vol. II. pag. S17. (?) Schweti. Abhandl. Band. XXXIX. pag. 233. (3) Mdmoire sur la culturc des pommes de terre etc, dans Us Mimoires ct observations retueilliet par la societi OecoH. de Etrr/e , 17(54- Tom. II. p,.g. 18. BOTANICO-OECONOMICA. 71 meliores habentiiv , partemque reliquam , foveis ma- gis prominentibus dejiciunt ; alio dein loco prae mincribus laudantur mediocra et majora semel dis- secta. (i) — Trautmann monet ea ad longi- tudinem dissecanda esse , ne laedantur germina (2) et animadvertit P u t s c h e integra vel dissecta ad- hibenda esse parvaque non nisi parva producere , majoribus tamen praefert mediocra, et rursus me- diocribus dissecta. (3) Experimenta porro insti- tuta aBellefroid vanHove, hunc inter alia docuerunt : 1°. Parvi referre, cujusnam sint magnitudinis. a*. Autem minora in proventu praevalere vide- ri. (4) — Bergier e contrario testatur se vi- disse majorem proventum e raajoribus ; ("5) von Schvverz adhibuit majora dimidiata vel quadri- partita atque minoribus praefert; addit ea minime dissecanda esse humida atmosphera, atque prae- terea proventum magnitudini sati respondere (6). Recentissimis tandem temporibus experiraenta in- sii- (1) Thaer, EinUituug etc. B. I. pag. 328, ec P. III. png. SSa, atque Grundsaizc etc. B. IV, pag. 211 et pag. 277. (2) Trautraaiin, I. c. Band II. pag. 119. $. 1:37. (3) Putsche, 1, c. pag. 60. C4) J- Kops, Staat van den Landboiiw io het JConingr, der Nederl., gedurende 1819, tag. 43. (5) ]• Kops, Magazijn yan Landbouw y D. II. pag. 189 , ct Serrurier, de Buitenman , D. 11. pag. 13J, (6) V o n S c h w e r z , 1. c. Band 11. pag. 621. 74 COMMENTATIO &titiieriuu Clar, vaii HaH, aliique agricultu- rae peritissimi , quorum unum alterumve compara- tionis causa exliibeo; experimenta similia etiam nunc prosequuntur et avide exspectantur , quae docebit Doct. V i t r i n g a C o u 1 o n. (i) I. Expcrimenta, quae publice communicavlt Cl. V a n H a 1 1 , quaeque eadem culturae methodo in- situit in eadem terra Satuin. Sati pondus Proventus. 36 Majora (_Graanw Stnmde') i,63 N. ffi 48,98 N.ffi 36 Minora ( ■ ■) o>48 — — 41,47 — ao Majora (^Zomer Zeeuwsche') 0,83 — — 31j47 *" ao Mediocra C ' ) 0,49 — 13,71 — 20 Minora ( ■ ) 0,17 ' ' ■ 20,33 — A". Sequente denuo idem experiraentum instituebatur. 36 Majora {Graatnv Stamdo') 1,32 ■ ■ 36,48 — S6 Minora ( " ■) 0,48 -^— — 24,82 — so ^lajora (Zomer Zeeuwsche') 0,99 ' »■ ' ' " 26,71 — • 20 Mediocra ( " ) 0,19 — — 21,59 — 20 Minora ( ■ ■) 0,1:75 i8,c2 — (2). II. Experimenta, insrituta a". 1S33, in colonia Veenhuizen. A. Majora (Blanke Engclsche') 5,67 Hectolitra 288 Hectolitra P. Mediocra ( ' ■■ ) 6,97 334 C. Minora ( ' ' "j62 387 Cs). 111. Cl) Algem, Kttnst en Lctterbode , 1834, n". 24. psg. 369. Vide quoque Utrechtsche Courant vati 23 Mei 1834, bl. 2. (2) Vide Leeuwarder Courant van 9 April l833. 2, et Bij- dragen enz. van van Hall, Vrolik en Mulder, D. VII. Ho A' — Proventus exhibetur abstracto pondere sati. (3) Cf. Fricnd dss Faderlands , D. VII. pa£. 95 I. Desurai- tur provcntus terrae ad extensioaera Ilectarii BOTANICO - OECONOMICA. 73 III. Experimentum e Delgise partc seprentrionali. Satum. Saii pondus. Proventus. 38 Majora QEtigelscIie) 2,44 N. S 38,35 N. GS 38 McdiocraC ) j,.i5 28,75 — — 33 Minora ( ) 0,58 21,70 38 Mediocra dissecta( ) 0,75 ■ 29,37 . 38 Majorum summitates (— ) 0,54 - 23>99 — — 88 MajorHmtegum.aoculis (— ) 0,08 — 11,06 — — (i). 6°. Denique de proventu in transitu moneo, hunc ita difFerre pro solo diverso , ejus elaboratio- ne et stercoratione , pro sato ipso, curaque quae Jpsis plantis impenditur; ut sane difficilis sit talis determinatio , quum insuper variae relationes , qui- bus alil hac , alii illa mensura usi sunt , exacte ut determinetur non sinant, atque ne mirum cum sae- pius omnis calcuhis tantuni conclavibus compona- tur; ingenereauterasraruiturproventus, S — iop"""', imo interdum 30—40°'" cerealium. (2) Operarius quidam ab una planta 186 tubera collexit , quae 19 ee adaequaverunt , (3) atque alius casus refer- tur , ubi una planra 73 tubera , ad 22 @ produxe- rat. (4) Gau- (O Proyineiaal dagblad vati Noord Braband van 13 Mei 1834, bl. 3. .(2) Putsche, 1. c. pag. 105. Cs) J. Kops, Staat van Landhouw , 1820, §. 9. pag, 3S, cf. porro §§, 9. ejusdem operis pro singulis annis. (4) Fortsetzung des allgim. Garten Magazins , Band IV. pag. 12* et 196, et B. V. pag. 115. J. A. Uilkens, Iland- boel van vadcrlandsche Londhuishoudk, , Gron. ISip, §. 571, at- 74 C O M M E N T A T I O Gaiidet quoque Solanum tuberosum vi repro- ductiva , ut alia planta nulla illi comparari pos- sit; liinc variis modis praeter vulgarem agendi modum propagari potest; per caulcs fieri posse, atque factum jam fuisse temporibus , quibus plan- ta innotescere demum incoeperit , videmus ex de- scriptione, quam exhibuit Bauhinus: „ ex ra- „ mis etiam reclinatis" dicit, „terraque tectis Bur- „ gondi propagare solent , quo plura tubera acqui- „ rant." Omnium autem harum propagationum praecipua videtur illa quae fit per semina , caeteras- que plurimas niagis singularitatis causa institu- tas vel opinioni praeoccupatae adscribendas puta- musjharumque jocose mentionem fecit Serru- rier. (i) Propagatio attamen per semina sequenti, v. c. modo locum habere p.otest : baccae maturae in cri- bris exprimuntur, multa aqua abluuntur , et a pul- pa separantur semina , quae exsiccantur usuique servantur, quando ra. Martio in pulvinis calidisrite stercoratis vel in apricariis (2) conserantur, trans- plantantur plantae dum ad altitudinem quinque pollicum pervenerint, caeterumque solita cura ob- servantur donec Solana nucis avellanae magnitu- di- atque Statistitkc beschrijving van Gelderland , Arnhem I5i6 , pag. 106. Ci) Serrurier, de Buitinmau , D. I, p. 31. (a) Broeibnkktn, BOTANICO-OECONOMICA. 75 dine eflodi possunt. Ilaec jam depurantur et siib ci- neribus vel alia ratione loco sicco deponuntur , ut ra. Aprili denuo terrae mandentur; iisdem cau- telis adhibitis , tandem auferiintur atque ut dein aliorum instar coli possent , tertio anno majori campo inseruntur. (i) Tali metliodo nonnuraquam utuntur ad novas species detegendas , quas terris et cliraaii loci ma- gis sese accommodare statuunt ; caeteroquin inve- ni , anno 1748 hanc propagationis meihodum a Matth. Kylander institutam fuisse, (a) qui tamen primus auctor haberi non potest ; dixit nempe Clusius: „ ex solis tuberibus cxspec- „ tanda est generis conservatio et ex semine , quo „ natae plantae etiam eodem anno flores tulerunt , ,, sed colore a matre diversos , ut ab aliis intel- „ lexi: Joannes Hogelandius, amicus meus „ scribebat stirpes natas e semine , quas eodem „ tempore eruebat quo e tuberibus natas , nulla „ tubera generasse, stirpibus forte nondum satis „ maturis." (3) — Propagationi porro per caules et (i) Occon. Neuigk., 1823, n». 67, pRg. 536, et Putsche, 1. c. pag. C7. (2) Schwed. Ahiiandl. B. XIII. pag. "27, et B. XV. pag. i6i, c{, «laoqui l^erhandelingen vars den Oecon. Tai , Haad. 1790, D. I. n". 9. Thaer, Grunisatzo etc. B. IV. pag. 210, §.273. Ejusdem Einleit. etc. B. I.pag. 353 et Oecon. Netiigk. , 1820. n". 10. pag. 78. (3') Carolus Clusius, rariorum plant. Hist. Lib.IV. Cap. 51. pag. 79. 7<5 C O M M E N T A T I et tiuiones praesertim operara deditD'. Maunsell cx Limmerick in Hibernia ; liic experiraenta sua A". 1794. dissertatione quadam communicavit so- cietati Dublinensi, quae societas ea quam maxime comprobans, curavit, ut per epistolas divulgaren- tur; neque parum coniulit Thomas King, qui per 30 annoruni spatium Sola^ii tuberosi culturae omni studio incubuit. (i) — Hanc tu- rionura sationem etiam nostratibus commcndatam reperimus ; (2) sationi autem quoque inservire posse tegumenta et oculos , verbo tantum memo- ro , neque raorar in descriptione instrumentorum , quae cxcogitavernnt Migula quidam ex Silesia etRichard Green, cujus ultimi sub nomine Grecn^s Potatoc Scoop descriptum depictumque in- veniturin Tratisact. for Encour. etc. (3). Can- dol- (1) ThaSr, Einleit. etc. B. III. pag. 3S8. (2) Nederlandsche Staats • Courant van 31 Dcc, 18I6, bl. 3, vid. quoque 15 Oct. i8i7> bl. 3. Observandutn autem hoc lo- cura habuisse tempore quo Solani tuberosi messis ubicumqtie. male successcrat. (3) Vol. XXXI. pag. 74, Tab. il. fig. 2. Plura qui de- sideranr, confcrre possunt: Oecou. Neuigk. iSiG, n°. 17, pag, 129, und ausserord. Beilage ^ n». 21, pag, 164, IS19, n». 32. pag. 253> "'"' Beilage, n». 12. pag. 70 et n". 37. pag. 268, 1827» n°« S6- pag. 4+8. — Putsche,!. c, pa?, 6a et 94, ubi siraul de propagatione per transplantatio- nera. — Schwed. Abhandl. B. XII. pag. 74. — Farmer''^ Magazine , Vol. XXV. paj. 2. Biblioth. Univers. (agricult^ , I8!i;, pag. J39.— A/gem, Kiinst en Letteriodc , 1S17, D. II. no, 42 BOTANICO ' OECONOMICA. 77 d o 1 1 i 11 s monet propagationera quac fit per gemmas vel oculos , tunc demum facilius et meliusobtinere, quando amyli , a providente Natura circa gemmas de- positi, quantitas quaedam asservetur, (i) Memora- lis attamen liisce nondum contenti fuerunt, qui proposuere inoculationem , hanc autem rem acriter denegarunt alii; (a) quae denique de duplici qua- si messi inveni fabellas fere dixerim. (3) Ultimo itaque loco paucis dicendum erit demor- bis , quibus Solanum tiiberosum obnoxium est. Inter morbos hujus plantae mihi visuni est , ut primo loco adnumerem degenerationem , de qua re non minus nunc quam olim multae querelae ex- surgunt. Variis causis hanc degenerationem ad- scribunt, praecipue sato malo vel saltem minoris virtutis j porro negligentiae rerum observandarum tam quod attinet ad solum , quam ad plantas ip- sas, dein conservationi tuberura cum ratione mi- nus congruenti aliisque; nonnulli vero commixtio- ni n». 45. pag. 255. — Kops, Magazijn van Landbouw, D. III. paji, 463.""' Resolutien van den Oecon, Tak van 177U— 17S9, pag. 611 et 790. (l) Organogr. vigit. 11. pag. 1 1 4. (a) Farmers Magazine , Vol. XIX. pag, 71 et 193, Vol. XXI. pag. 17. (3) Fortsetzung des allgem. Garten-Magaz., 1816, B. H. pag. 120 et B. IV. pag. 165, atque Hundert und siebenzehn Vorschriftan der groszten Nutzen ausden Kartnffeln zu ziehen, Nurnberg 1O33, png isr* ,7S C O iM M E N T A T I O r.i pollinis, diim alii tandem statuant ex natura iie- ri debere ct perliibeant Solamm tuberoium post 14 — 20 annos semper degenerare. (i) Nobis re- vera videtur seniper attendendum esse, quod sit planta exotica , quam indigenam quasi factam , va- riis culturae adminiculis liominum usui conservare nitantur, cui caeterum aeque ac omnibus plantis stat sua vitae periodus , quae dictis causis , ut dicam occasionalibus , ocius tardiusve metam at- tingere debet. A°. 1781 van Cavegem scrip- sit de liacce degeneratione atque preraio condeco- ratus fuit. Adscripsit auctor hoc malum, primo vermibus e genere coUopterarum, dein atmospherae conditionibus vel asservationi protractae in caver- nisaliisve locis , ubi , humiditate accedente , gemmae pullularent et fertilitatera suam araitterent tubera; variis autem experimentis deinceps edoctus est, veram causam in ipsis Solanis , tamquam fructibus plantae exoticae , reperiri atque statuit talem plan- tam cx ipsius naturae lege degcnerare debere, quod aeque apud alias plantas similes observa- tur. Inter hujus degenerationis causas occasionales se- quentes annumerat : 1° satum sine discrimine sum- tum. £°. asservationem sati diuturniorem , cura huraiditatem arcescendi et gerrainationem impedien- di (1) F«r»«er'j Magazii:e , Vol XXV, png. z, ttlllintcr, Giorg. Enni , Vol. I piv% 30S. BOTANICO - OECONOMICA. 79 di neglecta. 3°. stercoris cum sato attactura direc- tum debitis cautelis non abhibitis. 4'. consitionem profundiorem vel justo minus. 5^ consitionem absque temporis , quo facienda , consideratione. 6°. culturam hujus plantae nimis repetitam in eo- dem agro. (i) Ad medelas vel auxilia quibus huic malo succur- rendum , ab eodem auctoreinde a pag. 68 haecce refe- runtur: 1° sumatur satum oculis multis praeditum, magnitudinis raediocris et praeferantur tubera inte- gra. Solana glabra et oculis rainus obsessa , ali- raentum potius serventur. a°. As^erventur locis siccis , tempestive auferantur atque terrae imponan- tur simul ac puUulare incipiant turiones. 3°. Bona fiat stercoris cum terra subactio , quare stercoratio 2 vel 3 hebdom. ante consitionem instituenda. 4*^. Nimis profunde ne serantur , quo planta ma- terna terrae pondere sufFocaretur. 5''. Propter lu- nae infl,uxum in plantas non denegandam, consitin fiat potius luna decrescente , crescente enim cau- lis et folia magis crescunt. 6''. Singulis quinquen- niis semel tantum Solana in eadem terra colan- tur. Denique hisce addit, e consitione mense aprili facta , statim postquam pmne gelu cessaverit , sae- pe proventum majorem observatum fuisse quam e con- (l) P. J. van Tjavegem, PrijsverhaiieUling oyer lie int- oardinr lier Aardafipeler , <»r pag. ^rt. • 80 COMMENTATIO consitione seriore , (etiam ob causam articulo tt". ex* hibitam.) (i). Constat caeteroquin etiam plantas quibusdara uiorbis strictiore sensu obnoxias esse ; hosque inter secundo loco praecipuus est , qui totius incrementi sufFocatione sese prodit , scilicet Belg. (h Rriil , aliis locis designitus nominibus : di& Krdusel- Kra?7kheb , das Krduseln , la Frisolc vel la FrisoUe^ la Pivre ^ The Curl ; de hocce igitur morbo pauUilum fusius agemus , quam Cl. Dunal qui totam rem absolvit , dicens : „ "Je nc „ sais ricn ni sur la nature , ni sur les ravages „ qii^elle pcut faire,'"' Primo hunc niorbum in Anglia observatum fuisse inveni , dcin autem in Germania ubi impri^ mis A°. 1780 — 178^ et 1790 grassabatur, sensim landem aliis locis multis , spem agricolae frustrare incoepit. Est morbns qui junioribus plantis nondura ob- servatur, sed cum evolutione herbae magis magis- que prodit; cauh's maculis fuscis obducitur rubi- ginosus evadit , flaccescere incipit et tandem pror- sus exsiccatus apparet, cum textura interna valde irregnlari ; omne increraentum impeditur , fructus- que (tubera) non forffiantur vel pauci tantum , coloris fusci , atque ingrati et saponacei saporis. Folia uttactu aspera sunt et ambusta quasi videntur. Im- (■.') Cr. van 1) a vcg c 11) , I. c. quoque iVfi^er/ £/4/. ,1782, D. II. '-''= Stiik , pag. I39. BOTANICO • OECONOMICA. 8i Imprimis liuic morbo obnoxiae sunt, praedis- positae, fere dicerem, species dc Stoclanaucrs et Wintergeelc ; aliam vero dc lange roodc^ rarius in« fectam observaverunt. Causas agnoverunt quidam , insecta quac ova , tuberibus sationi conservatis imponerent , quaeque tuberum parencliymate vivere dixerunt , et quidem cum praeferentia quadam, tuberis maturi, quam ob rem etiam hi immatura conserenda praeferunt; porro tuberum parenctiymate consumto , statuunt , haecce insecta caulem aggredi et ea ad infimam cau- lis partem se saepius reperiisse perhibent. Alii autem adscripserunt aeris siccitati , frigo- ri, terrae per se vel abundante stercoratione nimis efficaci , vel denique intempestivae sationi. Nonnulli rursus nimiam sati maturitatem accu- sant , vel exhaustionem tuberum , quorum plantae , flores atque semina produxerunt ; — Crichthon causam quaesivit in atmospherae influxu , in sa« tum , alii deinceps causam invenire voluerunt in Succorum nimia spissitudine , qui succi in leneris cellulis vasisque foliorum stagnantes , producerent contractionem istam crispantem , morbi signum cha- racteristicum ; et ut stabiliant hancce sententiam , addunt, locis aquosis huncce morbum dispa- fere. Causis cognitis malo facile prospiciendum erit , hisque ipsis indicabantur medelae ; eo usque inte- rim necesseest, ut, morbo observato, e scmini- TRAP. F bus «a C O M M E N T A T I O bus novum satum acquiratur vel aliunde afFera- tur. Ci) Tertio , alius morbus est Kubigo ^ de roat , der Rosi, the rust , la rouilh: obducitur herba ma- culis ferrugineis , quibus impeditur exhalatio et absorbtio atque tabescit planta. Adscripsit vul- gus concentrationi radiorum solis per adhaerentes pluviae guttas; alii vero maculas illas, plantas parasiticas habuerunt. Floribus nondum ante an- thesin nutantibus , commendant dissectionera her- bae. (2). Quarto, Cancrtm vel Carcitioma dico morbum, qui a Ludwigio dicitur de brand. Hic nem- pe morbus duplici forma occurrit, extus scilicet visibilis est velinvisibilis , quando autem coctione detegitur. In priore casu detegitur tuberum colore rufo vel nigricante et absentia partis aquosae ; alte- ro (0 Cf. impr. von Schvverz, 1. c. B. II. pag. 6,14.— Thaer, EinUit. etc. B. I. pag. 3S i. — Putsche,!. c. pag. 4 et ?S , cum Bibl. Vniycrs. iagric.') I 823 , pag. 1 66- ~ Kncyclop, Britannica , Edimburgh 1822, Vol. I, pag. 321 et 40:. L oudo n , Gori/fwerV Miigazine , Vol. IIF. pag. 20, Vol. r/, pag. 2:13. atque ejusdem Encyclopaedia nf Plants, Vol. 1. pag. 159. — Transact, for Encotir. etc. Vo). VIIT. pag. 18. Vol, IX. pag, 52, et Vol. XI. pag. 75. -~ Fortsetz. des algem, Gar- ten Magaz., B. VI. pag. 228. Kops, Magazi/n enz. D. V. pag. 357» et D, VI. pag. 82. Kjus Staat van Landbuuw , l8o6, pag. 22, (2) PutJChc, 1. c. pag. 34, et Dibl4 Univ, (fljriV.) 1823, peg. i6S' BOTANICO - OECONOMICA. 83 ro vero , si coquantur, excidunt frustula compac- ta coloris flavicantis. Causa denuo siccitati aeris continuae adscribitur vel stercorationi nimiae, et a quibusdam stercori ovium intempestivaeque satio- ni , quando v, c. non fit decrescente luna vel sub signo Cancrorum Arietisve. Quinto , Verminatio quam etiam stercori ovium hominumque adscribunt, vel efFossioni per glires muresve et sues , si forte accedant. (i) Alios mitto et liuic parti finem imponam se- quentibus ex relatione, SoJanorum cukuram spec- tante, desumtis, quibus noxae et a nimia siccitate et a pluviis copiosioribus , mihi clare illustratae vi- debantur : „ Hierop volgde zware hette en droogte „ en de hiervan te vreczen gevo/gen werden zeer „ jtiist opgegeven : dat namelijk de droogte den „ steng boven den grond deed vermageren en in» „ krimpen^ cn het voedsel der plant tusschen den „ bol of aardappel in den grond als besloten hield , „ waarvan al verdcr te verwachtcn y/as , dat wan- „ ncer de regcn dc aarde 'weder lcenig en vrucht' „ baar zou maken , het nog nict vcrdroogde gedeelte „ van dcn steng , door dczen rcgen zou opzwellen cn „ de voedetide sappen hicrdoor te veel in den jongen „ aardappcl zoudcn ingaan ; tcrwijl de steng boven „ den grond , nu reeds te veel verdroogd zijnde ^ niet „ in staat zou wezen , om genoegzame sappen naar 0) Ludwlg, 1. c. pag. 95. F 2 84 C O M M. B O T-0 E C O N. „ boven te trekken, door zich zelven te doen circu- „ leren^ en alzoo genoeg bereid aan den bol of „ aardappel terug te voeren ; dat dezelfde jonge „ bol met te veel en niet bereide voedende sappen „ voorzien , te vroegtijdig zou y/erken , de kiem in „ leven gcraken cn looze uitspruitseh zou uitschie- „ tcn, die het voedende van deze vrucht zouden „ doen verloren gaan , welke £een genoegzaam of „ bruikbaar voedsel zou opleveren.'''' (i) (i) Kops, Magazijn, D. V. pag. 91, porro etiara , cf. Stotistiske beschrijving van Gelderland , pag. 205 , et de mor" bis plantarum in gencre , Linn. jimoen, ^r<;tf., Vol. I. pag. 69. PJRS P A R S T E R T 1 A, DESCRIPTIO BOTANICA. .Peregrinatores , qui primi nostrae plantae men» tionem fecerunt, eam r\oxcawt P apas descripserunt ; difficile autem ex iis descriptionibus illam cognovis- sem nisi B a u h i n u s aliiqne me docuerint dicta vo- ce Papas, revera designiri Solanum tuberosum. Sic ■apud Acosta, quando loquitur de regione Ame- ricae Meridionalis Callao , invenimus : „ maer „ alhoewel, dat het vlack landt is , zoo heeft het ^ „ niet teghenstaende , noch de selve hooghte , ende „ brenght van ghelijcken gheen gheboomte noch hout „ voort, ende remedieren V ghebreck v/in 't broot „ met wortelen , die se zaeijen , Papas genaemt , „ de wekke onder ■ d'aerde wassen , ende is de spijs „ der Indianen , die maken van dese wortekn als sc „ droogh ende ghecureert zijn , hetghene , dat sy „ Chunno noemen , welcke het broot ende voedtsel „ van '; sehe landt is." — Alio loco monet, „ dat sy zijn in de ghcdaente ghelijck als aerden „ tur- 86 C O M M E N T A T I O „ turven , hebbende boven op een cleyn hoopken bla- „ den.'" (i) — Dicit idem Acosta haec tubera sole exsiccata atque diffracta inservire praeparationi nutrimenti , quod Chimno vocant , quocumque etiam negotianturj vel ea cocta sive tosta adliiberi. (2). jANHuygen vanLinschoten, qui ip- se iter fecit narrat: „ onder ander provisien, „ die de Peruanen opdoen benejfens het Maiz^ zijn y, dic ivortelen Papas , ront als rapen , die gheso- „ den ufte ghebraden wordende, niet anders smo' „ ken als castaengien. '' (3) Plures addere possem , sed sufficiant haecce, quibus addantur duntaxat quae refert d e L a e t : „ men heeft hier nog twee sonderlinghe vruchten , „ dienstich tot onderhoudt van ^smenschen leven, „ de eene noemen zij Papas , ^velck zijn als aerdt- „ aeckers ende naer dat het ghesoden is , soo ist „ soo mals yan binnen als ecn ghesoden casta- nie, (i) Josephus de Acosta, Historie Naturael ende Mo- rael van de westersche liidien . uit liet Spaunsch door Jan Huyghen van Linschoten, Enchuyseu 1593, III. Boeck, 10 Cap. pag. iiS, et IV. Boeck, 17 Cap. pag. 167''. (.^ Be oiitdekking van Jfest - Indien vlijtig ondersogt door Joseph d'Acosta op sijne reijs-to?,t in 1592, paij, 62. Vid. Naatnvkeurigs versameling der gedenkw, zee- cn landreij- len na Oost- cn Ifest-Indien ,'scdort 1586 — 1592, in liet ligt gegeven hij' Pieter vau der Aa, te Leijden 1707. (3) Itinersrio, Voiage oftc fchipvaert van Jan Huygen van Linschotcn naer Oost- ofte Portugaets Indien enz, te Amst. 1596, p;i?. 7:. BOTANICO - OECONOMICA. 87 „ nie , wast onder d^aerde ende schiet een loof uijt , „ min oft meer als mlden heul , (i) die onder „ koren wast," (2) Videmus ex hisce parum innotescere plantam de qua nos agimus , sed majorem lucem attulit Bauhinus uti diximus , primus hujus plantae descriptor Botanicus; describit nempe eam ita ut facile intelligi possit sermonem esse de Solano tube- roso L. ; nimis ampla autem est descriptio , ut hic inseram, insuper satis duxi exhibere eam Mori- sonii, quae Bauhini atque Clusii descriptio- nes simul quasi complectitur. In descrlptione attamen , qualis requiritur pio momento incertus haesi et qualem exempli in- star sumerem quaesivi , sed respiciens ad per- magnam varietatum copiam , quae diversis locis diverso nomine veniunt , ita ut maxima inde oria- tur difficultas, quum etiam saepe uno eodemque nomine intelligatur species diversa, (3) suspicatus sum suificere, ut sequar eam Linnaei, cui deli- neationem ampliorem adjungam. Quibusvis nem- pe (i) Herbara a Ci^ca cum Papuvertt cura Argemom a Car- dano comparatam vidimus. (a) Jan de Laet, Nieuve -wereidt ofte besehrijyinghe yan West • Indiin , Leijden 1625, X. Boeck, S Cap. pag. 307, (3) Voce Speciei jam variis locis usus sum et perinde utar ; ne autem mihi coutroversiam computetis , qui mox dixe- rim soluramodo Varietates esse. Verum raemor illius dicti: valint verba usu, more aliorum servabo et ego. 88 C O M M E N T A T I O pe nominibus nuncupentur Solana , mihi sig» na vel ratio existere non videntur, hanc illam- ve plantam speciem diversam vocandi: haecce enim signa, vulgo petuntur e. g. a colore florum , quo distinguuntur in plantas flore albo , coeruleo , violaceo , roseo, variegato etc. ; porro a consisten- tia, sic substantia interna vel pars, ut dicam car- nosa , est porosa vel fungosa et aquosa illis , aliis autem magis solida et farinosa ; haecce boni , illa vero ingrati saporis sunt ; alia gustum magis dilec- tant dum sint juniOra, alia non nisi vetustiora; alia aliis facilius vel dilHcilius coquuntur etc. ; nonnulla longe lateque sub terra perreptant; alia coacervatim caudicem ambientia, interdum etiam supra terram sese elevant et denudata jacent. Va- riant quoque quo ad tuberis figuram , quae nunc globosa , nunc cylindracea , oblonga , reniformis vel cordata cernitur; herba , caulis et folia , nunc fere glabra , erecta , nunc magis minusve hirsuta et decumbens; denique alia prius, tardius alia terrae mandantur, et brevius longiusve tempo- ris spatium requirunt ut maturescant ; et inde illa distinctio , agricolis praecipua et valde momen- tosa , in praecocia et serotina. Putsche distinxit , i°. e caule, a°. a colore florum, 3°. ab origine,^». a figura , 5°. a superficie epidcrmidis , 6°. a tuberis colore, 7°. niagnitudi- ne, 8". consistentia intsrna , 9». sapore, 10". a proventu, et 11". a directione sub terra, Verbis ta- BOTANICO - OECONOMICA. 89 tainen exponere talenrdivisionem Botanico incom- pletam esse, qiiae niagna parte dependet a d:ver- so statu soli , clyaiate et cultura varia ; opus vix erit. (i). Praecocium 10 species, serotinon.ira autem 23 aPatsclie describuntur , quas nominatim indi- casse, mihi sufficere videtur: etenim nondum con* stat , quae species ejus Monographiae congruit cum hac vel illa , in nostra Patria culta. Prima divisio itaque continet sequentes : 1°. Rother Horn Kartoffdn , Corne de Vache. 2». Laurentii Kartoffeln, sive Jacobs Kartof- feln. S**. Hertz Kartoffeln ^ Schiffs Kartoffeln, Angl. Golden Gallons. 4°. Gurken Kartoffeln^ weiser Horn Kartoffeln, Arakatscha. (2). 5'. Koth (i) Carl Wilhelm Ernst Putsche und Jiertuch, yersuch eiiier Monographie der Kartoffeln , Weimar I819, pag. 10. Opus egregium, quaevis species ibi fusius describi- tur, atque icones annexae ad naturam plctae sunt ; existit in- super collectio specimiuum , cera confectorum : en Cahinet d'»- mateur. Cs) Cavendum, ne confundetur haec planta cum ^rakatscha, planta urabellifera,quam vocaverunt Arracaciam XantherizetH, Solani tuberosi L. varietatem, voce Arakatscha quaestuosus desig- nivit,quidam Ro tl ich. cf. Garten Magazin ,B. Il.pag. 139, Tab. X! et XII.; porro Bibl, Univ. Cagric') 1829. pag. 74.— Linnaea, B. IV. Heft. i. Litter. pag. 14. Bijdragen van van HaU etc. D. IV. 1*' Stuk, pag. 105 et 1.06. 90 COMMENTATIO 5®, Roth blau marmorirte Kartoffdn. 6". Pfdlzer friihe Kartoffeln , Pommenche Nu- deln, 7». Bisciiit Kartofeln. 8». HoUandischer Kartofeln , Angl. Chesnut, 9". Kocks Kartoffeln. lo". Edle Gelbe^ Giiter Kartoffcln» (i) Divisio secunda contiiiet: i". Lerchen Karto^eln, — inter optima pertinent. a». Erdbetr Kartoffeln. 3?. Beste speise Kartoffeln. 4°. Der preis von Holland. 5°. Der preis von JFestcrwald. 6°. Smebel Kartoffeln. Pilure d^oignon, Lan- gue de boeuf. — species satis nobilis. 7". Weise Kartoffeln. %". Lange rothe tiieren .Kartoffeln ^ Angl. Kid' neij Potatoes. — saporis eximii, 9°. ZOker Kartoffeln , Hollandischer Kartoffeln, lo". Kleine Schotldnder. ii^. Kleinc Nutz-Kartoffeln. — parva nec tamen ingrara. la». Gelbe Patate. 13". Die Peruvianische. 14". Die Engliscbe , 7'Ae Champion. Proventu caeteras superat et praesertim pro pabulo pecudum inservit. 15". Blaue CO H" inter primum Jocum occupaiH , n". 5 et i o. BOTANICO - OECONOMICA. 91 15'. Blaue Horn- Kartoffeln. 16". Wild& Kartoffeln. Schy/ein - Kartoffeln; Pommes de terre a vache , Pommes de terre sauvages, Pommes de terre rustiques (i). DeCandolle 154 specimina ulteriori examini exposuit , et quaedam misit ad Vaucher, quem soUicitavit , ut similes institueret indagationes ; Vaucher autera confessus est, se non reperiisse discrimen , quale supposuerat et multa tam acute inter se convenisse , ut vix aliquam diversitatem invenire potuerit : dicit idem ex hisce specimini- bus , ne quadraginta quidem recte distingui po- tuisse; et Necker, qui rem omnino confirmat, addit tantummodo 30 — 35 diversa inveniri (2) , qui numerus , uti videmus , accedit numero spe- cierum, quas Putsche enumeravit. Parmentier tantura 11 species proposuit, et postquam mukos per annos onini studio ad ac- curatissimam rei investigationem incubuerat , asse» veravit se reperiisse signa characteristica , quae neque cultura neque loco , neque habitu , ullara subierunt mutationem ; — sunt sequentes : i". Grosse blanche tachde de rouge. Pomme d& terre de vache^ Pomme de terre d^Howard, z". Rou- (X> Solana aquosa sunt , dlstillariis autem raultum praestant. Cf. Putsche, 1. c. pag. 13—24. ubi reliquae inveniumur. Ca> Bibl. Uttiv. {/Igric^ 1820. pag. 275. atque 1823. pag. 3. et 56. 92 COMMENTATIO 2**. Rouge longuc, 3°. Blanchc longue vel Irlandoise. 4°. Violette. 5". Rouge souris , Corne de vache. 6**. Blanche ronde. f". Rouge oblongue. S". Pdlure ^''oignon. 9°. Longue rouge en dehors et en dedans, io°. Kouge ronde. 11°. P6tite blanche^ pdtite Chinoise, Ipse autem addit has species descriptas esse a colore, forma tuberum et proventu (i); sane a signis quibus planra ad speciem determinatam eve- hi non potest. Ut dein appareat , quot sint varietates , inter alios consuU potest Uilkens, qui scribit , sexa- ginta et plures notas esse species (2) ; etiam T h a er , monens se vidisse, vel saltem sibi innotescere 130 species et ultra, quarum attamen 10 — 20 saepe eodem nomine veniunt pro diversitate lo- ci C3)- Etiam hic observare possumus, insignem revera exis- (i^ Rosier, Cours Ci.mplet d^Agriculiure, ParisiSoi. Tom. Vlll. pag. 184. (2) J a c. Albr. V i\]ien$ , heschrijving van de merkwaar- iigste vvortbrengselon der Natuur , uitgegeven door d» Maat- seh. tet Nut van 'f Algemeen, Amsterd. l3o6, D.II. pag. 53. (3) Albr. Thaer, Einleitung zur kenittnitzder Englisch. Landvitthsih., Hannovd i8o6- Band III. pag. 324. BOTANICO^OECONOMICA. 93 existere difBcultatem in discernendis singulis spe- ciebus, et desiderandum foret, ut inquirereturnum caterva illa varietatura, quae aeque nostrae Pa- triae regionibus quibusdam existunt, ad majorem simplicitatem et exactitudinem reduci non posset; examinando enim et diligenter conferendo descriptio- nem specierum P u t s c h i i, cum ils , quas nostri agri- colae colere solent; certe non infructuosum esset opus , et quam maxime hoc loco mihi laudan- da videntur conamina, quae molitur Vitringa Coulon, in erigenda societate quadam, cujus inter labores prima erit requisitio , quaenam varie- tates Solani tuberosi praesertim terris Frisiae ido- neae coli mereantur (i^. Tandem non prorsus inutile duxi , quoque ad- dere nomina quarumdam specierum, quae hic vel illic in Patria coluntur. Apud Gelros igitur: 1°. Nominantur de Ponders , nonnullis in lo- cis etiam Ormijzen , Amerikaansche dicuntur , sen- sim sensimque vero abstinuerunt ab hisce, quia valde degeneraverat species , insuper magnum re- quirunt ignem , ut bene coquantur, et vix usui inserviunt , nisi pabulo ; hac re potius confuge» runtad meliores : 2*. Gibraltarsche vel stoelenmatters. 3°. Londonsche, Engelsche, 4°. Zeeuwsche witte met roode kiemen. 5"- Zeeuw- CO Jilgem, Kunst- en Letteroef. , 1834. ^°' 24> P»?- S6p. 94 COMMENTATIO 5° . Zeetiwsche roode^ groote vee^aardappelen. 6" , Ruige Poolsche. 7" . Beuken stompen, zofjderbloeijers. 8° . Groote geelen , Zceuwsche geelen. Aliis locis : 90 . Vroege Vriesche. 10» . Blanke Vriesche, 11°. Fijne witte Zeeuwsche, 12°. Vroeg rijpe^ Negenweeksche, 13°- Herfst roode, roode ruwschillen. 14°. Geele ruwbasten. 15'. Groote en kleine rouschalen. iG\ Kruipers. 17°. Witte en roode Muisjes, 18°. Zaadzeeuwen, 19°. Wildc Witbloemen. 20°. Wintergeelen, 21°. Oude Geelen. 20°. Breedbladen. 23". Brabandsche, 24°. Pommersche. 25°. Kalmukken. 26°. Muiskes, 27°. Koomsche. 28'. 1 Jutsche, 29^ Geldcrschc Gekken, 30°. Troskes, 31''. Culenbergichs. 3^^ Kloosterbuurdsche. ijS''. %• BOTANICO-OECONOiMICA. 95 33°. Sapmeerster. 34°. Blaawwbloemen, 35°. Reinebergers, 36°. Kastanje Aardappel, 37°. Rademakers , Eremersche vel Beyersche, 38*. Blanke Engelsche, 39°. Lanckmansche. 40°. Lipsche etc. Aliae multae dantur, sed difficillimum est, quin huc usque determinare non possum ; quae harum specierum forsan eodem nomine designitae sint. Uti jam indicavi , quotquot existant specimina diversa, omnia referenda sunt ad varietates unius verae speciei , etenim : „ Species tantum tot nume- „ ramus , quot diversae forraae in principio sunt „ creatae. Varietates autem tot , quot difFerentes „ plantae ex cjusdem speciei semine sunt produc- „ tae. " Magnitudo tamen , locus natalis , tempus florendi, color , odor , sapor , faciesque externa, species non distinguit (i). Deinde monet Will- denow: „ Bey der bestimmung der /Irten mufs „ man nicht auf Farbe , Geruch , Geschmack , „ Grosse oder auf die Aussenseite^ ob die glatt „ oder haarig ist , sehn. " — Omnes hae notae conjunctim demum speciem formare possent; at- que ex ejusdem W i 1 1 d e n v i i praeceptis , nec non (1) Conf. Linnaeus, Phil.Bot. curaSprengelii ed. 4*, , Halae ad Salam 1P09. pag. 172, 176 et 335. 9^ COMMENTATIO non ex institutionibus snmmi Botanici Upsaliensis , species determinanda est signis a radice, caule, foliis , fulcris et imprimis ab inflorescentia parti- busve fructificationis petitis (i). Quae vero huc usque dixi , ne intelligas ac si omnem aliam speciem generis Solani tuberibus escu- lentis excluderem; diice nempe Dunal, Solanum montanum , Papa montana , Papas dc Lormas , re- vera speciem a Solano tuberoso diversam habeo ; ille auctor eam diagnostice describit et icone illu- strata occurrit in flora Peruviana, ubi additur ra- dicem eximiam esse ad sues saginandos (2). Secundum Noel et Charpentier A°. 1809, alia species detecta fuit in Nova Grenada, quara De Candolle primus qui ejus mentionem fecit , nuncupavit Solanum Valcnzudae ab inventore Eloi Valenzuela (3); mihi autem non constat num ad varietates sit referenda, an sit distincta spe- cies. — De specie denique , quam invenit C m- merson A°. 1767, in vicinitate Montevideo , quamque Dunal a specimine in museo Parisiensi de- (1) Carl. LudwiiJ Willdenow, Grundriss der KraS- tirkunde , l}er)in I8l6. pag. :si. (2) M. F. Dunal, Histoire naturelle, medicale et Oecon. des Solanum, Paris , Strasbourg et Montpellier i8i3.pag. aa. — Kt Ilippolytus Ruiz et Josepli Pavon, Flora Peru- viana et Chihnsis , Tom. II. pag. 32. Tab. CLX. fig. 6. (3) Fr. Noel et Charpentier, Ncuv, Dictiou. des Oti- gincs, Paris 1837. Tom. U. pag. ^38. BOTANICO-OECONOMfCA. 97 deposiio, describit nomine Solani Comiiunonli^ inter jiidices lis est. Lambert eam prorsus ean- dem putat cum specie , quam vidit Baldwin (i) circa rupes Montevideo , ad oras fluminis cujusdam prope Maldonado , et addit B a 1 d w i n esse plan- tam parvis tantum tuberibus, saporis amaricantis ingrati et nauseosi ; dotes quae etiam conveniunt Solano tuberoio L. loco natali sponte crescenti , et ibi ab Indis Maglia dicto (2). Haec pono spe- cies Commersonii aeque ac planta quam vidlt Baldwin, ambae a Lambertio Solanum tu- berosum h. salutantur ; cui opinioni eo magis in- sistit , quoniam C a 1 d e 1 e u g li duo tubera Solani tuberosi quae ipse in Cliili efFoderat, et exinde seciim portaverat, denuo in Horto Societ ati s Horticultur ae terrae mandavit, illic luxuriose crescebant et nuUam difFerentiam monstrabant , inter speciem Commersonii et Solanum tuberosura L. cultum , quam quod vita vegetativa intensior esset; i. e. caulis et folia magis vigebant impensis florum, quodsaepe obtinet apud plantas luxuriosas; nullus vero character inveniebatur , quo ad spe* ciem diversae dici potuerunt. (i) Kgregius Jiotanicus iu America. Ca) Non mirandum videbitur, unde orintur lalis diirerenii^ inter Solanum hocce et ea , quibus quotidie nos utimur quan- do respiciamus ad alias plantas cultas vel incultas v. c. :id Daucum Carotam, caet, TRAP. G 98 COMMENTATIO Niliilominiis Sabine (i) indicare conatiis cst Solanum Commersonii revera difFerre a Solano tu- beroso ; et ipse D iin a 1 , niinus accurata descrip- tione et icone prava luijiis plantae deceptus , eo- dem errore diicebatur ; sed plane refutatus est a Jame Edvvardo Smith, illius societatis praeside , nec non a Lambertio ipso. Species , quae dicitur Patacas amirillas Hispa- norum , quamque e Lima transmisit Cowan, amicus Lambertii, nihil aUud est , nisi Sola* num tuberosum L. (a). Antequam nunc ad ipsam descriptionem botani* cam atque deh"neationem nostrae plantae transeam, breviter perstringam quaestiones , unde scilicet , oriri videantur numerosae varietates , et quo modo exphcandum erit : quod specierum praecocium multae , nec semina , neque flores proferant. Quamvis varietates Botanicis minoris sint mo« menti , non item agricoHs ; quae res per se jam adeo clara apparet, ut sponte extra omne dubium ponatur : nonne enim , ut exempUim adducam , summae dignitatis est Trifolii pratcnsis varietas sa^ tiva ^ aliaeque plantae multae quas agricolae colunt , at- (l ) Graphiaritis Societatis (^llorticultural Society.') Qz^ Aylmer. Bourke Lambert, a descriptiott of the ge- nus Pinus, Loncl. 18:4; ubi Vol. IL pag. 41, quaedam inve- niuntur de loco natali Solatti tnberosi L. Hic etiam confer- ri meretut: dai nenes /iUg. Oarten Olagazin , Band JII. na— «15. s BOTANICO-OECONOMICA. 99 atque has inter nonne ipsa cerealia pro parte varie- tates dicendae sunt, ne loquar de Solam tubero- S9 ipso ; deinde in vulgus notum est , omnem plantam sibi proprium requirere locum , ut rite procrescat , exspectationique agricolae non fallat ; haec regula igitur etiam plantae nostrae applican» da est et , videtur mihi plantas degenerare debere , vel saltem mutationem subire, magis vel minus faustam , prouti hoc requisitum observatur , nec minus ; sic etiam legimus ilkid effatum : „ Solum „ mutat plantas;" (i) quod saepissime confirma* tum videmus. Hisce accedunt diversa culturae me- thodus, majorminorve cura, quam praestant in tu- endis plantis , atmospherae vicissitudines , clyma etc. hae res omnes raaximum certe influxum in plantas exercent , dum insuper cultae prae incultis facilius afSciantur, Neque hic omittenda est alia ratio , qua varie* tatum numerus ita increvit; scilicet, uti diximus permulta , quae existunt , synonima earum distinc- tionem difficilimam faciunt. Constat caeterum mag- nam copiam oriri a propagatione Solanorum per semina. (a). Ad solutionem alterius quaestionis , unde nem« pe derivandum sit , quod praecocia rarius floreant ^ sententia Knightii adeo mihi' arrisit , ut eam hic inserendam esse putaverim ; adscribit ille hoc phae- (0 Linnaeus, PhiU Bot., pag. 172. (2) A. Hunter, I. c. pag. 145. G a :ioo t O M M E N T A T 1 O pliaeiiomenon tlefectni nntrimenti ; tnbeiuni enini formatione praeter natnram accelerata, pars sncco^ rnni nntricium , alias floribns dcstinata , nnnc aA radices allicitur. (i) Jam igitur impnlsus late- ralis quo tnbercula progignuntnr , vigct prae impulsui superiora versns , qnod semper tit in detrimentnm flornm et seminum (2); expcri* mento , qnod instituit K.niglit, haec res egregie illustratnr : hic suae praeopinioni innitens , statim postqnam provenerant , abstnlit tubercula et propa- gines orones ; qno facto plantam florere et semina matnrescere vidit. (3) Pertinet Solanum tuberosim L. ad ordinera na'- turalem Luridanm Linn. , vel secundum nie- thodum naturalem Jussieuvii , ad vastam illani ^'olancarum familiam , quae plus quam 300 planta- rnm species complectitur, maxima parte indigenae regionum calidiorum , inprimis Americae nieridio- nalis. Sabdividitur ampla liaecce cohors in duas sectiones, quarum una continet plantas frnctu cap* su- (1) Phiios, Traiisactions ., 1806, P 11. pag. 297, his verbis loqilitur: ,, l attributed this fvculiarity to privation of uu- ,, triment , owitig to thc tubart bciiig formed [ireternatural- j, ly ealey , aiid tlience drawiiig off that pnrtiun of the true sap , ,, -which in tlis ardinary course of nature is employed on the ,, (ormation and nutrition of hlossoms and seeds." (2) Kur t Spre ngel , von dcn bau uiid der Natur der Ge- vrachse y Ilallc iSii, pag. 3-C. (.;) P///7.t. Transact. I c. BOTANICO-OECONOMICA. lor sulari , Nicotiana , Hyoscyamiis , Verbascum , Datii- ra , hiic pertinent ; altera vero Bacca praeditas , So- lanum ^ Atrofa ^ Capsicum etc. sunt hujus divisio- nis (i) — In ultima igitur sectione inter alias generis Solani species etiam collocatur Solamm tuberosum , cujus caeterum characteres , generlci et specifici, se- cundum L i n n a e i methodum artificialem inter plan- tas quintae classiset primi ordinis (Pentandria Mo- nogynia) hac ratione defihiuntur : SOLANUM (character genericus ,) corolla rotata^antheris sub c oaliti s api c e p o r o g emino dehiscente^ b a c c a b i - 1 o c u l a- ri, S. TUBEROSUM (character specificus,) „ r a- ^^dice tuberifera^ caule herbaceo, ^^ fo liorum segme?itis inae qualibu s ^ al' ,,ternis minutis, pedicellis articula- „ tis^ carollis quinque-angu l ati sJ''' S y n. Lycopersicum tuberosmn ^ Mill. Solanum ciculentum ^ Neclver. Solanum tuberosum escukji- tum, Casp. Bauh. Pin. 167 Prod. 89. /), (1) Cf. Achille Richard, Nouv. Elem. Jc Bttanie, Pai-is 182S, pag. 461. Fr. Th. Baitling, Ordines r.asur. ^dantarum , G6:r. 1830, pag- 194« John. Lindley, Eiuleit. in tlas nnturl, system, ier i?#- »: septemve, cum calyce 6- vel 7- lido et coroUa 6- s've 7- fida observavi. C2) Longius piogrcdiiur Batscli, qui copiosissimam nec mi« nus 104 C O M M E N T A T I O Non possum, quin liuic delineationi add:iui at- que expositioni nominum , quibus Solanum tubt-^ roswn L. aliis populis innotescit , nec non tem- poris florendi atque loci natalis indicationi , prae- mittam descriptionem , qualem exliibet M o r i s o n , nomine Solani esculenti ; quae descriptio , multis sane verbis composita , semper exactitudinis exeni- plum erit: ,, Solanum esculentum Casp. Bauli. Pinax. — ,, Papas Peruv. , Papas Americanorum , Battata ,, Virgitnana , Arachidna Theophw forte, Pa- ,, pas Peruv. C elsii. ,, Caulem liabet 2 — 3 cubitorum crassum angu- ,, losura striatum , leviter hirsutum in multos ra- ,, mos infirmos in terram procumbentes brachia- ,, tum , ex quorum alis pedunculi crassi angulosi ,, flores sustinentes prodeunt. Flores autem mono- ,, petali sunt , uncialis latitudinis , 5-anguli, ex- ,, terius e purpura candicantes , interius pallidiores , ,, lincis vel radiis quinis subflavis , herbaceis lon- ,, gis discurrentibus, ex quorum medio stamina „ fla- mis accuratara Sohni tuherosi descriptionem , philologice com- posuit. — ]dein ubi Tom. III. Lib. XXXIV. pag. 622. Infloresceiitiae modus, ipsi flores, tuber caulisque ramo- siis magis, hanc picturam raeliorem, redderent dummodo om- nes partes magis proportionatae ; atque folia et baccae fuerint, uti apud Casparum. Apud 01 u s i u m partium proportio melior, tota figura magis soluta est. Eadera figura occurrit apud Gerarde, Herbali , Ed. i^. pag. 927, atque cuui illa , tadem Clusii, nostrae plantae descriptio annexa invenitur operibus D o d n a e i ; vide hujus Herbarins ofte Cruydboeck , Ed. 1618. Lugd. Bac cf. quoque Caspari Bauhini, Pro- dromns, Lib. V. Cap. I. pag, 89, et Caroli Clusii, Ra- riiriim f-lanl. flfsi. , AmvQtp. 1601. Lib. IV- Cap. LII. pzg, 79. BOTANICO . OECONOMICA. 107 sitione mihi videor jam veritati propius accedisse , quare etiam nomina seqiientia prorsus synoninia habeo. Sic ab Indis vulgo mmcupauir Papas; (i) hinc secundum varios scriptores Papas Pertma- tiorum , Papas Americanortm , Papas Hispano' rum, Battata Virginiana , Virginianis openauck vel openawk; in Mexico Papas Cimarron ; dum planta inculta Chilensibus nomine Maglia venit. Apud Burgundos, testante C 1 u s i o , Artiscoki In^ dici vocamur, Japonensium Syagatra-imo ; lingua Malaica Kentang ; m Polonia Jabtka- Ziemne ^ in Hispania Potades vel Potatas Manchegas. In Suecia et Dania Jord-peeren, in Anglia Po- tdto^common Potdto^ in Italia TartofoH , Pomo di tcrra^ lingua Gallica Pommes de terre, Tartouf- fes , Truffes , Tufelles , Cartouffles , Patates , Topi- mambours; (2) et ipsa planra Morelle tubercuse. Gar- (i) Saepius Snlanum tuherosum liac voce designitum reperi- tur apud scriptores omnium temporum , unum alterumve locum indicavimus, quibus hic addam. Frezier, Relation du veya- ge attx cotes de Chily et du Perou, 1712—1714. par. 17,6, pag. 61. C2) Minus recte, nempe Topinambeurs potius sunt tubera Helianthi tuherosi L. i^atdpeer;^ qui aliquot ante annos in Patria adhuc colebatur, cujusque fructus decuraani publice elo- cabantur {Tiendverpachten.-) In Germania etiara nunc coluntur, sub nominc Topinamhours , Erddpfel , Juden- erddpfcl , quum a Judaeis praesertim consurauntur. Vid. Occon. Neuigk., ic-j. R". 15. pag. 120. icS C M M E N T A T I O Germanis , verbositate uberioribas ; Kartoffdn , Kartuffdn , Tartofeln , Artoffdn , Erdtoffdn , Erd- birnen^ Erdtuffdn , Toffdchen , Griindbirnen , Grum- birnen , Erddpfel , Nudehi , Knollnudeln , Gr^- blinge , et tota planta etiam Grublingbaum ^ uti apud T a b e r n a e m o n t a n u m vel Efsbarer Nachtschatten Willdenovii; Belgice tandem Aardappd^ locutione minus usitata Aardbuil ^ et subinde idiomate Pataters ; planta vero ipsa Z>zo^- ^e//^*; Nagtschade , apud H o u 1 1 u y n nuncupa- tur. Icones prostant optimae apud Putsche, Ker- ner et Blackvvell. (i). Floret loco natali mense Julio et Augusto. (a^) Postremo denique ut etiam huic dissertationis parti tinem imponamiis, citabo locos nonnullos ubi Solanum tuberosum L. sponte crescentem ob- servaverunt quidam peregrinatores ; hisce enim lo. ci natales ulterius indicantur. Conwallader Colden testatur se Solanum tuberosum invenisse in Americae meridionalis pro- vincia Noveboracensi (3). — C m m e r son , uti supra monuimus, in iiinere quod circa orbem ter- ra- ''• (1) Putche, 1. c. — j. S. Kcriier, Abbild. tiller Oc- coii. pflanzen, Stuttgai-t 1791, B. VI. PI. 371» et E. lilack- wcll, coUectio stirpium etc. Norimb. 1773 > Toni. VI. Tab. 523, Litt. a ti b. „ ne dans les annies mediocres , et s^il nc vous res' „ te absolument d^autres ressources pour subsister „ quc ces racines cn quantlt6 , consacrez en „ unc partic & la panification, pour avoir dans TRAP. I „ tous n 130 C O M M E N T A T I O tous les temps l*aUment sous la forme habitiiel- Possunt caeteriim etiam Solana congelata, prae- terquam quod degelatione in aqua frigida adhuc usui vulgari inservire valeant , in farinam conver- sa huic scopo adhiberi , quin fuere qui de industria gehi exposuerint , quo farina sua sponte secerni- tur; vel possunt saltem inservire textoribus ad fila praeparanda , porro restiariis , bibliopegis , charto- paeis, velamentorum glutinatoribus etc. (1) Hoc loco tandem quoque dicendum est, paneni biscoctum e farina Trkici et Solanorum , ex plu- rimorum observatione praeferendum videri eo , qui ex farina frumenti sola perficitur, talemque praecipuein itineribus maritimis utilem esse, etiam ob vires antiscorbuticas , quibus pollere videtur ; neque ignoramus nautas subinde Solana cruda ori assumere, quando scorbuto vexantur, et hanc ob causam quin et propter duritiem majorem hujus pa- nis biscocti ab illo , qui praefuit Africae insufis Ide de France et de Bourbon; Parmentiero jam propositum fuit, ut conficeret. (2) Alter usus non minoris raomenti spectat ex- tractionem liquoris spiritus vini simih*s. Prius- quam vero ad potus transeamus, verbo adhuc de aliis (0 Cf. quoque Vriend des Vaderlattds ^ D. IV. pag. 908. C»^ Parmentier, Rechercbes sur les vigitaux tteurrist, l'!>gt 14S. — Oecen, Ntuigk. 1IJ25, n". 14. pag. 105. BOTANICO-OECONOMICA. 131 aliis quibusdam , rem cibariam magis spectantibus , loquar. Primo itaque loco tanquam panis socii huc veniant Butyrum et Caseus: hunc in finem nempe Solana in pultem conversa reliquo lacti in- miscentur ut more solito fiat butyrum; eodem modo si casei vulgaris massae commisceantur atque condimenta quaedam addantur, uti flores Sambuci, semina Coriandri , Anisi aliave, caseus formatur qui laudatur tanquam corruptioni minus obnoxius et quod vermibus non afficiatur ; nonnullis autem ipsa haec res facere posset , ut minus appete- rent. (i) A°. 1754 jam mulier quaedam in Suecia ex Solanis sibi Sago speciem paravit, alii multi dein similem confecerunt, imo machinarum ope: sic enim matrona quaedam, Chauveau dela Mieti^re Parhiis hiiic scopo fabricam erexisse invenitur. Existimatur haecce Sago alimentum valde nutriens et sanum , quod etiam Oryzae vel Milii instar praeparari potest. (2) Alii amylum adhibuerunt tanquam succedaneum pulveris Salep , Arrow-root, Topiaka similiaque. Ternaux, ex St. Ouen, operariis suis porrexit Solana gelatinae ex ossibus juncta, quale nutri- men- O) Cf. Oecon, Neuigk, 1827» n°. 49. pag 392, et opus» Die Kartoffel • frucht , Rudolstadt 1830, pag. 103. CO Sehwed, Abhandl. Band XVI. pag. ■/■^. — Geiszler, 1. C. pag. loBjTab. V.— J. A. Voigt, Mitgazin fdr dennuei- ten Zuseond der Naturk. etc. Weitnar 1804, Band. Vll. St, 4. P- 343. I a 132 C O M M E N T A T I mentum Ter-Ouen vocatum Parisiis in plerisque aromatopoliis prostar. DifFert tamen pulvis qui e Solanis acquiritur a genuino pulvere Arrow^root e Maranta arundinacea L.; gaudet enim priorforma minus crystallina, majori gravitate et attactu mi- nus aspero; insuper quando ex. gr. grana lo hujus amyli solanacei cum unc. i aquae ebullientis com- misceantur, oritur massa gelatinosa; pulveris au- tem Jrrow-root eadem quantitas cum tali aquae portione liquorem mucilaginosura tantum sistit. Hanc Sago confectionera respiciens , R a s p a i 1 di- cit , se opinari Sago quae venalis prostat , plerum- que originem ducere ex amylo tali ; Salep autem ex hoc praeparatum minoris virtutis existimat, quia Salep e tuberibus Orchidium , contineat mucilaginem et aroma quoddam , quae principia in amylo puro , in omnibus plantis ejusdem naturae , non inveniun- tur. (i) Quod tamen attinet multa ista , quae usum cu- li- (i) Cf. Raspail,.!. c. pag. 44,496: 68. Acquiritur rtf//a*« eplanta Americae australis indigena, e classe , etordine Monoe- ciarum Monadelpliiarum , scilicet e Jatropha Manihot L. cujus radice tuberosa Americani panem conficiunt; etiam inter cibos quibus Indi praecipue utuntur, locum suum occupat ita dicta Caisava, Cassaye ^ vel Belg. Cassavi • iroaii ; hunc in finem arbuscula illa in plantariis colitur. Cf. Ph. Firmin, Nieu- we algemeene beschrijving van de Colanie vatt Surii/amea ,D. I. pag. 59. et Edward Bankroft, Protve pver d* Natuurr. esnhied, van Gniana, pag. 30. BOTANICO - OECONOMICA. 133 linarera magis spectant, intacta mitto, duni inlVa unus alterve locus citatur, ubi plura hac de re in- veniri possunt. (i) De syrupo e Solanis monemus , postquara haec praeparatio progressus quosdam jam fecerat , plu- res novas detectiones sibi subsecutas esse , uti saccharificationem , destillationem liquorum spiri- tuosorum, cerevisiaeque confectionem. A°. autem 181 1, Kirchoff, chemicus Petropolis acidi sul- phurici actione in amylum , sibi saccharum compa- rare incoepit. Caeterum etiam apud nostrates hic et illic reperiuntur fabricae , ubi e Solanis syrupum praeparant, v. c. Rotterodami, Schiedami et in vicinitate Arnhemii (2^ porro Wameli ^ Culem' burgi et Vianae. Sunt hujus syrupi duae species, fusca vel brun- nea scilicet et alba , imprimis libarii hisce utun- tur ; alii perhibent egregie inservire posse ad vi» num 0) Dictionn, techtsol., I. c. pag. 409. — Dict, dit Sciene. Midic, Tom, 44. pag. 273. — Parraentier, I. c. pag. 163. — Bibl. univ. (^agric.') 1823, pag. 187. — - De usu culi- nari conferri possunt item Dict. techn. , 1. c. pag. 404.— L ud- w i g , 1. c. pag. 70, — Benjamin Rumford, Essays poli- tical , economical and philosoph., Lond. 1800, VoL 1. pag. 283 , et opus supra citatum: Hundert und siehenzehn vorschr., pag. 119; vel die Kartoffel -frucht , p»g. 24 — 83, ubi 43 varia ac- commodationis praecepta leguntur. CO Hi<^ etjam factitii pulveris Arrowroot magnam copiam praeparant. 134 COMMENTATIO num qualitatis minoris ameliorandum , imo ad vini speciera conficiendam , diilcem , efRcacem et fortem , cujus revera humilior origo sapore numquam dete- gi posset. Ejusmodi vini Dubief, A". 1827 exemplum publicae expositioni obtulit, quod no- bilioribus vini speciebus non cedebat. (i) — Ce- revisiam quam alii praepararunt fusci vel albidi coloris et saporis dulcis vel subamaricantis , fere aequalem dixerunt illi speciei Anglorum , Ak quam vocant ; dicunt quoque hanc Cerevisiam non muta- ri nec acescere, porro laudatur ejus salubritas, vis nutriens, effervescentia atque vilitas pretii. (2) Tertio loco etiam acetum inde praeparatur purissimum for- teque , coloris albidi vel subflavi , odoris et saporis grati , aceto vini fere simile. (3) Spiritus denique , qui destillatione acquiritur , ad liquorum spirituosorum omne genus inservire potest , et sic sponte ducimur ad considerationem spiritus vini. — R aj u s jam (4) retulit, incolas Virginiae sibi e tuberibus Solani iu- CO Dubief, 1. c. pag. 115. cf. etiam Oecon. Neuigk., 1819, Anzeiger, n". 2. pag. 5. 1824, n". 66. pag. 528. — Dict. tschnol. 1, c. pag. 399 et 410. — De apparatu ad Saccha- rificationera Dubief, 1. c. pag. 144, Tab. in. fig. u, vide quoque ibidem, pag. 9. Putsche, 1. c. pag. isi, uti et Tab. XIII. fig. I, de Apparatu Hermbstadtii. (3) Dubief, 1. c. pag.109. — 0«<:#»iVe«»g*., 1824, n^.ss, pag. 4>7. (3') Putsche, I. c. pag. 148. (4) Hist. plant. Tom. I, pag. 675, BOTANICO-OECONOMICA. 135 tuberosi liquorem quemdam praeparavisse quem , monente quoque Dunal, Mobbi et Jetici r\oxmnz,- verunt. Pertinent igitur hujus inventionis rudimen- ta ad tempora diu jam elapsa ; sensim sensimque ve- ro praeparationis methodus increvit ad perfectionem qualem nostris temporibus conspicimus. Praecipue tamen obtinet in locis ubi Solani tuberosi culturara majoris momenti faciunt, imo statuunt cum exten- sione illius culturae prorsus requiri spiritus vini con- fectionem , qua demum optimi fructus redundant. (i) Est revera insignis consumtio Solanorum huic scopo in Germania , Francia etc. , praesertim vero in Borussiae parte orientali , quae dicitur dcr Li- thauischer Kreitz , et in regione le ddpartement dc la Mouscllc, Varietates, quae usui quotidiano minus inser- viunt propter partes aquosas nimias , vel illae , quae pabulo animalium coluntur, hic optime ad- hibentur , et quidem eo melius , quo citius post eorum perceptionem vel saltem antequam germina puUulare inceperant , operationi submittantur. So- lana quae acrimonia quadam scatent, sub cineri- bus ea deliberari posse exhibet Pu ts ch e; caete- rum eaedem sunt operationes praeparantes , quas vidimus ad panificationem requiri ; nonnulli autem praeferunt Solana , quae per vices congelationi at- que (i) Putsche, I. c. pag. 144. 136 C M M E N T A T I O que degelationi exposita fuere. — Cocta jara per radulam vel in molis conteruntur ope dua- rum scutularum sive uti in Francia cylindro- rum ope , quibus unius horae spatio 1200 ffi conteri possunt ; vel utitur apparatu , a S i e- mens invento (i); hac illave ratione praepa- ratae massae nunc quaedam frumenti portio addi- tur atque a quibusdam r.epertum est additione Avenae maximam quantltatem acquiri ; censuit por- ro P a r m e n t i e r quantitatem valde augeri ad- ditione pultis e radicibus Betae vulgaris , vel Dau- ci Carotae dum alii ob saporem gratum immiscuere haccasjuniperi. — Caeterum spiritus hic a multis aeque purus gratusque habetur ac spiritus vini vulgaris , quamvis ahi ei saporem alienum adscrip- serint , quem derivant ab oleo quodam albo , peliucente , odoris fortis , saporis acris et nervis innimici , quo vomitum ortum viderunt , imo experiinenta cum hoc instituerunt , eo efFectu ut cuniculi qui assumserant , raox moleste respirare inceperint , vel sufFocati interierint alii , solo illius olei odore ; interim destillatione facile amoveri potest. (2) Supra jam monuimus , e Solanis collam praepa- ra- (0 Cf. J. J. Prechtl, r«c/j». Eitcyklo^edie, png. so. Put- sche, 1. c. Tab. XIII. fig. 3 et 4. (2) Ot:on. Neulgk. iCi:s,n». 95. pag. 760. cf. porro SekwetJ. Abhandl, Band XXXVIII. pag. 264. Annales de Clnmie , Toni, LVI. pag. 207. Bibl, univ. (/tgric.') 18I0, pag. 101, 1823, pag. 188. BOTANICO . OECONOMICA. 137 rari posse ad usum glutinatorum , bibliopego- rum etc. ; possunt praeterea hanc adhibere qui inso- lant lintea, quia candescentia perbellique aspec- tus facit. Clouet eam acquisivit maceratione Solanorum , quae dein pistilli ope contusa in pul- tem convertebantur; pultem per aliquod tempus putrefactioni spontaneae exposuit , rursus contrivit atque in placentas redegit, quas exsiccatas inpul- verem subegit. — Smedes Groningae A°. 1810 in mola sua olearia collam talem confecit optimae qualitatis ; suratus attamen nimii impediebant ut continuaret. (i) Raspail, hujus collae prae- stantiam affirmans , dicit : „ ramidon de froment „ ne prSsente pas tous les avantages de rami' „ don de pommes de terre^ car celui-ci contient „ toujours une portion des substances acres , rdsi' „ neuses et glutineuses qui existent avec lui dans „ la graine,** (2). Facili modo quoque acqui- ritur pulvis , quo capillos venerabiles comere solent ; ut autem generatim huic scopo adhi- be- 188. Mihi relatum est nuperrime in Provincia Croninga aedifi- cium erectuni esse, ubi Soalna moluntur, ut mittantur ad spi- ritus Juniperi destillatores. (1) Cf. Dubief, 1. c. pag. 128. — Parmentier, 1. c. pag- 575. — J. A. Uilkens, Technol, Handbtek , 1813, ade Stuk,pag. 199. — Transact.for Encour., Vol. XXXl. pag. 113. Ci) L. c. pag. 68 , vide quoque Memoires et\ obsery, re- eueillies par la Sociiti eecoti» de Berne ,1 ■^64, Tom, II. pag. 13. Fabrica ad collam e Solanis praeperandam , per quadraginta aunos Ubbergae , prope Neomagum jam exstitit. 138 C OM M E N T A T I O beri posset , obstare videntur nimia ponderositas et adhaerentia niinor. Candelarum confectores quidam uni cerae parti duas amyli sive hujus ad i partem junxerunt , hasquecande- las diutius et melius absque vaporibus lucentes dixerunt. — Alii pultem e Solanis contusis axun- giae addiderunt ad formandam saponis speciem , qualem tamen ubique adhibere non possunt, quia calore hac puls ab axungia denuo separatur; alii vero saponis instarusi sunt aqua vegetationis , quae optima e tuberibus albi coloris exprimitur. F o u- que hac aqua incoquit fila, quae colore griseo indui vidit; Moris autem monuit aquam crudam adhibendam esse , atque primus fuit , qui applica- vit lotioni linteorum bombyciorum , gossypio- rum etc. , panni hunc in finem spongia hac aqua madefacta infricantur et dein aqua pnra abluuntur et siccantur. (i). — Cum aqua vegetationis quoque stercoris instar irrigare possunt prata et segetes, atque perhibent , praecipue hortulanis momenti , insecta plantis nociva hinc non tantura deleri , sed etiam in posterum plantas ab iis praecaveri. (2) Pulpa vel parenchyma , quod post amyli prae- parationem remanct , inservire potest lotioni vela- mi- (ODubief, 1. c. pag. 63. Transact. for Encour, Vol. XXIII. pag. 217. (i) Annales Bolgiques des Scienc. Arts et littcr. Tom. IV. p.12. 64. — Dubief, 1. c. pag. ^3. BOTANICO- OECONOMICA. 139 minum , tapetornm similiumque ; nonnumquam adhibuerunt ad fabricandas chartas contectus ru- dioris ; pyxides tabaci etc. , vel ad partes aequa- les cum scrobe ligni , igniaria exinde confece- runt. Vulgo tamen haec puJpa cura caeteris residuis pecori pabulum porrigitur. Quod ve- To chartarum confectionem attinet , monemus , Schafferum, qui e variis substantiis char- tam scriptoriam fecit etiam e Solamrum tegu- mentis , suspicatum fuisse e tuberibus chartam confici posse, aeque pellucidam ac chartam bi- bulam Japonensium. Baretae, opifici chartario in Francia, qui simili ratione chartam scripto- rlam e Solanis praeparare conatus fuit , bene suc- cessic. Accedant nunc alii adhuc usus tam ipsorura tu- berum , quam aliarum totius plantae partium ; ho- rum autem brevis enumeratio sufficiat. Qui ferrum stanno obducant aeque ac illi , qni cochlearia fabri- cantur etiam uti possunt pulte e Solanis coctis cum aqua calida atque fermento confecta. Solana cocta contrita atque cum creta aquae immixta tectorium exhibent, quo simul ventorum pluviarumque vel etiam murorum efflorescentiae nitrosae influxus nocivus imminuitur. In Scotia Solana rite abluta adhibentur ad de- compositionem hydro - sulphatum , qui occurunt in solutionibus e quibus subcarbonatem So ex- trahunt ; alii Solana dissecta ahenis immittunt , ut im- 140 C O iSl M E N T A T I impediant crusrarura formationem e salibus calca» reis , quae nunc liquore viscido obvolvuntur , quo rainus adliaerere possint. (i) Eadem ratione quoti- die iis utuntur , ut aliena machinarum pneumatica- rura contra incrustationes et perforationes inde fa- cile secuturas tueantur. Aeque ac textoribus, pannorura gossypinorum pictoribusinservirepotestgumrai species , quam e So- lanis praeparaverunt ; meliorera autem dicunt , quam e baccis acquisiverunt alii. — De Solanis caeterum tostis , potui CafFeae iramiscendis , neque de eo- rum cataplasmatis instar adhibitione dicam. — Kels Gottingac, ex tegumentis tuberura rubri coloris sibi paravit colorera roseum , satis immutabilem et idoneura ad pannos laneos etc. tingendos ; atque pul- chre flavum e floribus contusis et exprcssis che- micus quidem Hafnicnsis acquisivit. (2). Etiara herba Solani tubcrosi sua praestat ; sunt scilicet qui insistant , ut post messem simul cum effossis radicibus Tritici rcpentis in pratis con- sper- (i) Cf. Dict. teeriiiol. I. c. pag. 400. — G. Nieuwen- huis, TFoordenbock yan kuntten en wetensck., Zucphcn 1820, iii voce aardappelen, (2) Cf ^Ugem. Ktinst en Lcttorhode , 1790, n**. 130. pag. 201. Joh. Jos. Prechtl, Jahrbucher des polytechn, Insti- tates in Ifien , Band H. pag. 4i6,vide quoqiic Oecon, Neuigk. 1818, Beilage , n°. 18. pag. 133, de varietate quadam sive. forsan de specie diversa Solani tuberosi, L. qiiam Indi tantum tingendi scopo colere solent. BOTANICO • OECONOMICA. 141 spergatur; alii antem Potassam exinde produxe- runt , cujus quantitatem insignera inter alios detexit quidam Pharmacopola Ambiani. — CI. Uilkens e 100 © herbae exsiccatae acquisivit, 11,5 ® cinerum et ex his 9 semunias Potassae; imprimis vero experimenta hunc in finem instituit, Mollerat, quibus apparuit maximam quantitatem acquiri ex herba proxime ante anthesin abscissa, obstant tamen incommoda, impensas scilicet quanti- tate Potassae minime remunerari, atque herba ab- scissa tuberum proventum diminui. (^i). — Quo- que fuerunt, qui folia a caulibus separata, atque exsiccata tabaco adraiscerent , quod tabacura leve gratique saporis dixere. , De herba tamquam pabulo deinceps dicetur sed summitates plantarum juniorum coctas oleris instar vel cum carne salina accommodatas , amatoribus relinquo, aeque, ac baccas aceto aromatibusque conditas , vel et spiritum , quem e. g. Namurco et Parisiis ex iis praeparaverunt. C2). Atque sic vidimus seminibus exceptis nullam totius plantae partem non huic illive scopo adhi- bi- (1) Cf. Uilkens, Technol. Haudioek, 1. c. pag. 172, Oecott. Neuigk, 1818, auszerord, Beilage , n". 16. pag. lao, 1826, n". 59. pag. 472, et J. B. Mollerat, Observations sur la vi^itation dt la pomme de terre etc, dans tes Annahs d$ Cliimie et de Physiqtie , Tom. XXVIII. pag. 165. (2) Oecon. Nsaigk. 18 19. Beilagc n°. 19. pag. 119, Bibl. VHtv. {agrie.') 1 8 1 7 . pa?« 31°. I4a C M M E N T A T I Q bitam fuisse; — Ludwigautem multa pollici- tus est, de oleo ex his seminibus acquirendo, et hanc inventionem suam vocavit ; attamen non video Ludvvigiura experimenta instituisse, qui- bus hujus olei vires comprobari possent. (i). Ultimo tandem loco videamus de Solano tuberc so. L. animalibus nutrimento. — Quaravis Solana prirais jam temporibus ad sues saginandos adhibue- rint, vaccis bobusque autem recentioribus demum temporibus porrexerunt; scilicet, quando hancplan- tam colere incoeperunt, atque ejus fructus proprio usui vendiderunt, magnum pretium non sinebat , ut pecudi exhiberent , fuit nempe timc temporis longe major ipsius pecuniae aestimatio , atque ac- cessit opinio Solanum tuberosum agros exhaurire nuUumque stercus largiri. — Adscribimus haec argumenta et minori cognitioni , qua Agricultura longius abfuit ab illo statu perfectionis ad quem nostris temporibus magis magisque elevari coepiti et dictae ipsius pecuniae aestimationi majori, qua factum fuit , ut rem quandam non attingerent , nisi luce clarius perspexerint exinde magna emolu- raenta exspectari posse. Sed tempore ipsi mu- tantur homines , sensim quippe ex abundante copia partem quandam pecudi separare incipiebant , et sic haec methodus pedetentim increvit. — Prae- sertim vero in Anglia progressus fecit , ubi hac in (O Liulwig, I. c. pag. Oy. BOTANICO-OECONOiMICA. 143 in re , quam verosimiliter a Belgis didicerant , bre- vi tempore alios siiperaverunt , atque aliquot ante annos Moreau dejone schema attulit, quo vidimus , quanti fecerunt culturam plantarum pa- bularium , quas inter Solanum tuberosum. mag- num locum occupat: liuic enim in Anglia dimidia pars et ultra terrarum superficiei dicatur. In Scotia plantae pabulares cum reliquis lerris partem aequa- lem tenent , atque in Gallia | tantum efficiunt. (i) — Quod tamen Solana potius spectat , novimus in Germania , Flandria , atque etiara in patria nostra hic et illic Solanis quae pabulo coluntur , eandem curam impendi ac aliis. Pecori autera porriguntur sive tantum nutriendi sive saginationis scopo ; praecedat vero , necesse est, brevis expositio stabulationis perpetuae , qua demum maxima eraolumenta e plantis pabularibus nascuntur. Intelligitur scilicet sub voce stabula- tionis perpetuae , methodus qua pecus etiam per aestatem stabuUs retinetur , vel sub dio certo loco includitur. Dividitur porro haec stabula- tio in perpetuam proprie dictam et in partia» lem , si pecus per intervalla sive in pratis , sive in stabulis alitur. — Multi disseruerunt de hac stabulatione perpetua, neque minora im- pedimenta invenerunt ejus auctores in patria nos- . tra, (0 Cf. 0««», Neuiek. 1829. n°. 82. pag. (549. 144 C M M E N T A T I O tra , quam Schubart von Kleefeld, inter Germaniae praecipuos. Locus tamen neque tem- pus sinunt , ut omnia illa pro et contra admovea- mus , liceat igitur , ut summatim inserantur ea tno- do, quae monuit van der Chys, de stabula- lione perpetua , respectu patriae nostrae scriptor meritissimus , vel quae apud alios nonnuUos inve- nimus , atque huc redeunt : 1°. Aurea est raethodus ubi fimus non njsi sum- tibus magnis comparari potest ; nam magna firai copia inde acquiritur. 2°. Ex agro mlnore major ali potest pecoris nu- merus quia plantae metuntur tempore florendi, nuUaque planta , ne rainima tunc perit. — Haec autem magis respiciunt ad Trifolium etc. 3". Pecus vicissitudinibus aeris non vel minus expositum , optima fruitur sanitate , atque docuit experientia, nulla incoramoda oriri ex inclusione vel aliis causis, quas stabulationi perpetuae non- nulli adscripserunt. 4«. Stabulatio perpetua etiam lucritiva est, quo- ad rem pecuniariam, et varii labores debito or- dine melius sibi subsequuntur. Fiat autem distinctio pro diversitate locorum , sic enim stabulatio perpetua certis quibusdam re- gionibus utilissima habetur , in aliis vero non ne« cessaria est : nam praecipue convenit , ubi prata prorsus deficiunt, vel ubi minus bona sunt et ubi BOTANICO - OECONOMICA. 145 libi fimo indigent. (i) Sic v. c. provincia illa, Flandria nempe, per totam Europam propter agri- culturam celebrata , magna pro parte felicitatsm suam debet stabulationi perpetuae , et Faesia Qict land van Wae^) hac tantum fertilissima facta est ; quid vero , quando immensa ista ericeta , quid si provinciam Drentiam cum illis regionibus com- paremus ; sed redearaus ad nostrum proposi- tum, dum de stabulationis consideratione decidi- mus, hisce Hogendorpii: ,, Ik wil geenzms „ de hoop opgeveny dat het vooroordeel met den „ tijd zal mjken, en ook geen voet zal krijgen^ „ vfaar het nog niet bestaat. De vorderingen van „ den landbouw in het algemeen zijn al te blijk- „ baar^ om den moed te laten zakken; zielke riii- „ me ontginningcn , zulke algemeene stalvoedering , „ zoo vele oorden , y^aar het braken afgeschaft is , „ (b. V. het land van Hees') ovcrtuigen mij , dat „ de menschelijke geest meer dan ooit werkzaam is , „ en dat er een streven naar ecfi beteren staat „ aanwezig is. " (2) Op- (i)Petrus Otto vanderChys, responsio ad quaest. etc. invenienda in Ann., Lugd. Batav. 182S— 1826. — Wiar- dus Hora Siccama, over de Stalvoedering ; Vriend det yaderlandt, D. I. pag. 218 et pag. 646. — De Star, 1824, D. VI. St. I, pag. 21. — 1825. D. VII. Stuk i, pag. 47 et 120. — Serrurier, Boeren Goudmijn, pag. 42S. — Oecnn. Neuigk. 1828, n°. 99. pag. 627, et opiis [supra citatum: Van Brakell, lett ovcr den Landboim. (i) G. K. van Hogendorp, Bijdragen tnt dt buishou- TRAP. '^*- '■ 146 C M M E N T A T I O Optimae , quae pecori porrigiintur Solatii tubc' rosi , varietates , sunc quae gaudent herba aspe- riore, tuberibus laevibus , cum pulpa vel carne ex albo flavescente, magis minnsve aquosa. Put- sclie hunc in finem consuasit: die Lcrchen Kartoffeln , Tab. V, fig. n. die peruvianische^ Tab. Vf. fig. 23. die EngUsche , Tab. VII. fig. 26. die Howard^s , Tab. IX. fig. 31. et die Wil' de , Tab. XI. fig. 33. — Apud nos praesertira ve- niant: de Roomsche, quae verosimiliter e Germa- nia allata , ad magnum volumen increscunt imo ad 5 ® , de Ponders sive Omvijzen , Zeeuwsche roode , Engclsche , Pommersche , Lipsche et Lanck' manschc , aliae. (1) Vim nutrientem aestimaverunt ita ut Solanorum 100 €S aequivaleant 50 ® foeni; quando autem pei terapus longius v. c. 2 — 3 menses asservata jam fuerint, tantuni 332 ® foeni ; quae germinare in- cipiunt, minus adhuc nutriunt. Alii experimen- tis institutis statuerunt 100 ® Solanorum crudo- rum=:66 S foeni ; 100 @ coctarura aequare 37 © foe- ding van staat in het Koningrijk der Nederlnndeu , 'sUage 181 9, D. III. pas. 98. /i) Cf. Uittreksels uit da herigten van de Leden der Ne- derl. htiish. Maatsck. I813 — tSlS IzdeStuk, pag. 17 «30, 35tr« Stuk, pag. 70. — De Star , 1S22, D. IV. St. 2. pag. 34(3. — l^erhandeling van den Oecon. Tak te Haarlem, D. I. n*. 3. BOTANICO . OECONOMICA. 14? foeni. Quid sit, auctori assentimur dicenti: „ Lt n degr6 de qualitd mtritive des pommes de terre „ comme fourage ne peut Stre fix6 d^une vianiire „ exacte , parceque la difference des terres et des „ saisons en apporte une trts grande dans les qua- „ lit^s des substances alimetjtaires , et chaque race „ d^animaux digtre , extrait et assimile d^une ma-> yt nibre differente ; leur age , gestation , lactescen- •n ce et travail, lcs varietds des pommes de terre n temperatures de rannde, augmentent , la difficuU Quum itaque Solana animalibus exhibeantur , ut diximus , sive ad saginationem sive tantum ad nu- tritionem, quaedam obtinebit administrandi difFe- rentia. — Primura tamen semper observetur requi- ri Solana ab omni immunditia libera, neque con- gelata vel alia ratione infecta. Ad saginationem dein praeferre solent cocta, vel saltera semicoc- ta, quamvis alii sustineant sufficere Solanis con- tusis aquam ebullientem immiscere, aliique nirsus necessarium putaverint, Solanis coctis, aquam et fermenti portionem addere, et sic porro; nuraquam tamenporrigantur,quamdiu calent, quofacto mor^ tem subitaneam subsecutam fuisse , plures testantur. Fuerunt autem , qui largiori usu Solanorum facul- tatem ruminandi deperditum iri dixerint , quippe perhibent , interstitia inter fibras musculares ventri- cu- (i) Bibl, Uttiv. iagric,') Tom. IV. pag. 13O. K 2 14« C M M E N T A T I O cuU nimis impleri; (i) an vero hoc incommo* duni , quod fieri posse non nego , tali niecha- iiica ratione explicandum sit , dubitarem. Quid- quid sit , regiones , in quibus haec saginandi me- thodus invaluit, perabunde docent Solana sive per se, sive cum foeno vel in farinam redacta atque farinae pisorum , Hordei , Avenae , sirailibusque juncta , innocue non tantum huic scopo inservire posse , sed etiam ipsarum regionum prosperitatem increvisse, — Solana cruda porro in discos con» scissa vel contusa plerique pabulum pergratum at- que sanum autumant , quo increscit copia lactis et butyri , dummodo foenum bonumque stramentum addatur. . Solana cum radicibus Betae vulgaris , vel Betae ciclae , pecori porrecta saepe vidi , vel et Solana cum foeno et aliquot manipulis salis culi- naris; nuniquam vero audivi hac ratione incora- Bioda oborta fuisse , quae a quibusdam Solanorum exhibitioni adscribentur , uti flatulentiara , diar- rhaeam , extenuationem , abortum , etc. hos quoque egregie refutatos invenimus. (^2) Nimium autem , hic ut semper, nocet, estque modus in rebus, quem , quoad haec , optime sciunt (1) Vid. Schriften der Berlin, Gaelsch, naturfors, freunde , Band. lU. pag. 464. (2) Bibl. univers (agric,') Toin. VI. pag. 139. Solano cocta sifiiiie contrica, a Cl. Numan nutrimentum egregium laudantur in pecoris njorbo : de Snot -- kwade Snot sive Snot- Kach. Vid. Handb. der genees- en ycrlosk, van het vee , Gron. liiip, pag 334- BOTANICO-OECONOMICA. 149 sciiint ipsi agricolae ; caeteriim denuo hic niag- na opinionum diversitas occiirric, num , ut vi- dimus Solana cruda integra sive dissecta , an pul- pa expressa , num vero Solana cocta etiam hic praeferri debeant. Eandem discrepantiam observa- m«s in patria nostra , praesertim in Frisia , ubi alii Solana variis machinis praeparant atque more Anglorum in ahenis pneumaticis coquunt, alii au- tem haec omnia irrita vocarunt , prorsus non ne- cessaria , statuentes scilicet pecus longe melius vesci SolarAs crudis , eaque ratione pecuniam parci. — Ut vero discrimina tollantur , requiri perspicuita- tem atque persuadendi faculratem , mihimet ipso exoptandam , apud alios vero inveniendam , sentio. Aliis locis Solana misturae addantur, quam no- mine de Sop pecori exhibent ; methodus sane ma- gis vulgaris, quam eorum, i\\n Solana c\m Hale- cibus recentibus mixta exhibuerunt, In Austria denique et Germaniae regionibus nonnullis , herba Solani tuberosi pecori dissecatur et ei porrigitur , sive recens , sive exsiccata , vel et sale condita du- rante hierae , quomodo nonnumquam etiam cum Spergula arvensi , TrifoUo etc. procedunt ; ipsas tandem baccas addito sale bonum pabulum laudave- runt alii. (i). So- (1) Cf. Schriften der Berlin. Gesetsch., 1. c pag, 453, Oecon. Neuigk. 1819, n". 27, pag. 187. — 1828, u". 56, pag. 4^i;Uittreksels enz. I. c. i6de Stuk,pag. 23. — Cf. por- ro Oecon. Neiiigk. 18 18, n'. 17. pag. 213, 1S19, n'. 30. I50 C O M M E N T A T I O Solana etiam ovibus porrecta sunt, atque qui praesertim in Anglia , in Gerraaniae parte septen- trionali, Polonia etc. hodie hoc nutrimentum iis animalibus praebent, perque annos jam secuti sunt hanc methodum , fere una voce affirmant , oves illud initio quidem non valde appetere , sed semel consuetas avide assumere. Quamquam vero alii putent Solanorum usu, et imprimis Solanis rubris debilitatem oriri , pluri- mi tamen testantur , ea ovibus exhibere pabulum sanum, quo laetae atque vegetae vitam degunt, copia lactis increscit et pulli pulcherrimi gignun* tur , insuper sevum et carnes augeri lanamque mol- litie et ahis signis optimae notae excellere. Utun- tur denuo sive Solanis coctis sive crudis cum foe- no vel in pultera redactis et farinae pisorum , Ave- nae etc. , junctis , vel tandem sub forma pultis cum furfuris et saHs culinaris quadam portione, Quidam quoque aquam e Solanis expressam, cum straminibus conscissis potulenti instar porrexerunt, atque in Ducatu Posen fuerunc , qui oves ad her- bam depascendam in agros mitterent. (i) Eodem raodo caeterum caprae et hoedi Solanis ves- pag. 137, etn". ss- pag. 4=3» 1821, n°. 22, pag. i?3, 1827, n'. 48. pag. 383.— Transaet, for Enctnr. Vol. VIU. pag. 48, Vol. X. pag. 98. Vol. XVI. pag. 1 99 , Vol. XXI. pag. 190. C Ii. Pictet, Mim. sur l''emploi des pontmes de terre & la Niiurriturc des bestiitux. Bibl. Univ. (agric'). 1820, pag. 57. Ci) Occon. Neuigk. 1833, n°. 91. pag. 725. Cf. etiam Oe- tun. Neuigk. 1820, n". fi. pag. 4^!, et n**. 16 pag. 122. 182^ n^43. BOTANICO-OECONOMICA. 151 vesci possunt. — Ad sues saginandos perdiu ad- hibita sunt , sic C 1 u s i u s jam monuit Italos , Solanim tuberosum suibus pabulum praebere. Om- nibus vero notum credo distinctionem existere , qua dividimus Solana in ea quae hominum usui inserviunt , et quae Farkens-aardappelen nuncu- pamus, pervulgaris saltem est haec notio aeque ac illius potulenti, Spoeling sive draf quod suibus exhibetur , cuique Solana minora , het kleingoed^ tem- pore messis jam separata saepe immiscentur; at- que rure quotidie videre est, quo modo tegumen- ta pro suibus colligantur; praestare autem vide- tur, ut coquantur, atque cum aqua contrita, fur- furi , Hordeo , pisis fabisve commisra exhibeantur , repetitis vicibus potius quam copia majori. — Laudaverunt nonnuUi adhibitionem baccarura cum sali culinari. ("1) Minus frequenter autem Solana equis porrigun- tur, quae methodus primum in Angh'a institueba- tur, ubi, quamvis dixerint alii , equos huic pabulo insuescere non posse , suasque vires amittere , brevi tempore tales progressus fecit , ut etiam in Germania, praccipue in Ducatu Mecklenburg in- secuti sint aeque ac in Gallia, ubi quidam de L r- n". 43. pag. 344« — 1826, n". 14, pag. loS. 1S31, pag. 6c)T, Kops, Magazijn D. II. pag. 303. Transact. for Eucour. Vol. VIII. pag. 43. Vol. XI pag. 83 et 98. (i)Idem CI. Numan asseverat 5o/a«« cocta et contritaprodes- se suibus Diarrhaeavel Dyssenterialaborantibus. Vid. 1. 0.^.567. 152 C O M M E N T A T l Lormais primiis auctor habetiir. — Adhibent alii Solana cocta, alii criida postqiiam initio per aliqiiod tempus cocta cum aliqua Avenae parte porrexerant. — Vulgo tamen coctis utuntur , qui« bus foenum vel stramentum conscissum addunt , sive qiioque Avenam majori minorive quantitate, quando equi laboribus inservire debent, Nutrivit hac ratione fabricator quidam Anglus 80 equos , similique modo C u r w a n in Angliae Septentriona- lis regione Cumberland 60 equos , unice Solanis cum stramento ; atque testatur idem Curwan . equos hoc pabulo nutritos in 4| horarum spatio iter fecisse 35 milliarium absque ullo incommo- do. Asseverarunt quoque Angli pabulum tale equis esse remedium morbi Siifragii. Perhibent alii equos nuUo pabulo alio melius refici post ve- nationis defatigationem , ipsaque venatione mi- nus delassari, si antea Solanis vescantur. Om- nes denique qui methodum secuti sunt , lau- dant vires , alacritatem , obesitatem pilorumque densitatem et nitorem, quibus excelluerunt equi; similes bonos efFectus etiam vidit agricola ille in Zelandia qui p^r tres hiemes equis suis Solana cum Avena porrexit. (i) Tan^ (1) J. J. Roraer und P. Utter. Botan. Magazin y Zu- richi787, Band I. Stuk a, pag. 135. — Rosier, Cours cenf flet d'agricult,, Tom. VIII- pag. su. — Transact, fnr En- ctur. BOTANICO - OECONOMICA. 153 Tandem , qui canes amant more Anglorum , Sola- nis uti possunt ; — Gallinarii curatores gallinis prae- beant ut majorem ovorum numerum acquirant , vel adhibeant adpavonum indicorum nutritionem. — An- serarii anseribus porrigant , quae ipsa Solana cru- da valde appetunt; anates autem cocta praeferunt, fereque insatiabiles ingurgitant. Ut columbae ci- tius ovis incubent, columbarii iis exhibeant So- lana cocta cum seminibus anisi ; imo aves caho- rae ipsique pisces imprimis Lucii, Cyprini atque Tincae optime Solanis coctis vesci possunt Hisce itaque finem imponimus opusculo quod pro materiae ubertate, elaboratione longe meliori pertractari posse, lubenter fateor; attamen quum cuivis adire Corinthum non contingat, accipiie quaeso , quale sit , non quale esse posset. «flor. Vol. III. pag. 30. Vol. XXIII. pae. 4S. Bibl. umv. Qogric.') 1823. pag. 183. — 0«««. Neuigk. 1822, n*. 59. PaS- 472. — K p s , Mogazijn , D. II. pag. 303. T A N T U M. I N D E X. PRAEFATIO. pag. 3 P A R S P K I M A. niSTORIA. 12 P A KS S E CU N D A. DE CULTURA. 41 P A R S T E KT l A. DESCRIPTIO BOTANICA. 85 P A R S Q U A R T A, VARIUS USUS. 112